Chương 1 TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CUU DE TÀI Qua trình vận động cua cục diện chính tri khu vực Đông Á từ 1991 đến 2011 là đề tài còn khá mới mẻ ở Việt Nam. Từ khi Đảng và Nhà nước ta từng bước thực hiện đổi mới tư duy đối ngoại, xây dựng chính sách đối ngoại rộng mở, tích cực, độc lập, tự chủ, đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ quốc tế với mục tiêu hàng đầu là tạo lập môi trường quốc tế thuận lợi cho sự nghiệp phát triển đất nước, chúng ta đã ngày càng chú trọng tới cục diện chính trị khu vực. Sự quan tâm của các học giả trong và ngoài nước tới vấn đề chính trị khu vực và quan hệ chính trị giữa các quốc gia từ đó cũng ngày càng gia tăng. Những công trình nghiên cứu trong nước Ở trong nước, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu được công bồ trên các tạp chí có uy tín về cục diện thế giới nói chung, cục diện khu vực Đông Á nói riêng như: Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Nghiên cứu Trung Quốc, Nghiên cứu Đông Bắc Á, Nghiên cứu Đông Nam Á, Châu Mỹ ngày nay,.
Nhìn chung, những công trình đó được chia thành 3 nhóm nghiên cứu chủ yếu như sau: Thứ nhất là nhóm các công trình nghiên cứu về cục diện, trật tự khu vực Đóng A Trong công trình nghiên cứu “Trật tw thé giới sau Chiến tranh lạnh: Phân tích và dự bdo” (tập 2), do Lại Văn Toàn chủ biên, xuất bản năm 2001, tại Phan III: Vị thé của Đông A trong trật tự thé giới mới, các tac giả đều đi tới nhận định chung răng các quốc gia ở Đông Á sẽ vượt qua được những khác biệt, mâu thuẫn dé hướng tới hợp tác đa phương và toàn diện, đó là xu hướng hướng tâm, liên kết nội khối. Các bài viết đều nhấn mạnh vai trò của các cơ chế đa phương, nhất là trong lĩnh vực an ninh và hợp tác kinh tế. Tuy nhiên, cục điện Đông Á không được các tác giả đề cập tới. Cuốn sách “Cực điện châu A — Thái Bình Dương” của tac giả Dương Phú Hiệp và Vũ Văn Hà, xuất bản năm 2006, đã phác hoạt một bức tranh tổng thể về cục diện của khu vực châu A — Thái Bình Dương trong 20 năm đầu thế ki XXI mà trọng tâm là Đông Bắc A và Đông Nam A; cung cấp những thông tin, luận cứ khoa học, dự báo tình hình và các xu hướng phát triển cũng như sự kiện liên kết khu vực nhằm xác định những tác động của chúng đối với Việt Nam.
Cuốn sách này gồm 4 chương: Cương I xác định cục diện kinh tế khu vực châu A — Thái Binh Duong, làm rõ các xu hướng biến đôi chủ yếu về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, qua đó thé hiện những thay đổi về thé và lực của các nền kinh tế, các chủ thé kinh tế trong khu vực. Chương JI trình bày cục diện chính tri, an ninh khu vực châu A — Thái Bình Dương, đưa ra một cách khái quát nhất thực trạng chính tri, an ninh, các quan hệ quốc tẾ, so sánh lực lượng chính trị - kinh tế, cơ chế và cách thức giải quyết các vấn đề của khu vực từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, đồng thời đưa ra một số điểm thuận lợi, thách thức và xu hướng phát triển đến năm 2020. Chương III: Cục diện văn hoá, xã hội bàn về vấn đề văn hoá, dân tộc, tôn giáo, dân SỐ, VIỆC làm, phân tang xã hội và phúc lợi xã hội. Tiếp theo, Cương IV đề cập đến sự tác động của cục diện chau A — Thái Bình Dương đối với Việt Nam.
Qua đó, có thê thấy, Đông Á không chỉ là môi trường trực tiếp của Việt Nam, nơi chứa đựng những lợi ich cơ bản ma còn là khu vực có vi trí quan trong trong hệ thống quan hệ đối ngoại của Việt Nam và là đầu cầu đi ra thế giới. Cuốn sách “Chính trị khu vực Đông Bắc Á từ sau Chiến tranh lạnh” do tác giả Trần Anh Phương chủ biên, xuất bản năm 2007, đã trình bày có hệ thống, toàn diện và sâu sắc quan hệ chính trị ở Đông Bắc Á. Ở đây, tác giả tập trung phân tích trên hai chiều cạnh cơ bản là: cạnh tranh (xung đột lợi ích và quyền lực biểu hiện thông qua các cuộc tranh chấp lãnh thổ và mâu thuẫn giữa các quốc gia) và hợp tác (liên kết khu vực) ở khu vực Đông Bắc Á. Theo tác giả, trục tam giác Mỹ - Nhật - Trung đóng vai trò quan trọng đối với chính trị khu vực.
Sự cọ xát chiến lược giữa ba chủ thể này là nguyên nhân cơ bản của những biến động chính trị khu vực. Tác giả cũng đưa ra nhận định về tương lai khu vực đến năm 2015 với xu hướng chủ đạo là liên kết và hợp tác, dân chủ, tự do hoá trong đời sống kinh tế - chính trị khu vực. Đồng thời, các tác giả cho răng Việt Nam nên tranh thủ thời cơ hội nhập này dé có thể tiếp cận được với khu vực Đông Bắc Á nhằm tìm kiếm được những lợi ích về kinh tế, khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, cục diện chính trị khu vực dưới góc nhìn của tác giả vẫn tập trung vào các chủ thể quốc gia mà đánh giá thấp vai trò của các chủ thé phi quốc gia.
