Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán thành phố hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn giao, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Huỳnh Kim Phương
• Người hướng dẫn: GS.TS Sử Đình Thành
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Tránh Thuế Của Doanh Nghiệp Niêm Yết Tại TP.HCM
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Cơ sở lý thuyết
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế
• 2.2.1. Quy mô doanh nghiệp
• 2.2.2. Đòn bẩy
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu đề tài

Luận văn tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế của doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM. Nghiên cứu này nhằm cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố tác động đến hành vi tránh thuế, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách cho nhà quản lý và cơ quan thuế. Hành vi tránh thuế được xem xét thông qua tỷ lệ thuế suất thu nhập doanh nghiệp (ETR), một chỉ số quan trọng trong việc đánh giá gánh nặng thuế của doanh nghiệp.

1.1. Lý do chọn đề tài

Hành vi tránh thuế là vấn đề được quan tâm trong bối cảnh thuế thu nhập doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế tại Việt Nam còn hạn chế. Luận văn này nhằm lấp đầy khoảng trống đó bằng việc phân tích các yếu tố như quy mô doanh nghiệp, cơ hội tăng trưởng, và sở hữu nhà nước.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận văn là phân tích hành vi tránh thuế của doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM thông qua việc xác định các yếu tố ảnh hưởng. Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy GMM để đảm bảo tính chính xác và khách quan trong phân tích.

II. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Luận văn dựa trên hai quan điểm chính để giải thích hành vi tránh thuế: (1) quan điểm coi tránh thuế là chiến lược giảm gánh nặng thuế, và (2) quan điểm liên quan đến lý thuyết đại diện, nơi nhà quản lý có thể tối đa hóa lợi ích cá nhân. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra mối quan hệ phức tạp giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế, với kết quả không nhất quán.

2.1. Quy mô doanh nghiệp

Quy mô doanh nghiệp là một trong những yếu tố ảnh hưởng chính đến hành vi tránh thuế. Các nghiên cứu trước đây cho thấy doanh nghiệp lớn có xu hướng tránh thuế nhiều hơn do nguồn lực dồi dào và khả năng quản lý thuế tốt hơn. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng doanh nghiệp lớn chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ cơ quan thuế, dẫn đến tỷ lệ tránh thuế thấp hơn.

2.2. Đòn bẩy tài chính

Cấu trúc vốn của doanh nghiệp, đặc biệt là đòn bẩy tài chính, cũng ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế. Các doanh nghiệp sử dụng nhiều nợ thường có chi phí lãi vay cao, từ đó giảm thu nhập chịu thuế và tăng khả năng tránh thuế.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp hồi quy GMM để phân tích hành vi tránh thuế của doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM. Phương pháp này giúp khắc phục hiện tượng nội sinh và tự tương quan trong mô hình nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 169 doanh nghiệp phi tài chính trong giai đoạn 2010-2016.

3.1. Dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu được thu thập từ các doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM, bao gồm thông tin về tỷ lệ thuế suất, quy mô doanh nghiệp, lợi nhuận, và cấu trúc vốn. Các biến được đo lường và kiểm định để đảm bảo tính chính xác.

3.2. Mô hình nghiên cứu

Mô hình nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy GMM để phân tích yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế. Các biến độc lập bao gồm quy mô doanh nghiệp, lợi nhuận, và cơ hội tăng trưởng, trong khi biến phụ thuộc là tỷ lệ thuế suất hiệu lực (ETR).

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng quy mô doanh nghiệp, lợi nhuận, và cơ hội tăng trưởng có tác động cùng chiều đến hành vi tránh thuế. Ngược lại, sở hữu nhà nước và đòn bẩy tài chính có tác động ngược chiều. Các phát hiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách thuế và quản trị doanh nghiệp.

4.1. Thống kê mô tả

Kết quả thống kê mô tả cho thấy sự đa dạng trong hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM. Các biến như quy mô doanh nghiệp và lợi nhuận có sự biến động lớn, phản ánh sự khác biệt trong chiến lược quản lý thuế.

