Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ năm 1996 đến năm 2005 Chương 3: Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lãnh đạo đẩy mạnh thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ năm 2006 đến năm 2015 Chương 4: Nhận xét và kinh nghiệm 5 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài là nội dung trong kinh tế đối ngoại góp phần thúc đẩy quá trình CNH, HĐH đất nước. Do vậy, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài luôn là chủ đề quan tâm của đông đảo các nhà khoa học, giới nghiên cứu trong và ngoài nước. Với những phương pháp tiếp cận khác nhau, nhiều công trình nghiên cứu về thu hút FDI và tác động của vốn FDI đến phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam nói chung, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng đã được công bố, chủ yếu dưới góc độ kinh tế và chính trị học.
Khảo cứu các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án có thể chia thành 2 nhóm như sau: 1. Nhóm nghiên cứu về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam nói chung Các công trình nghiên cứu trong nước Nghiên cứu về thu hút FDI và kinh nghiệm thu hút FDI trong quá trình CNH, HĐH ở một số quốc gia trên thế giới, tiêu biểu như cuốn “Đầu tư trực tiếp nước ngoài phục vụ công nghiệp hóa ở Maylaysia kinh nghiệm đối với Việt Nam” của Phùng Xuân Nhạ [106] đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách thu hút FDI ở các nước phát triển, đánh giá chi tiết tác động của FDI đối với quá trình công nghiệp hóa của Malaysia. Theo tác giả, Malaysia coi trọng FDI và xem như chiếc chìa khóa để thực hiện thành công CNH đất nước khi FDI mang lại những mặt tích cực như: gia tăng sản lượng, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đẩy mạnh xuất khẩu, phát triển đầu tư nội địa. Từ đó, tác giả rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình thu hút FDI phục vụ quá trình CNH, HĐH như: cần coi FDI như một bộ phận quan trọng trong tổng đầu tư xã hội với việc áp dụng cùng một luật khuyến khích đầu tư chung cho cả nước và có quy định riêng cho từng đối tượng đầu tư; các chính sách và biện pháp thu hút FDI cần thực hiện 6 z đồng bộ đi liền với xúc tiến đầu tư, phát triển hạ tầng và cải tiến hợp lý hệ thống quản lý FDI; các chính sách thu hút FDI cần định hướng vào các nhà đầu tư lớn và các nước công nghiệp phát triển để thu hút nhiều vốn, trực tiếp chuyển giao công nghệ nguồn và tiếp cận với thị trường thế giới.
Tiếp cận dưới góc độ về vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế - xã hội, tác giả Nguyễn Văn Tuấn với cuốn sách “Đầu tư trực tiếp nước ngoài với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam” [186] trình bày sự hình thành và phát triển, tác động của FDI đối với Việt Nam. Tiếp đó, tác giả kiến nghị một số giải pháp cho việc sử dụng dòng vốn FDI ở Việt Nam có hiệu quả. Ở góc độ nghiên cứu về công cụ quản lý của Nhà nước với các doanh nghiệp FDI, công trình “Quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài” của tác giả Trần Văn Nam [100] đánh giá thực trạng sử dụng công cụ quản lý của Nhà nước đối với các hoạt động của các doanh nghiệp có vốn FDI. Công trình “Đổi mới kinh tế Việt Nam và chính sách kinh tế đối ngoại” của tác giả Võ Đại Lược chủ biên [91] tập trung nghiên cứu quá trình đổi mới kinh tế Việt Nam dưới góc độ về chính sách kinh tế vĩ mô đối với hai khu vực nông nghiệp và công nghiệp chế biến.
Cuốn sách tiếp cận chính sách kinh tế đối ngoại của Việt Nam chủ yếu trên góc độ tiếp nhận ODA, FDI của nước ngoài và quan hệ thương mại với khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong khoảng thời gian từ những năm 1980 đến năm 1995. Trình bày khái niệm, đặc trưng, bản chất của FDI và những nhân tố tác động đến thu hút vốn FDI đã được tác giả Nguyễn Bích Đạt trình bày trong cuốn sách “Khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, vị trí, vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” [59]. Tác giả làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn với kinh nghiệm thu hút vốn FDI của các quốc gia trên thế giới và thực trạng thu hút đầu tư nước ngoài ở Việt Nam, thành tựu và hạn chế. Từ đó, tác giả đưa ra một số định hướng, giải pháp đối với FDI trong những năm tới.