Tập kỷ yếu “An ninh châu A - Thái Bình Dương những năm dau thé kỷ XXI” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Dai hoc Quốc gia Thành phô Hồ Chí Minh biên tập năm 2008, đã phác hoa bức tranh tong quan về tình hình an ninh ở châu A — Thái Bình Dương trên ba phương diện an ninh chung, chính sách an ninh của các nước lớn ở châu A — Thái Bình Dương, cơ chế an ninh khu vực châu A — Thái Bình Dương. Tuy nhiên, cục diện chính trị khu vực chưa được các tác giả khắc hoạ rõ nét. Cuốn sách “Kinh tế, chính trị Đông Bắc Á giai đoạn 2011 — 2020” do hai tác giả là Nguyễn Xuân Thắng, Đặng Xuân Thanh chủ biên, nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành năm 2013 đã phân tích rõ luận điểm rằng thập niên 2001-2010 đánh dấu sự nổi lên của khu vực Đông Bắc Á như một trong những tâm điểm quan trọng nhất của thế giới về kinh tế và chính trị. Đông Bắc A nói chung, các quốc gia và vùng lãnh thé trong khu vực nói riêng, có vai trò và vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng đối với an ninh và phát triển của Việt Nam.
Trên cơ sở tập trung phân tích, đánh giá cục diện khu vực, kiến trúc an ninh, tiến trình hội nhập kinh tế 6 Đông Bắc Á, các điểm nóng, vấn đề nổi bật, xu hướng biến chuyển của khu vực, cuốn sách đưa ra dự báo về xu hướng kinh tế, chính tri nồi bật trong thập niên 2011-2020 và tầm nhìn đến năm 2030. Ban báo cáo tổng hợp “Sự biến động địa chính trị Đông A hai thập niên dau thé kỷ XXI: Những van dé đặt ra và đối sách của Việt Nam” do 10 PGS. Trần Khánh (Chủ nhiệm) cùng các đồng nghiệp chap bút, in năm 2010, đã làm rõ bức tranh địa chính trị và đời sống chính trị khu vực từ thập niên 90 của thế XX đến cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI. Có thể nói, đây là công trình khoa học rất công phu và có giá trị học thuật lớn của tập thể các nhà nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế hàng đầu Việt Nam hiện nay.
Bản báo cáo tổng hợp gồm 3 phần chính, chia thành 9 chương. Trong Phdn thứ nhất: Bức tranh địa chỉnh trị và trật tự Đông A thap nién 90 cua thé ky XX, bên cạnh việc làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của sự hình thành khu vực địa chính trị Đông Á, các tác giả tập trung vào việc đánh giá và nêu ra những đặc điểm trong bức tranh địa chính trị Đông Á trong những năm cuối của thế kỷ XX. Phần thứ hai: Những biến đối mới của thé giới và khu vực thập niên dau thé kỷ XXI và tác động của chúng đến tương quan ảnh hưởng và trật tự quyền lực ở Đông Á hiện nay và trong thập niên tới, nội dung này của bản báo cáo đã luận giải những chiều cạnh của cục diện, trật tự địa chính trị Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI. Trong đó, có sự phân tích khái quát và sâu sắc moi tương quan giữa các chu thể cấu thành nên cục diện khu vực, từ quốc gia tới phi quốc gia; sự nồi lên của các van dé an ninh truyền thống và phi truyền thống, các van dé khủng hoảng năng lượng, biến đổi khí hậu, khủng hoảng tài chính,.
có ảnh hưởng tới chính sách đối ngoại của các quốc gia và phương thức giải quyết giữa các quốc gia đối với các van dé đó. Trong phan này, các thé chế khu vực cũng được nhắc tới như một chủ thé đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cục diện khu vực, mà thiếu nó Đông Á sẽ trở thành một khu vực hỗn loạn và xung đột. Do là sự gia tăng các mối cô kết khu vực cả về kinh tế lẫn chính trị như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Hợp tác Đông Á theo các cơ chế ASEAN+I và ASEAN+3, Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) và Hợp tác Đông Bắc A, Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF),. Cuối phần này, cục diện chính trị khu vực hiện nay và trong tương lai được phác hoạ khá rõ nét với sự phân bậc vi thê các quôc gia cũng như sự thay đôi vi thê và so sánh ảnh 11 hưởng quyên lực giữa các cường quốc chủ đạo trong khu vực.
Bên cạnh đó, còn là sự tái khẳng định và nồi lên mạnh mẽ của Nga, Ấn Độ, ASEAN và các nhân tô khác như Hàn Quốc, EU, các chủ thế khác sẽ là những yêu tố không nhỏ định hình nên cục diện chính chị trị Đông Á trong tương lai. Tại Phân thứ ba: Tác động của biến động địa chính trị, trật tự Đông Á và phản ứng chính sách của Việt Nam, các tác giả bàn luận về những hệ quả mà những biến động địa chính trị tạo nên ở Đông Á. Các phân tích trong phần này chủ yếu nhằm vào ASEAN và Việt Nam dé tim ra những phương thức ứng xử quốc tế phù hợp với sức mạnh và lợi ích của các quốc gia Đông Nam Á, mà quan trọng nhất là Việt Nam. Tuy vậy, đề tài này chưa đề cập đến sự tác động của các nền văn hoá — văn minh đối với cục diện chính trị khu vực.