CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE PHAN TÍCH RỦI RO TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP Chương mở đâu chuyên dé thực tập này sẽ hệ thống hóa các cơ sở lý luận về phân tích rủi ro tài chính doanh nghiệp như là bằng chứng cho sự phân tích thực trạng tại chương 2 và các đề xuất, kiến nghị tại chương 3. Trong chương này, chuyên dé tập trung nghiên cứu lý thuyết tổng quan về rủi ro tài chính doanh nghiệp, nội dung phân tích rủi ro tài chính doanh nghiệp và các nhân tổ ảnh hưởng đến rủi ro tài chính doanh nghiệp. Tổng quan về rủi ro tài chính doanh nghiệp 1. Khái niệm rủi ro tài chính doanh nghiệp Theo Wikipedia (2019), rủi ro tài chính là bất kỳ loại rủi ro nào liên quan đến tài chính, bao gồm các giao dịch tài chính trong đó có các khoản vay của công ty có nguy cơ vỡ nợ.
Thông thường nó được hiểu là là khả năng mất mát tài chính và không chắc chắn về mức độ của nó. Rui ro tài chính là sự gia tăng rủi ro của các cổ đông trên mức rủi ro kinh doanh cơ bản của công ty, là kết quả của việc sử dụng đòn bẩy tài chính (Nguyễn Thị Cành, 2009). Bên cạnh đó, hai tác giả Nguyễn Văn Nam và Hoàng Xuân Quyền (2002) định nghĩa: “rủi ro tài chính là rủi ro dẫn đến các tốn thất do thị trường tài chính mang lại như rủi ro về lãi suất, tỷ giá, rủi ro về biến động giá các loại chứng khoán, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản”. Nghiên cứu của Steven Li (2003) cho rằng: “rủi ro liên quan đến sự không chắc chăn của các yếu tố như lãi suất, tỷ giá, giá cô phiếu, và giá cả hàng hóa gọi là rủi ro tài chính”.
Trong khi đó, Cao Defan (2005) lại phân chia rủi ro tài chính theo phạm vi. Theo cach đó, rủi ro tài chính liên quan đến tất cả các yếu tố phản ánh trong tình hình tài chính của DN. Theo nghĩa hẹp, rủi ro tài chính đề cập đến khả năng không thanh toán được các khoản nợ tài chính khi đến hạn. Một loạt tác giả khác, bao gồm cả tác giả trong và ngoài nước như PGS.
Lưu Thị Hương và PGS. Vũ Duy Hào (2006), PGS. Nguyễn Đình Kiệm và TS. Bạch Đức Hiển (2008), PGS.
Vũ Duy Hào và PGS. Đàm Văn Huệ (2009), Li Zhea, Liu Ke, Wang Kaibi, Shen Xiaoliu (2012) đều đồng quan điểm răng rủi ro tài chính có liên quan đến sử dụng các công cụ tài trợ vốn trong doanh nghiệp. Theo Eichhorn (2004) và Ann-Katrin Napp (2011), rủi ro tài chính có thể có hai hình thức khác nhau. Rủi ro tài chính do nhân tố khách quan phụ thuộc vào những thay đổi trên thị trường tài chính như lãi suất, tỷ giá hối đoái, giá cả hàng hóa.
Rui ro tài chính do nhân tố chủ quan (nội bộ), trong đó tình hình tài chính của doanh nghiệp là nguồn gốc của những rủi ro. Như vậy, quan điểm này đã bao hàm cả rủi ro bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, tuy chưa chỉ rõ “tinh hình tài chính” như thế nào thì được gọi là rủi ro. Theo tác giả, để có khái niệm đúng đắn và khoa học về rủi ro tài chính thì trước hết phải hiểu rõ khái niệm tài chính. Khái niệm tài chính được sử dụng khá phổ biến hiện nay là: Tài chính là phương thức tạo lập- huy động và phân bổ - sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm chuẩn bị cho các chủ thể có khả năng thanh toán, đáp ứng một cách hữu hiệu nhu cầu của các chủ thé trong tồn tại và phát triển, trong các hoạt động kinh tế - xã hội.” Từ các quan điểm nêu trên, theo ý kiến của tác giả, rủi ro tài chính là những rủi ro phát sinh do sự biến động của môi trường bên ngoài và những rủi ro phát sinh từ việc lựa chọn và thực hiện các quyết định tài chính trong doanh nghiệp, làm ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và khả năng thanh toán của doanh nghiệp, xấu nhất sẽ dẫn đến khả năng phá sản doanh nghiệp.
