LỜI MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài Ngân sách nhà nước (NSNN) là khâu quan trọng của hệ thống tài chính.Nó đóng vai trò chỉ đạo và tổ chức hoạt động của hệ thống tài chính. Trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn chưa có dấu hiệu hồi phục mạnh mẽ, nền kinh tế trong nước còn khá nhiều khó khăn chưa được giải quyết triệt để, đòi hỏi Nhà nước ta phải sử dụng một cách có hiệu quả các công cụ, chính sách tài chính, tiền tệ, đặc biệt là chính sách thu chi NSNN.Nhằm điều tiết nền kinh tế có hiệu quả và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực tài chính, Đảng và Nhà nước đã có rất nhiều biện pháp kịp thời và hiệu quả trong việc nâng cao hiệu quả quản lí thu-chi NSNN. Gần đây nhất, nhiệm vụ cân đối NSNN được Quốc hội khóa XIII thông qua với yêu cầu đảm bảo các nhu cầu cơ bản để thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội.
Thực hiện nhiệm vụ này thu chi NSNN đóng góp vai trò quan trọng. Chính vì vậy nghiên cứu về thu chi NSNN ở Việt Nam trong những năm gần đây sẽ góp phần làm rõ được thực trạng quản lý NSNN giai đoạn 2011 - 2013, những mặt ưu điểm và hạn chế đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm kiểm soát bội chi NSNN ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu Đề tài tìm hiểu và phân tích thực trạng thu chi NSNN ở Việt Nam hiện nay (2011-2013) nhằm làm rõ hơn vai trò của NSNN trong các lĩnh vực kinh tế xã hội đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm kiểm soát bội chi NSNN ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp tổng hợp được sử dụng để tổng hợp các kiến thức, thông tin, số liệu phục vụ đề tài 1 - Phương pháp phân tích, so sánh được sử dụng để thực hiện việc phân tích, so sánh số liệu thu thập được nhằm rút ra được các kết luận phục vụ mục tiêu của đề tài.
- Phương pháp chuyên gia: tham khảo, hỏi ý kiến các chuyên gia về vấn đề cần tìm hiểu của đề tài, về các kết quả của để tài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Thực hiện chủ trương về việc nâng cao tính công khai, minh bạch trong việc quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước, thực hiện các quy định của Luật Phòng chống tham nhũng, Luật Thực hành tiết kiệm chống lãng phí, chương trình hành động chống tham nhũng, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí của Chính phủ và phù hợp với yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế những năm qua, Bộ tài chính đã cung cấp các thông tin công khai về số liệu NSNN qua cổng thông tin điện tử của Bộ tài chính và các kênh khác. Tuy nhiên để có thể hiểu được rõ nội dung, ý nghĩa của các thông tin này thì đòi hỏi người đọc cũng phải có những kiến thức nhất định về tài chính. Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài sẽ làm rõ ràng hơn ý nghĩa của các thông tin, thực hiện chủ trương của chính phủ đồng thời sẽ nâng cao được ý thức công dân của mỗi người trong hoạt động chung của NSNN.
2 CHƢƠNG 1:LÝ LUẬN TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Những vấn đề cơ bản về ngân sách nhà nƣớc 1. Khái niệm, bản chất ngân sách nhà nƣớc Trong tiến trình lịch sử, vai trò của Nhà nước đối với nền kinh tế quốc dân ngày càng quan trọng.Nhà nước đã tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ quốc gia để thực hiện các mục tiêu của mình, từ đó, khái niệm Ngân sách Nhà nước đã xuất hiện. Với tư cách là công cụ tài chính quan trọng của Nhà nước, NSNN ra đời, tồn tại và phát triển trên cơ sở hai tiền đề khách quan là tiền đề nhà nước và tiền đề kinh tế hàng hóa -tiền tệ.
Theo Luật Ngân sách Nhà nước của Việt Nam,NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi bằng tiền của Nhà nước đã được Quốc hội quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Ở Việt Nam, năm ngân sách trùng với năm dương lịch, bắt đầu từ ngày 1/1 và kết thúc vào ngày 31/12. Hoạt động củaNSNN là hoạt động phân phối các nguồn tài chính của xã hội gắn liền với sự hình thành và sử dụng quỹ NSNN, trong quá trình đó xuất hiện hàng loạt các quan hệ tài chính giữa một bên là Nhà nước và một bên là các chủ thể khác trong xã hội. Vì vậy, về mặt bản chất NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước [3].
Các quan hệ kinh tế chủ yếu này bao gồm: - Quan hệ kinh tế giữa NSNN và các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh dịch vụ. - Quan hệ kinh tế giữa NSNN và các tổ chức tài chính trung gian. - Quan hệ kinh tế giữa NSNN và các tổ chức xã hội. - Quan hệ kinh tế giữa NSNN và các hộ gia đình.
3 - Quan hệ kinh tế giữa NSNN và thị trường tài chính. - Quan hệ kinh tế giữa NSNN với hoạt động tài chính đối ngoại. Từ đó, có thể thấy NSNN gắn với hình thức sở hữu Nhà nước, gắn với nguyên tắc hoàn trả không trực tiếp, là quỹ tiền tệ lớn nhất và hoạt động dựa trên luật định rõ ràng. NSNN giữ vai trò chủ đạo trong tài chính nhà nước.Trong giai đoạn hiện nay, cơ chế quản lý ngân sách rất được Nhà nước quan tâm, từng bước được đổi mới.
Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 và các quy định pháp luật về quản lý thu chi ngân sách đã được xây dựng theo tiêu chí: Quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia, nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và sử dụng NSNN, củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả ngân sách và tài sản của Nhà nước, tăng tích lũy nhằm thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Vai trò của ngân sách nhà nƣớc 1. NSNN - Công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Sự hoạt động của nhà nước luôn đòi hỏi phải có nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội.Đây là vai trò lịch sử của NSNN được xác định trên cơ sở bản chất kinh tế của NSNN.
Các nguồn thu bằng hình thức thuế, phí, lệ phí và các nguồn thu ngoài thuế sẽ là cơ sở để nhà nước thực hiện các nhu cầu chi đó. Để phát huy vai trò của NSNN trong quá trình phân phối huy động các nguồn tài chính của xã hội cho nhà nước phải chú ý đến các vấn đề sau: 4 - Mức động viên vào NSNN đối với các thành viên trong xã hội qua thuế, phí, lệ phí phải hợp lý (phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế, đảm bảo cho doanh nghiệp có điều kiện tích tụ vốn để mở rộng sản xuất). - Các công cụ kinh tế được sử dụng để tạo nguồn thu cho NSNN và thực hiện các khoản chi của Nhà nước. -Tỉ lệ động viên của NSNN (tỉ suất thu) trên GDP.
Kích thích sự tăng trưởng kinh tế (vai trò điều tiết trong lĩnh vực kinh tế) Trong giai đoạn trước, khi nhà nước thực hiện cơ chế kế hoạch hóa tập trung, vai trò của NSNN trong việc điều chỉnh các hoạt động rất thụ động. Nhà nước can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanhnhưng hầu như chỉ thực hiện việc bao cấp vốn cố định, vốn lưu động, cấp bù lỗ, bù giá, bù lương.khi cần thiết.Do đó, hiệu quả các khoản thu chi ngân sách không được coi trọng, dẫn tới tác động của NSNNcũng hạn chế.Chuyển sang cơ chế thị trường, các chính sách thuế và chính sách chi tiêu ngân sách kích thích tăng trưởng kinh tế vàkích thích phát triển sản xuất kinh doanh. Vai trò điều tiết nền kinh tế được thể hiện rõ nét thông qua các khoản chi cho đầu tư xây dựng cơ sở kết cấu hạ tầng như đường sá, cầu cống,điện nước, viễn thông, bệnh viện, trường học. các khoản đầu tư ban đầu của nhà nước vào một số ngành công nghiệp mới, công nghiệp mũi nhọn đã thúc đẩy cho sự phát triển.
Bên cạnh chính sách chi tiêu thì chính sách thu, đặc biệt là chính sách thuế cũng tác động mạnh đến chính sách điều chỉnh cơ cấu kinh tế, có tác dụng lớn trong việc hướng dẫn, khuyến khích thúc đẩy các thành phần kinh tế mở rộng hoạt động kinh doanh, tạo môi trương cạnh tranh, thu hút vốn đầu tư và định hướng đầu tư của khu vực doanh nghiệp. Giải quyết các vấn đề xã hội (vai trò điều tiết trong lĩnh vực xã hội) NSNN có vai trò quan trọng hàng đầu trong việc thực hiện các nhiệm vụ xã hội: chi cho giáo dục, y tế, thể thao, phát thanh, truyền hình, an ninh xã hội, trợ giá.Có ý nghĩa to lớn trong việc nâng cao dân trí, bảo vệ sức khoẻ, văn hoá, ổn định xã hội. Để giải quyết tốt các vấn đề xã hội nàythì bộ máy nhà nước, lực lượng quân đội, công an…phải hoạt động có hiệu quả, các hoạt động xã hội, y tế, văn hóa cũng cần phát triển.Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ này không vì mục tiêu lợi nhuận. Chính phủ vẫn luôn có sự quan tâm đặc biệt đối với tầng lớp dân cư có thu nhập thấp nhất, thông qua chi về trợ cấp xã hội, các loại trợ giúp gián tiếp dưới hình thức trợ giá cho các mặt hàng thiết yếu (lương thực, điện nước…), các khoản chi phí thực hiện các chính sách dân số, chính sách việc làm, các chương trình chống dịch bệnh, mù chữ…[2] Tuy nhiên, do điều kiện nước ta còn nhiều khó khăn, nguồn thu ngân sách còn hạn hẹp trong khi nhu cầu giải quyết các vấn đề xã hội lại rất lớn, việc sử dụng NSNN làm công cụ điều chỉnh là không đơn giản, cần có sự chung tay góp sức của người dân và quán triệt tinh thần tiết kiệm, hiệu quả.
Góp phần ổn định thị trường giá cả, chống lạm phát (điều chỉnh trong lĩnh vực thị trường) Do trong điều kiện kinh tế thị trường, giá cả chủ yếu phụ thuộc vào quan hệ cung cầu hàng hóa trên thị trường.
