I. Tổng Quan Chủ Nghĩa Tư Bản và Đế Quốc Thế Kỷ XIX XX
Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Sự chuyển đổi này làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn vốn có của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản diễn ra gay gắt. Phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa phát triển mạnh mẽ. Các phong trào của nông dân chống địa chủ phong kiến và phong trào giải phóng dân tộc được gắn chặt với phong trào cách mạng của giai cấp vô sản. Quy luật tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản là sự phát triển không đều về kinh tế và chính trị của nó và cách mạng vô sản chín muồi ở khâu yếu nhất của chủ nghĩa đế quốc. Nước Nga là nơi tập trung những mâu thuẫn của chủ nghĩa đế quốc. Phong trào cách mạng của giai cấp vô sản, phong trào đấu tranh chống địa chủ và chống ách áp bức dân tộc phát triển. Trung tâm cách mạng thế giới lúc này chuyển từ Đức sang Nga. Để chống lại giai cấp vô sản, giai cấp tư sản sử dụng bọn cơ hội trong phong trào công nhân và chủ nghĩa xét lại để làm yếu phong trào cách mạng. Chủ nghĩa xét lại trở thành một hiện tượng quốc tế. Các Đảng của Quốc tế II mất vai trò lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đang chín muồi.
1.1. Sự Chuyển Biến Kinh Tế và Chính Trị Thế Kỷ XIX
Sự phát triển kinh tế và chuyển biến chính trị xã hội cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX không chỉ diễn ra ở các nước tư bản lớn trên thế giới mà còn lôi cuốn hầu hết các nước khác ở Châu Âu. Cuộc cải cách nông nô năm 1861 có ý nghĩa quan trọng là tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản ở Nga phát triển nhưng kết quả rất hạn chế, còn để lại nhiều tàn dư nông nô lạc hậu về chính trị và kinh tế. Kinh tế công thương nghiệp phát triển cùng với sự xuất hiện của công ty lũy đoạn. Đầu thế kỷ XX, nước Nga vẫn tiến vào giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Đế quốc Nga đã hình thành với những nét riêng của nó, trở thành một nước đế quốc phong kiến quân phiệt.
1.2. Mâu Thuẫn Giai Cấp và Phong Trào Giải Phóng Dân Tộc
Cùng với sự ra đời và phát triển của nền đại sản xuất tư bản chủ nghĩa, giai cấp vô sản hiện đại đã xuất hiện và lớn mạnh nhanh chóng. Nền công nghiệp phát triển tập trung làm cho công nhân Nga cũng tập trung trong các xí nghiệp lớn. Giai cấp vô sản Nga chịu mọi sự bóc lột, áp bức tàn tệ của chế độ tư bản chủ nghĩa, không những bị Chính phủ Nga hoàng, giai cấp tư sản trong nước bóc lột mà còn bị giai cấp tư sản nước ngoài áp bức. Cuộc khủng hoảng kinh tế 1900 - 1903 càng làm cho tình cảnh công nhân điêu đứng.
II. Lý Thuyết Marx Lenin Phân Tích Chủ Nghĩa Tư Bản và Đế Quốc
Để chống lại giai cấp vô sản, giai cấp tư sản sử dụng bọn cơ hội trong phong trào công nhân và chủ nghĩa xét lại để làm yếu phong trào cách mạng. Chủ nghĩa xét lại trở thành một hiện tượng quốc tế. Các Đảng của Quốc tế II mất vai trò lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đang chín muồi. Sau thất bại của cuộc cách mạng 1905 - 1907, chính phủ Nga hoàng đã thiết lập một chế độ khủng bố tàn bạo. Thế lực phản động ngự trị trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Lenin đã nhận định về thời kỳ này như sau: “Có tình trạng thoái chí, mất tinh thần, phân liệt, chạy dài, từ bỏ lập trường, nói chuyện dâm bôn chứ không phải chính trị nữa. Xu hướng ngày càng ngả về triết học duy tâm chủ nghĩa thần bí được dùng để che đậy tinh thần phản cách mạng” [20, VIII - IX].
2.1. Vai Trò của Lenin trong Phân Tích Chủ Nghĩa Đế Quốc
Lenin đã có những đóng góp to lớn trong việc phân tích chủ nghĩa đế quốc. Ông chỉ ra rằng chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản, nơi mà các mâu thuẫn trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Lenin cũng nhấn mạnh vai trò của cách mạng vô sản trong việc lật đổ chủ nghĩa đế quốc và xây dựng xã hội chủ nghĩa. Theo Lenin, chủ nghĩa đế quốc là sự kết hợp giữa độc quyền và tài chính, dẫn đến sự bóc lột tàn bạo của các nước thuộc địa và sự phân chia thế giới giữa các cường quốc.