Như vậy, khái niệm rủi ro tài chính là một khái niệm “động”, nghĩa là có nhiều mức độ khác nhau. Chỉ một trong các rủi ro (lãi suất, tỷ giá, biến động giá, tín dụng thương mại và đòn bay tài chính), hoặc tập hop các rủi ro đó nếu xảy ra sẽ ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của doanh nghiệp, và nếu đủ lớn sẽ dẫn tới mất khả năng thanh khoản của doanh nghiệp. Có thé chỉ là mat khả năng thanh khoản tạm thời nhưng cũng có khi kéo dài; và mất khả năng thanh khoản nghiêm trọng sẽ dẫn tới phá sản. Phan loại rúi ro tài chính doanh nghiệp Hiện nay, chưa có sự thống nhất về phân loại rủi ro tài chính cả ở trong và ngoài nước.
Theo Santard & Poor, rủi ro tài chính bao gồm: rủi ro kế toán, rủi ro quản trị tài chính, rủi ro dòng tiền, rủi ro cấu trúc vốn, rủi ro thanh khoản. Tác giả Karen (2005) coi rủi ro tài chính gồm rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Trong khi các tác giả khác không đưa ra phân loại vì đồng nhất rủi ro tài chính là rủi ro liên quan đến nợ vay. Ở trong nước, tác giả Nguyễn Minh Kiều cho rằng rủi ro tài chính gồm rủi ro tỷ giá, lãi suất, biến động giá, tín dụng thương mại; PGS.TS Nguyễn Ngọc Trang thì nghiên cứu rủi ro tài chính dưới góc độ kiệt giá tài chính, nghĩa là rủi ro tài chính bao gồm TỦI ro ty giá, rủi ro lãi suất và rủi ro biến động giá.
Theo cách hiểu của tác giả, như đã trình bày ở phần khái niệm, rủi ro thanh khoản sẽ là biểu hiện của các rủi ro khác. Giả sử doanh gặp rủi ro không trả được nợ vay (như CTCP Thuỷ sản Bình An), hoặc rủi ro tín dụng thương mại (như CTCP Chế biến và Xuất nhập khẩu Cadovimex) hoặc rủi ro lãi suất (như CTCT Taxi Mai Linh hoặc CTCP Tập đoàn Thái Hoà) hoặc tổng hợp các rủi ro này nếu đủ lớn, sẽ dẫn tới rủi ro thanh khoản. Mất khả năng thanh khoản kéo dài đã khiến Cadovimex huỷ niêm yết trên HOSE năm 2011 còn Tập đoàn Thái Hoà cũng thua lỗ liên tiếp, suýt rơi vào tình trạng phá sản. Ngay Luật Phá sản của Việt Nam ban hành ngày 19/6/2014 cũng ghi rõ: “Phá sản là tình trạng của doanh nghiệp, hợp tác xã mat khả năng thanh toán và bị Tòa án nhân dân ra quyết định tuyên bố phá sản”.