4.2. Kết quả hồi quy

Phân tích hồi quy GMM xác nhận rằng quy mô doanh nghiệp và lợi nhuận là các yếu tố ảnh hưởng chính đến hành vi tránh thuế. Các doanh nghiệp lớn và có lợi nhuận cao có xu hướng tránh thuế nhiều hơn.

V. Kết luận và khuyến nghị

Luận văn kết luận rằng hành vi tránh thuế của doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó quy mô doanh nghiệp và lợi nhuận đóng vai trò quan trọng. Các khuyến nghị chính sách bao gồm tăng cường giám sát thuế đối với doanh nghiệp lớn và cải thiện cơ chế quản lý thuế để hạn chế hành vi tránh thuế.

5.1. Hạn chế nghiên cứu

Nghiên cứu chỉ tập trung vào doanh nghiệp niêm yết tại TP.HCM, do đó kết quả có thể không đại diện cho toàn bộ nền kinh tế. Hơn nữa, việc sử dụng dữ liệu từ năm 2010-2016 có thể không phản ánh được các xu hướng mới nhất.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi địa lý và thời gian để đánh giá toàn diện hơn về hành vi tránh thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam. Ngoài ra, việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng cũng là một hướng đi tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng, việc quản lý thuế và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán trở thành vấn đề cấp thiết. Theo ước tính, trong giai đoạn 2010 – 2016, có 169 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sàn giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HSX) được nghiên cứu nhằm phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế. Hành vi tránh thuế được đo lường qua tỷ lệ thuế thu nhập doanh nghiệp trên lợi nhuận trước thuế, với mức trung bình khoảng 19%, phản ánh sự đa dạng trong cách thức thực hiện tránh thuế giữa các doanh nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các yếu tố tác động đến hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp niêm yết tại HSX, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp cho nhà quản trị doanh nghiệp và cơ quan thuế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HSX trong giai đoạn 2010 – 2016, sử dụng dữ liệu báo cáo tài chính đã kiểm toán. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc giúp các nhà đầu tư, quản lý và cơ quan thuế hiểu rõ hơn về các nhân tố thúc đẩy hoặc hạn chế hành vi tránh thuế, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý thuế và minh bạch tài chính doanh nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai quan điểm lý thuyết chính để giải thích hành vi tránh thuế của doanh nghiệp. Thứ nhất, quan điểm cho rằng hành vi tránh thuế là chiến lược nhằm giảm thiểu gánh nặng thuế thu nhập doanh nghiệp, qua đó gia tăng giá trị doanh nghiệp và lợi ích cho cổ đông. Thứ hai, lý thuyết đại diện (agency theory) nhấn mạnh sự phân tách quyền sở hữu và quyền kiểm soát, trong đó các nhà quản trị có thể thực hiện hành vi tránh thuế nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, đôi khi không phù hợp với lợi ích cổ đông.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Quy mô doanh nghiệp: Được đo bằng logarithm tự nhiên của tổng tài sản, ảnh hưởng đến khả năng tránh thuế do nguồn lực và sự giám sát.
• Đòn bẩy tài chính: Tỷ lệ nợ vay trên tổng nghĩa vụ nợ, liên quan đến lợi ích thuế từ chi phí lãi vay.
• Tài sản hữu hình: Tỷ lệ tài sản hữu hình trên tổng tài sản, liên quan đến khấu hao và ưu đãi thuế.
• Lợi nhuận doanh nghiệp: Tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản, phản ánh khả năng tạo ra nguồn lực để tránh thuế.
• Cơ hội tăng trưởng: Tốc độ tăng trưởng doanh thu thuần, ảnh hưởng đến chiến lược đầu tư và tránh thuế.
• Sở hữu nhà nước: Tỷ lệ cổ phần nhà nước nắm giữ, tác động đến động cơ tránh thuế.
• Sự kiêm nhiệm: Biến giả thể hiện việc chủ tịch HĐQT kiêm nhiệm CEO, ảnh hưởng đến cơ chế quản trị và hành vi tránh thuế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng bộ dữ liệu bảng cân đối (balanced panel data) gồm 169 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HSX trong giai đoạn 2010 – 2016, với tổng cộng 1.183 quan sát công ty-năm. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, tổng hợp qua phần mềm FiinPro.