Đây là cuốn sách trình bày một cách rõ nhất mà tác giả đã kế thừa một số nội dung có liên quan đến đề tài. 7 z Tập trung nghiên cứu nguồn gốc, bản chất và làm rõ những đặc điểm, hình thức của FDI là nội dung của cuốn sách “Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Trần Quang Lâm, An Như Hải [78]. Từ kinh nghiệm của một số quốc gia như Thái Lan, Hàn Quốc, Trung Quốc, tác giả đề xuất một số giải pháp để phát triển khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Tác giả Lê Xuân Bá với cuốn sách “Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam” [5] phân tích diễn biến thu hút và thực hiện FDI tại Việt Nam trong giai đoạn 1988 - 2003 và những tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế qua kênh đầu tư, tác động tràn của FDI tới năng suất lao động của doanh nghiệp trong nước.
Từ đó, tác giả đánh giá tổng quan khung chính sách thu hút vốn FDI và những chuyển biến về nhận thức và quan niệm của Việt Nam về vai trò của FDI, so sánh chính sách thu hút FDI của Việt Nam với các quốc gia khác với nhận định “so với những thời kỳ trước đây, chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của Việt Nam hiện đã trở nên thông thoáng hơn, thuận lợi hơn đối với các nhà đầu tư nước ngoài” [5, tr. Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra những bất cập ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư FDI vào Việt Nam như hiệu lực thực thi pháp luật còn thấp, cơ sở hạ tầng yếu kém chưa đáp ứng yêu cầu của đối tác và các chi phí về viễn thông, điện, thủ tục hành chính còn cao đòi hỏi cần cải thiện chính sách đầu tư, môi trường đầu tư để tăng tính hấp dẫn cho các nhà đầu tư nước ngoài để cạnh tranh với các nước trong khu vực. Nghiên cứu đầu tư của các công ty xuyên quốc gia (TNCs) và kinh nghiệm thu hút TNCs của một số quốc gia trong khu vực đã được trình bày trong công trình nghiên cứu “Thu hút đầu tư trực tiếp của các công ty xuyên quốc gia vào Việt Nam” của tác giả Hoàng Thị Bích Loan [84]. Công trình nghiên cứu khái quát một bức tranh toàn cảnh về thực trạng đầu tư trực tiếp của TNCs vào Việt Nam và chỉ ra những giải pháp trong thu hút đầu tư như: cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước, phát triển nguồn nhân lực.
Nội dung này cũng đã được trình bày trong một công trình nghiên cứu “Đầu tư của các công ty xuyên 8 z quốc gia (TNCs) tại Việt Nam” của hai tác giả Đỗ Đức Bình và Nguyễn Thường Lạng [10]. Trong bối cảnh những tiến triển mới trong quan hệ hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ, những động thái mới của môi trường đầu tư trong khu vực cũng đặt ra đòi hỏi cần phân tích, nghiên cứu, đánh giá một cách khách quan và đề xuất những giải pháp hữu hiệu để thu hút vốn đầu tư trực tiếp của các công ty xuyên quốc gia của Hoa Kỳ vào Việt Nam trong thời gian tới là những vấn đề được giải quyết trong cuốn sách nghiên cứu “Đầu tư trực tiếp của các công ty xuyên quốc gia của Hoa Kỳ ở Việt Nam” của tác giả Đặng Hoàng Thanh Nga [101]. Bước vào Đổi mới, Việt Nam đã nhận thức những thách thức và khó khăn trong thu hút FDI và có những chính sách khuyến khích đầu tư nhằm tạo môi trường đầu tư hấp dẫn. Tác giả cho rằng: những đổi mới của các chính sách kinh tế đối ngoại và môi trường kinh doanh trong những năm qua đã góp phần quan trọng trong việc thu hút FDI và tăng cường thế và lực của nước ta trong tiến trình hội nhập.
Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương đã tìm mọi cách thu hút vốn FDI chẳng hạn ưu đãi về thuế, chính sách đất đai, … trong khi nhà đầu tư không xem các chính sách ưu đãi là yếu tố quyết định để bỏ tiền đầu tư. Cho nên, tác giả trích dẫn một quan điểm của tiến sĩ Edmund Malesky- trưởng nhóm nghiên cứu chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh ở Việt Nam là: “Việt Nam cần đầu tư phát triển nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng để có thể đón đầu một thế hệ nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài mới [101, tr. Từ sự phân tích cơ sở lý luận, thực tiễn của FDI và những kinh nghiệm thu hút FDI của một số nước ở châu Á như Hàn Quốc, Thái Lan, Trung Quốc và một số bài học kinh nghiệm để kiến nghị một số chính sách trong thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam trong thời gian tới là nội dung công trình “Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến năng suất lao động và trình độ công nghệ của Việt Nam” của tác giả Lê Hữu Nghĩa và Lê Văn Chiến [104].