2.2. Ảnh Hưởng của Chủ Nghĩa Xét Lại và Cơ Hội
Để chống lại giai cấp vô sản, giai cấp tư sản sử dụng bọn cơ hội trong phong trào công nhân và chủ nghĩa xét lại để làm yếu phong trào cách mạng. Chủ nghĩa xét lại trở thành một hiện tượng quốc tế. Các Đảng của Quốc tế II mất vai trò lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đang chín muồi. Sau thất bại của cuộc cách mạng 1905 - 1907, chính phủ Nga hoàng đã thiết lập một chế độ khủng bố tàn bạo.
III. Tác Động Xã Hội và Kinh Tế của Chủ Nghĩa Tư Bản Thế Kỷ 20
Trong khoa học, văn học nghệ thuật in dấu đậm nét sự biện hộ về mặt tư tưởng cho thế lực phản cách mạng và phục hồi tư tưởng thần bí tôn giáo. Trong triết học, chủ nghĩa duy tâm phản động phủ định tính quy luật của quá trình phát triển, xã hội và tự nhiên, phủ nhận khả năng nhận thức về tự nhiên và xã hội… chiếm địa vị thống trị. Trong giới tri thức Nga xuất hiện “Thuyết tìm thần”, đặt ra nhiệm vụ “tìm lại” Chúa, vì nhân dân Nga đã mất Chúa. Ngay cả những người trí thức dân chủ xã hội dao động mất tinh thần cũng đề ra thuyết “tạo thần”, mưu toan biến chủ nghĩa xã hội thành một tôn giáo mới để “gần gũi hơn và dễ hiểu hơn đối với nhân dân Nga…”.
3.1. Sự Phát Triển Khoa Học và Triết Học Duy Tâm
Sự phát triển của khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX dẫn tới cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên, đặc biệt là trong lĩnh vực vật lý học. Điều đó dẫn đến yêu cầu phải khái quát về mặt triết học, trả lời những vấn đề mà khoa học đặt ra. Ở thời kỳ này, trong lĩnh vực triết học tràn lan cái gọi là “Triết học kinh nghiệm phê phán” hay Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán; Chủ nghĩa Makhơ. Đó là một biến dạng của chủ nghĩa thực chứng, có tham vọng đóng vai trò triết học “duy nhất khoa học”, dường như nó khắc phục được tất cả sự phiến diện của chủ nghĩa duy vật lẫn chủ nghĩa duy tâm.
3.2. Ảnh Hưởng Đến Văn Hóa và Tôn Giáo
Trong khoa học, văn học nghệ thuật in dấu đậm nét sự biện hộ về mặt tư tưởng cho thế lực phản cách mạng và phục hồi tư tưởng thần bí tôn giáo. Trong triết học, chủ nghĩa duy tâm phản động phủ định tính quy luật của quá trình phát triển, xã hội và tự nhiên, phủ nhận khả năng nhận thức về tự nhiên và xã hội… chiếm địa vị thống trị. Trong giới tri thức Nga xuất hiện “Thuyết tìm thần”, đặt ra nhiệm vụ “tìm lại” Chúa, vì nhân dân Nga đã mất Chúa.
IV. Phân Tích Mâu Thuẫn và Khủng Hoảng của Chủ Nghĩa Tư Bản
Thực ra nó là chủ nghĩa duy tâm chủ quan phản động. Ngay một số người dân chủ - xã hội tự xưng là học trò của C.Mác cũng đã coi chủ nghĩa Makhơ là “đỉnh tột cùng của khoa học”, có sứ mệnh thay thế triết học Mácxít. Trong giới trí thức Nga, một số người cũng đã dùng chủ nghĩa Makhơ để xét lại chủ nghĩa duy vật biện chứng. Rõ ràng, điều cần thiết lúc bấy giờ là phải làm rõ bản chất phản động của chủ nghĩa Makhơ, bảo vệ chủ nghĩa Mác; giải thích những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng những phát minh mới của khoa học tự nhiên; bảo vệ chủ nghĩa Mác và phát triển sáng tạo chủ nghĩa duy vật biện chứng là nhiệm vụ lịch sử của tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” được V.Lenin viết vào năm 1908 và xuất bản vào năm 1909.