Phương pháp phân tích chính là hồi quy mô hình động sử dụng phương pháp hồi quy GMM (Generalized Method of Moments) nhằm khắc phục hiện tượng nội sinh do biến trễ của biến phụ thuộc. Trước đó, các kiểm định Wooldridge và Modified Wald được áp dụng để kiểm tra hiện tượng tự tương quan và phương sai thay đổi. Hai kiểm định AR(2) và Hansen được sử dụng để đảm bảo tính hợp lệ của biến công cụ và không tồn tại tự tương quan bậc hai trong mô hình.

Mô hình nghiên cứu bao gồm các biến độc lập như quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy, tài sản hữu hình, lợi nhuận, cơ hội tăng trưởng, sở hữu nhà nước và sự kiêm nhiệm, với biến phụ thuộc là hành vi tránh thuế được đo lường qua hai chỉ số TaxAv1 và TaxAv2.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy mô doanh nghiệp: Kết quả hồi quy cho thấy quy mô doanh nghiệp có ảnh hưởng tích cực đến hành vi tránh thuế, tức là các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn có xu hướng tránh thuế cao hơn. Cụ thể, với mỗi đơn vị tăng logarithm tổng tài sản, tỷ lệ thuế suất hiệu lực giảm tương ứng, phản ánh khả năng quản trị thuế tốt hơn của doanh nghiệp lớn.

2. Cơ hội tăng trưởng: Doanh nghiệp có cơ hội tăng trưởng cao hơn (tốc độ tăng trưởng doanh thu trung bình 11%) có xu hướng tránh thuế nhiều hơn, do tận dụng ưu đãi từ các khoản đầu tư và khấu hao tài sản hữu hình.

3. Lợi nhuận doanh nghiệp: Lợi nhuận sau thuế trung bình khoảng 9% trên tổng tài sản có tương quan âm với tỷ lệ thuế suất hiệu lực, cho thấy doanh nghiệp có lợi nhuận cao có động cơ tránh thuế mạnh hơn để giảm gánh nặng thuế.

4. Đòn bẩy tài chính: Tỷ lệ nợ vay trung bình 44,4% có ảnh hưởng ngược chiều với hành vi tránh thuế, tức doanh nghiệp sử dụng nhiều nợ vay có xu hướng tránh thuế cao hơn nhờ lợi ích từ chi phí lãi vay được khấu trừ thuế.

5. Sở hữu nhà nước: Tỷ lệ sở hữu nhà nước trung bình 26,4% có tác động làm giảm hành vi tránh thuế, phản ánh các doanh nghiệp nhà nước ít có động cơ tránh thuế hơn do mục tiêu chính trị xã hội và sự giám sát chặt chẽ.

6. Sự kiêm nhiệm: Khoảng 29,7% doanh nghiệp có chủ tịch HĐQT kiêm nhiệm CEO có xu hướng tránh thuế cao hơn, do sự tập trung quyền lực và động lực tối đa hóa lợi ích cổ đông qua giảm thiểu chi phí thuế.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên phù hợp với lý thuyết hợp tác và lý thuyết đại diện, đồng thời tương đồng với các nghiên cứu quốc tế và trong khu vực. Ví dụ, quy mô doanh nghiệp lớn giúp doanh nghiệp có nguồn lực và chuyên môn để thực hiện các chiến lược quản trị thuế hiệu quả hơn, dẫn đến hành vi tránh thuế cao hơn. Cơ hội tăng trưởng và lợi nhuận cao tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư và tận dụng các ưu đãi thuế, từ đó giảm tỷ lệ thuế suất hiệu lực.