Do vậy, tác giả đã không xếp rủi ro thanh khoản cùng nhóm với rủi ro lãi suất, tỷ giá, biến động giá, tín dụng thương mại và không trả được nợ vay mà đặt rủi ro thanh khoản ở cấp độ cao hơn, chỉ dưới rủi ro phá sản. Bởi vậy, thông qua việc tổng quan các quan điểm của những tác giả đi trước thì rủi ro tài chính bao gồm rủi ro tài chính do nhân tố ngoại sinh (khách quan - bên ngoài) và rủi ro do nhân tố nội sinh (chủ quan - nội bộ). Rủi ro tài chính do nhân tố ngoại sinh là trạng thái bất thường gây ra những ton thất trong hoạt động tài chính của DN do sự thay đổi của các biến số như lạm phát và giá cả hàng hóa, lãi suất tín dụng, tỷ giá hối đoái. Rủi ro tài chính do nhân tố nội sinh là trạng thái bất thường gây ra trong hoạt động tài chính của DN liên quan đến các nhân tố chủ quan như cơ cầu nguồn vốn, năng lực hoạt động, khả năng sinh lời,.
Theo cách phân loại này, một số rủi ro dưới đây được đi sâu nghiên cứu trong chuyên đề này: Rui ro ty giá: là rủi ro phát sinh khi việc thanh toán được thực hiện bằng một loại ngoại tệ mà ty giá của ngoại tệ đó biến động gây tôn thất cho một trong các bên tham gia thanh toán, làm sụt giảm giá trị kỳ vọng của các bên. Rui ro tài chính bao ham cả việc sụt giảm doanh thu trong tương lai do sụt giảm tỷ giá của đồng nội tệ so với ngoại tệ và làm ảnh hưởng khả năng cạnh tranh của DN (Nassauer & Pausenberger, 2000, p.271) Rui ro lãi suất: là loại rủi ro do su biến động của lãi suất gây ra. Loại rủi ro nay phát sinh trong mối quan hệ tín dụng của DN với các tô chức tin dụng. Lãi suất cao sẽ làm tăng chi phí lãi vay của các khoản nợ; do đó, sẽ làm giảm thu nhập của DN và trong nhiều trường hợp có thể dẫn tới tình trạng khánh kiệt tài chính.
Một hợp đồng vay nợ với lãi suất cố định cũng dẫn tới rủi ro lãi suất. Khi lãi suất thị trường giảm sút thì những hợp đồng này vẫn phải gánh chịu mức lãi suất cao (Dhanini et al. Do đó, có thé tổng kết rằng, DN càng sử dụng nhiều nợ, đặc biệt là sử dụng nhiều nợ ngắn hạn với các mức lãi suất khác nhau thì càng chịu nhiều ảnh hưởng của rủi ro lãi suất (Dhanini et al. Rui ro biến động giá: Đối với các DN có các giao dịch mua, bán hàng hóa theo hợp đồng có định giá trong một thời gian dài, rủi ro biến động giá cả hàng hóa có thể sẽ là một rủi ro lớn.
Đặc biệt trong trường hợp nền kinh tế có tỷ lệ lạm phát cao, giá cả hàng hóa thay đổi hàng ngày (Stroeder, 2008, p. Biến động giá có thể chiều hướng tăng hoặc giảm, từ đó làm giảm (đôi khi tăng) lợi nhuận của DN (Eckbo, 2008, p. Đối với đa số DN sản xuất, sản phẩm đầu ra thường được ký hợp đồng theo đơn hàng trước khi sản xuất, khi giá cả biến động, nguyên vật liệu đầu vào tăng, nhưng giá bán sản phẩm đã có định từ trước, nguy cơ thua lỗ là rất lớn; đồng thời gây áp lực lên thanh khoản của DN.Rủi ro biến động giá còn tạo ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến DN ở khía cạnh giá nguyên vật liệu đầu vào thay đổi. Khi nguyên vật liệu tăng quá nhanh trong khi giá bán không thé tăng hoặc tăng chậm hơn mức tăng của nguyên liệu thi DN sẽ có nguy cơ thua lễ, không thu hồi được vốn.
Rui ro tín dụng thương mại: là rủi ro phat sinh trong quan hệ mua bán chịu hàng hóa, dịch vụ của nhau, nhưng bên thụ hưởng khoản tín dụng thất bại trong việc sử dụng nguồn vốn tín dụng, không hoàn trả được nợ cho bên cấp tín dụng. Khái niệm rủi ro tín dụng thương mại khác với rủi ro tín dụng ngân hàng.