4.1. Mâu Thuẫn Giữa Giai Cấp Tư Sản và Vô Sản
Mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản là một trong những mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Giai cấp tư sản chiếm hữu tư liệu sản xuất và bóc lột lao động của giai cấp vô sản. Giai cấp vô sản không có tư liệu sản xuất và phải bán sức lao động của mình để kiếm sống. Mâu thuẫn này dẫn đến đấu tranh giai cấp, có thể dẫn đến cách mạng xã hội.
4.2. Khủng Hoảng Kinh Tế và Bất Bình Đẳng Xã Hội
Chủ nghĩa tư bản thường xuyên trải qua các cuộc khủng hoảng kinh tế. Các cuộc khủng hoảng này gây ra thất nghiệp, nghèo đói và bất ổn xã hội. Chủ nghĩa tư bản cũng dẫn đến bất bình đẳng xã hội, với một số ít người giàu có và quyền lực, trong khi phần lớn dân số phải sống trong nghèo khó. Sự bất bình đẳng này có thể dẫn đến bất ổn xã hội và chính trị.
V. Toàn Cầu Hóa và Chủ Nghĩa Tư Bản Tài Chính Thế Kỷ XX
Để khái quát làm rõ những nội dung chính trong tác phẩm, đặc biệt là khái quát về mặt triết học những thành tựu mới của khoa học tự nhiên trên lập trường duy vật biện chứng và những phát triển của Lenin về lý luận nhận thức Mácxít. Tác giả chọn đề tài “Lý luận nhận thức trong tác phẩm chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” làm đề tài nghiên cứu của mình với hy vọng góp phần nhỏ khẳng định những giá trị tinh thần của học thuyết Mác - Lenin. Lý luận của V.Lenin là một di sản tinh thần của nhân loại là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: Triết học, Lịch sử, Chính trị học, Kinh tế học, Giáo dục học, Mỹ học, Luật học, v.v…
5.1. Ảnh Hưởng của Toàn Cầu Hóa Đến Chủ Nghĩa Tư Bản
Toàn cầu hóa đã có những ảnh hưởng sâu sắc đến chủ nghĩa tư bản. Nó đã tạo ra những cơ hội mới cho thương mại và đầu tư, nhưng cũng làm tăng sự cạnh tranh và bất bình đẳng. Toàn cầu hóa cũng đã làm suy yếu vai trò của nhà nước và tăng cường sức mạnh của các tập đoàn đa quốc gia.
5.2. Vai Trò của Chủ Nghĩa Tư Bản Tài Chính
Chủ nghĩa tư bản tài chính đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu. Các tổ chức tài chính lớn có ảnh hưởng lớn đến chính sách kinh tế và chính trị. Chủ nghĩa tư bản tài chính cũng có thể dẫn đến các cuộc khủng hoảng tài chính, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu.
VI. Kết Luận Tương Lai của Chủ Nghĩa Tư Bản và Đế Quốc
Ở góc độ lý luận nhận thức, đã có nhiều công trình nghiên cứu ngoài nước và trong nước của các nhà khoa học đề cập đến. Tiêu biểu là tại Liên Xô trước đây và Đông Âu đã xuất bản và tái bản nhiều lần các tác phẩm kinh điển của V. Tại Trung Quốc, Viện nghiên cứu lịch sử phát triển chủ nghĩa Mác - Lenin gần đây mới xuất bản bộ sách “Lịch sử chủ nghĩa Mác”, gồm 4 tập, đã được dịch ra tiếng Việt, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản năm 2003, 2004. Tại Việt Nam, ngay từ những năm 30 của thế kỷ XX, chủ nghĩa Mác - Lenin bắt đầu được truyền bá, song phải đến sau Cách mạng Tháng Tám việc nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lenin mới được bắt đầu một cách có hệ thống.
6.1. Các Xu Hướng Phát Triển Mới của Chủ Nghĩa Tư Bản
Chủ nghĩa tư bản đang trải qua những thay đổi lớn. Các xu hướng phát triển mới bao gồm sự gia tăng của tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và kinh tế chia sẻ. Những xu hướng này có thể tạo ra những cơ hội mới, nhưng cũng có thể dẫn đến thất nghiệp và bất bình đẳng gia tăng.
6.2. Triển Vọng và Thách Thức Đối Với Chủ Nghĩa Xã Hội
Chủ nghĩa xã hội vẫn là một lực lượng quan trọng trong thế giới ngày nay. Các phong trào xã hội chủ nghĩa đang đấu tranh cho công bằng xã hội, bình đẳng và bền vững môi trường. Chủ nghĩa xã hội phải đối mặt với nhiều thách thức, nhưng cũng có những cơ hội để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.