Ngược lại, sở hữu nhà nước làm giảm động cơ tránh thuế do mục tiêu hoạt động khác biệt và sự giám sát chính trị. Sự kiêm nhiệm giữa chủ tịch HĐQT và CEO làm tăng khả năng ra quyết định nhanh chóng và tập trung, thúc đẩy hành vi tránh thuế nhằm tối đa hóa giá trị doanh nghiệp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân phối tỷ lệ thuế suất hiệu lực theo quy mô doanh nghiệp và sở hữu nhà nước, cũng như bảng hồi quy chi tiết các hệ số và mức ý nghĩa thống kê, giúp minh họa rõ ràng các mối quan hệ và độ tin cậy của kết quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát doanh nghiệp lớn: Cơ quan thuế cần thiết lập các cơ chế giám sát chặt chẽ hơn đối với các doanh nghiệp có quy mô lớn nhằm hạn chế hành vi tránh thuế, đồng thời áp dụng các biện pháp kiểm tra chuyên sâu trong vòng 1-2 năm tới.

2. Khuyến khích minh bạch và công khai thông tin thuế: Các doanh nghiệp nên được khuyến khích công bố rõ ràng các chính sách và chiến lược thuế nhằm tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và cơ quan quản lý, với sự phối hợp của các hiệp hội doanh nghiệp trong 3 năm tới.

3. Xây dựng chính sách ưu đãi hợp lý cho doanh nghiệp nhà nước: Cần điều chỉnh chính sách thuế phù hợp để cân bằng giữa mục tiêu chính trị xã hội và hiệu quả kinh tế, giảm thiểu hành vi tránh thuế không cần thiết, thực hiện trong vòng 2 năm.

4. Tăng cường vai trò quản trị doanh nghiệp: Khuyến khích tách biệt vị trí chủ tịch HĐQT và CEO nhằm nâng cao hiệu quả giám sát và giảm thiểu hành vi tránh thuế, áp dụng chính sách này trong các doanh nghiệp niêm yết trong 5 năm tới.

5. Đào tạo và nâng cao nhận thức về quản trị thuế: Tổ chức các khóa đào tạo cho nhà quản trị doanh nghiệp về các quy định thuế và chiến lược quản trị thuế hợp pháp, nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý và tăng cường tuân thủ, triển khai liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản trị doanh nghiệp: Giúp hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế, từ đó xây dựng chiến lược quản trị thuế hiệu quả, nâng cao giá trị doanh nghiệp.

2. Cơ quan thuế và quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích để thiết kế chính sách thuế phù hợp, tăng cường giám sát và kiểm soát hành vi tránh thuế.

3. Nhà đầu tư và cổ đông: Hỗ trợ đánh giá rủi ro và tiềm năng của doanh nghiệp dựa trên hành vi quản trị thuế, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên: Là tài liệu tham khảo quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị thuế, hành vi doanh nghiệp và chính sách tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi tránh thuế là gì và tại sao doanh nghiệp thực hiện?
   Hành vi tránh thuế là các hoạt động hợp pháp nhằm giảm thiểu số thuế phải nộp. Doanh nghiệp thực hiện để giảm chi phí thuế, tăng lợi nhuận và giá trị cổ đông.

2. Quy mô doanh nghiệp ảnh hưởng thế nào đến hành vi tránh thuế?
   Doanh nghiệp lớn thường có nguồn lực và chuyên môn tốt hơn để thực hiện các chiến lược tránh thuế, dẫn đến hành vi tránh thuế cao hơn so với doanh nghiệp nhỏ.

3. Sở hữu nhà nước tác động ra sao đến hành vi tránh thuế?
   Doanh nghiệp nhà nước thường ít có động cơ tránh thuế hơn do mục tiêu chính trị xã hội và sự giám sát chặt chẽ từ nhà nước.

4. Phương pháp hồi quy GMM có ưu điểm gì trong nghiên cứu này?
   GMM giúp khắc phục hiện tượng nội sinh và tự tương quan trong mô hình động, cho kết quả ước lượng chính xác và tin cậy hơn so với OLS truyền thống.

5. Sự kiêm nhiệm giữa chủ tịch HĐQT và CEO ảnh hưởng thế nào đến quản trị thuế?
   Sự kiêm nhiệm có thể làm tăng quyền lực tập trung, thúc đẩy hành vi tránh thuế nhằm tối đa hóa lợi ích cổ đông, nhưng cũng có thể làm giảm hiệu quả giám sát.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích thành công các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế của 169 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HSX trong giai đoạn 2010 – 2016.
• Các yếu tố như quy mô doanh nghiệp, cơ hội tăng trưởng, lợi nhuận, đòn bẩy và sự kiêm nhiệm có ảnh hưởng tích cực đến hành vi tránh thuế, trong khi sở hữu nhà nước có tác động ngược lại.
• Phương pháp hồi quy GMM được áp dụng hiệu quả để xử lý nội sinh và tự tương quan, đảm bảo độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với nhà quản trị doanh nghiệp, cơ quan thuế và nhà đầu tư trong việc xây dựng chính sách và chiến lược quản trị thuế.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng mẫu nghiên cứu, cập nhật dữ liệu mới và nghiên cứu sâu hơn về tác động của các yếu tố quản trị doanh nghiệp đến hành vi tránh thuế.

Hành động ngay: Các nhà quản lý và cơ quan thuế nên áp dụng các khuyến nghị từ nghiên cứu để nâng cao hiệu quả quản lý thuế và minh bạch tài chính doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Giới thiệu đề tài Chương 2. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu trước đây Chương 3. Phương pháp nghiên cứu Chương 4.

Kết quả nghiên cứu Chương 5. Kết luận và khuyến nghị 5 CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2. Cơ sở lý thuyết Liên quan đến lý thuyết giải thích hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp, tồn tại hai quan điểm được sử dụng để làm rõ hành vi tránh thuế.

Quan điểm đầu tiên cho rằng hành vi tránh thuế chỉ đơn thuần là hành vi sử dụng các chiến lược để tiết kiệm phần thuế thu nhập doanh nghiệp mà doanh nghiệp phải nộp cho Nhà nước mà không liên quan đến vấn đề đại diện của doanh nghiệp (Desai và Dharmapala, 2009). Do đó các nhà quản trị thực hiện các hành vi tránh thuế nhằm mục đích giảm thiểu gánh nặng thuế (tax burdens) và các nhà đầu tư tin rằng hành vi tránh thuế là hoạt động nâng cao giá trị của doanh nghiệp. Vì lý do này các nhà quản trị vừa có động lực để thực hiện các hành vi tránh thuế vừa được thưởng đối với các hoạt động tránh thuế này (Kim và các cộng sự, 2011). Quan điểm này chủ yếu xem xét các chi phí có liên quan trực tiếp đến thuế thu nhập doanh nghiệp chẳng hạn như chi phí lãi vay, chi phí khấu hao… Nghiên cứu có liên quan đến quan điểm này là nghiên cứu của Graham và Tucker (2006) khi xem xét 44 trường hợp doanh nghiệp tránh thuế.

Qua đó các tác giả cho rằng quy mô và lợi nhuận có tương quan cùng chiều với hành vi tránh thuế và lập luận rằng các doanh nghiệp này nhận được nhiều ưu đãi từ các khoản khấu trừ liên quan đến cấu trúc vốn (Desai và Dharmapala, 2009b). Hơn thế nữa, Philips và John (2003) cho rằng cơ chế thưởng cho các nhà quản lý có thể thúc đẩy hành vi tránh thuế ở các doanh nghiệp này. Quan điểm khác giải thích hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp có liên quan đến sự phân tách quyền sở hữu và quyền kiểm soát. Các nghiên cứu trước đây 6 phân tích mô hình người đại diện (agency) cho thấy khả năng mà các nhà quản trị (người đại diện) thực hiện các hoạt động tránh thuế được giải thích bởi hai động cơ chính là (1) lý thuyết hợp tác và (2) lý thuyết đại diện.

Các nghiên cứu trước đây về tránh thuế thì đã nhấn mạnh về hành vi cá nhân hơn là hành vi của doanh nghiệp. Chẳng hạn như Slemord (2004) đã nhấn mạnh sự khác biệt giữa việc tuân thủ thuế của các cá nhân và các doanh nghiệp, và tác giả cho rằng sự khác biệt này có thể được phân tích trong mô hình của lý thuyết đại diện. Trong đó tiền đề cơ bản của mô hình này cho rằng quyết định tránh thuế của các doanh nghiệp chủ yếu được thực hiện bởi các nhà quản lý của công ty. Theo động cơ được đề cập trong lý thuyết hợp tác, các nhà quản lý của công ty sẽ thực hiện theo như mong muốn của các cổ đông của các công ty để gia tăng giá trị của công ty.

Nếu các hoạt động tránh thuế được thực thi dưới động cơ hợp tác giữa nhà quản lý và các cổ đông, thì các hoạt động này sẽ có thể tạo ra hoặc gia tăng giá trị tài sản của các cổ đông. Lý thuyết đại diện cho rằng lợi ích của các cổ đông và các nhà quản lý không nhất thiết phải giống nhau và dựa trên giả định rằng các nhà quản trị sẽ thực hiện các hành vi tối đa hóa lợi ích cá nhân của họ và thậm chí các hành vi này có thể làm sụt giảm giá trị tài sản của các cổ đông, ngược lại với các lợi ích của các cổ đông mong muốn. Các nhà quản trị có thể tránh thuế bởi vì họ có thể gia tăng uy tín hoặc triển vọng nghề nghiệp của họ bằng cách làm cho giá trị của công ty gia tăng đáng kể nhờ vào sự suy giảm thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp. Đồng thời theo Alchian và Demsetz (1972), Jensen và Meckling (1976) và Eisenhardt (1989), thiếu sự hiện diện của cơ chế giám sát hoặc các biện pháp thích hợp, các nhà quản lý có thể thực hiện các hành vi có nguy cơ đối với các cổ đông.

Lập luận này cho rằng các cổ đông sẽ mong muốn tối đa hóa lợi nhuận nhưng các nhà quản lý của họ thì không có chung lợi ích hoặc không có động cơ để thực hiện điều này. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tránh thuế 2. Quy mô doanh nghiệp Quy mô doanh nghiệp được các nghiên cứu trước đây cho rằng là yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến sự lựa chọn chính sách kế toán của doanh nghiệp, do đó sẽ có tác động đến hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp. Theo đó, mối quan hệ giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế đã được nhiều nhà nghiên cứu tiến hành xem xét.

Nhưng kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa hai biến số này lại chưa nhất quán, trong đó mối quan hệ cùng chiều giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế đã tìm thấy bởi Janssen và Buinjink (1998), Holland (1998), Porcano (1986), Siegfried (1972). Một số nghiên cứu khác bao gồm Rego (2003), Omer và các cộng sự (1993), Zimmerman (1983) đã tìm thấy mối quan hệ ngược chiều giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế. Ngoài ra, các nghiên cứu khác (Millis và các cộng sự, 1998; Gupta và Newberry, 1997; Jacob, 1996) không tìm thấy tác động đáng kể của quy mô doanh nghiệp đến hành vi tránh thuế. Zimmerman (1983) đã tiết lộ rằng quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế có mối tương quan ngược chiều với nhau và tranh luận rằng các công ty có quy mô lớn thường sẽ chi trả nhiều thuế thu nhập doanh nghiệp hơn bởi vì họ phải chịu đựng sự giám sát chặt chẽ bởi chính phủ và thị trường tài chính.

Theo đó tác giả đã lập luận kết quả nghiên cứu này có thể được giải thích bởi lý thuyết chi phí chính trị (political cost theory). Omer và các cộng sự (1993) cũng tìm thấy bằng chứng thực nghiệm ủng hộ phát hiện của Zimmerman (1983) và giả thuyết lý thuyết chi phí chính trị. Rego (2003) nghiên cứu hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp ở Mỹ từ năm 1990 – 1997. Qua đó, tác giả tiết lộ rằng sau khi kiểm soát các yếu tố như thu nhập trước thuế, hoạt động nước ngoài, thì tìm thấy rằng các ngân hàng có quy mô càng lớn sẽ càng có tỷ lệ thuế suất có hiệu lực càng lớn.

Kết quả của tác giả kết luận rằng các công ty có quy mô càng lớn sẽ càng phải đối mặt với chi phí chính trị và sẽ làm gia tăng tỷ lệ thuế suất có hiệu lực. Theo đó lý thuyết này cho rằng tỷ lệ thuế suất hiệu lực của các doanh nghiệp đại diện cho chi phí chính trị bởi vì thuế mà các 8 doanh nghiệp phải nộp được xem như là một phần tài sản được chuyển giao bởi công ty đến một tổ chức khác. Đồng thời, tỷ lệ thuế suất hiệu lực cũng đại diện cho sự thành công của doanh nghiệp, do đó, các doanh nghiệp có quy mô lớn thì thường thành công hơn so với các công ty có quy mô nhỏ và cho nên sẽ phải đối mặt với sự kiểm soát chính trị nhiều hơn. Khi đó các doanh nghiệp có quy mô lớn sẽ chịu sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan thuế bởi vì các cơ quan thuế không muốn giảm phần thu thuế doanh nghiệp.

Kết quả là các doanh nghiệp có quy mô lớn được kỳ vọng có gánh nặng thuế tương đối cao hơn so với các doanh nghiệp có quy mô nhỏ vì phần thuế phải nộp phản ánh chi phí chính trị mà các công ty phải gánh chịu. Ngược lại, Siegfried (1972) tìm thấy mối tương quan cùng chiều giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp. Tác giả lập luận rằng các công ty có quy mô lớn sẽ có xu hướng tránh thuế nhiều hơn bởi vì các doanh nghiệp này có đủ nguồn lực để gia tăng khả năng phát triển chuyên môn trong việc lập kế hoạch thuế và quản trị chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp tốt hơn. Salamon và Siegfried (1977) lập luận rằng các công ty có quy mô lớn có quyền lực chính trị và kinh tế cao hơn so với các doanh nghiệp có quy mô nhỏ và do đó có thể tránh thuế tốt hơn.

Porcano (1986) ủng hộ quan điểm này bằng việc tìm thấy bằng chứng thực nghiệm mối quan hệ cùng chiều giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp. Ở Châu Âu, Janssen và Buinjink (1998) đã cách sử dụng số liệu của các doanh nghiệp ở Hà Lan và tìm thấy mối tương quan cùng chiều giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp. Holland (1998) là người đầu tiên nghiên cứu mối quan hệ giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp phi tài chính ở Anh trong 26 năm và tác giả cũng tìm thấy bằng chứng cho thấy rằng các doanh nghiệp có quy mô càng lớn sẽ có hành vi tránh thuế càng nhiều. Tuy nhiên, Jacob (1996), Gupta và Newberry (1997), Millis và các cộng sự (1998) không tìm thấy bất kỳ mối quan hệ đáng kể nào giữa quy mô doanh nghiệp và hành vi tránh thuế của các doanh nghiệp.

Đòn bẩy Để trang trải cho các dự án đầu tư của mình, cũng như phục vụ cho chiến lược tăng trưởng, các doanh nghiệp thường xuyên có nhu cầu về vốn và bằng cách vay nợ hoặc phát hành vốn cổ phần mới, các doanh nghiệp có thể đáp ứng nhu cầu về vốn. Bên cạnh đó, khi đưa ra quyết định tài trợ, các doanh nghiệp thường xem xét chi phí và lợi ích có liên quan đến các phương thức tài trợ. Theo đó, để giải thích cho quyết định tài trợ liên quan đến cấu trúc vốn của doanh nghiệp, các nghiên cứu trước đây dựa vào nhiều lý thuyết khác nhau, bao gồm lý thuyết đánh đổi (Brennan và Schwartz, 1978), lý thuyết trật tự phân hạng (Myers, 1984; Myers và Majluf, 1984), lý thuyết chi phí đại diện (Jensen, 1986; Jensen và Meckling, 1976) và lý thuyết tấm chắn thuế (Lasfer, 1995; Chatterjee và Scott, 1989; Ross, 1985; DeAngelo và Masulis, 1980). Một số nghiên cứu cho rằng thuế thu nhập doanh nghiệp và chi phí đại diện được xem là các yếu tố quyết định cấu trúc vốn của các doanh nghiệp (Barclay và Smith, 1995; Harris và Raviv, 1990; Stulz, 1990).

Hơn thế nữa, Graham (2000) cho rằng lợi ích về thuế là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tài trợ của doanh nghiệp.