Tiểu Thuyết Của Thuận Và Đoàn Minh Phượng Từ Góc Nhìn Phân Tâm Học

Khám phá luận văn tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng qua lăng kính phân tâm học, phân tích sâu sắc tâm lý nhân vật và mối quan hệ.

• Tác giả: Hoàng Thị Thanh Phương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Trường
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Tiểu Thuyết Của Thuận Và Đoàn Minh Phượng Từ Góc Nhìn Phân Tâm Học
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Bố cục khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG
• 1.1. Khái quát về lí thuyết phê bình phân tâm học
• 1.2. Phê bình phân tâm học - hệ thống lí thuyết “mở” phân tích chiều sâu tâm lí
• 1.3. Tiếp nhận lí thuyết phê bình phân tâm học trong Văn học Việt Nam
• 1.4. Ảnh hưởng của phân tâm học trong tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986
• 1.5. Bức tranh tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986
• 1.6. Vận dụng phân tâm học trong tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986
• 1.7. Hành trình sáng tạo tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng – những tiếng vọng trong chiều sâu hữu thể
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA THUẬN VÀ ĐOÀN MINH PHƯỢNG THAM CHIẾU TỪ BẢN LƯỢC ĐỒ PHÂN TÂM HỌC
• 2.1. Con người vô thức
• 2.2. Đời sống phức cảm - mất mát và cô đơn
• 2.3. Những tra vấn về cội nguồn bản thể
• 2.4. Con người bản năng. Bản năng sống và bản năng chết
• 2.5. Dục vọng và nổi loạn
• 2.6. Con người chấn thương
• 2.7. Những vá ghép của dư chấn hậu chiến
• 2.8. Hành trình tìm lại “tôi” và những ngã rẽ tâm thức
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT THUẬN VÀ ĐOÀN MINH PHƯỢNG NHÌN TỪ LÍ THUYẾT PHÂN TÂM HỌC
• 3.1. Tổ chức điểm nhìn
• 3.2. Điểm nhìn “tẩy trắng” - bản tự thuật nữ quyền. Điểm nhìn trao vai – sự truy tìm trong tinh thần nhân thể
• 3.3. Xây dựng kết cấu
• 3.4. Kết cấu tâm trạng
• 3.5. Kết cấu lắp ghép, đồng hiện
• 3.6. Không - Thời gian nghệ thuật
• 3.7. Không gian nghệ thuật
• 3.8. Thời gian nghệ thuật
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phân Tâm Học Trong Tiểu Thuyết Tổng Quan Ứng Dụng

Phê bình văn học, như Belinxki nhận định, là sự tự ý thức của văn học. Nó phản ánh thời đại và xã hội, vận động theo chuỗi liên kết từ hiện thực đến nhà văn, tác phẩm, bạn đọc, và ngược lại. Phê bình phân tâm học, một trong những phương pháp đa chiều, khai thác chiều sâu tinh thần hữu thể. Xuất phát từ ngành y học, phân tâm học đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực, bao gồm văn học, với sự đóng góp của Jung và Lacan. Nó nghiên cứu tâm lý, phán đoán lâm sàng, giải thích nguyên căn, và đồng nhất tác giả với bạn đọc. Phê bình phân tâm học, như một phiên bản 3D, khám phá những mảng khuất của văn học và nghệ thuật, đặc biệt là trong việc phân tích các tác phẩm của Thuận và Đoàn Minh Phượng.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Phân Tâm Học Trong Văn Học

Phân tâm học, manh nha từ phương Tây, đã trải qua nhiều biến thiên. Tại Việt Nam, nó mới được nghiên cứu và ứng dụng trong vài thập niên gần đây, mang lại nhiều đột phá. Đề tài này, dưới góc nhìn phân tâm học, giải quyết những siêu thể văn học trong một giai đoạn cụ thể. Văn học Việt Nam sau 1986 đã có nhiều đổi mới, ảnh hưởng mạnh mẽ đến ngòi viết của các nhà văn, trong đó có Thuận và Đoàn Minh Phượng. Các tác phẩm của họ luôn hướng về quê hương và cội nguồn, phản ánh thế giới nội tâm phức tạp.

1.2. Vai Trò Của Vô Thức Trong Phân Tích Văn Học

Phân tâm học tập trung vào vô thức, tính dục, và cơ cấu nhân cách. Phê bình phân tâm học thường tìm kiếm những "chấn thương tinh thần" trong thời thơ ấu của nhà văn, tin rằng chúng có thể tái hiện trong tác phẩm qua vô thức. Điều này giúp giải thoát các mặc cảm thời thơ ấu như mặc cảm Oedipe, mặc cảm hoạn, hoặc mặc cảm bị ruồng bỏ. Đồng thời, nó khám phá những sự mượn/gửi/hàm ẩn vô tình hay cố ý trong tác phẩm, mở ra một không gian sáng tạo vượt thoát khỏi giới hạn của hiện thực.

II. Thách Thức Tranh Cãi Khi Ứng Dụng Phân Tâm Học

Phân tâm học, với việc lấy vô thức làm căn nguyên, từng bị xem là kẻ lạ mặt trong văn đàn. Tuy nhiên, nó mang đến những chìa khóa mới, hé mở những cánh cửa lạ. Nghiên cứu tác phẩm dưới góc độ phân tâm học là đi sâu vào thế giới tâm lý của người sáng tạo, nhân vật, và cả bạn đọc. Nó phá vỡ lớp vỏ ngôn từ để khám phá những tri kiến thẩm mỹ và dụ ý nghệ thuật. Nhà phê bình phân tâm học Pháp J. Lacan cho rằng nhà phân tâm học vừa lý giải, vừa sản sinh ra văn bản của vô thức. Do vậy, vận dụng phê bình phân tâm học đòi hỏi vừa tiếp nhận, vừa thẩm thấu, liên tưởng, và tạo ra cái mới.

2.1. Những Luồng Ý Kiến Trái Chiều Về Phân Tâm Học

Phê bình phân tâm học từng trải qua thăng trầm vì khó chấp nhận cái đẹp và tư duy xã hội bị đánh đồng với những lý luận suy diễn. Một mặt khác, phân tâm học khai thác tính dục và bản năng, điều mà nhiều người cho là cấm kỵ. Việc đi tìm căn nguyên không thực thấy, quy tụ bởi những yếu tố bên trong, khó thuyết phục. Do đó, cần có một góc nhìn toàn diện và sâu sát hơn, bởi mỗi phương pháp nghiên cứu có một trường đối tượng đặc thù riêng.

2.2. Xác Định Đối Tượng Nghiên Cứu Phân Tâm Học

Đối tượng khảo sát của phê bình phân tâm học mang những cơ chế riêng về vô thức, tâm lý ẩn lấp dưới hình tượng và ngôn ngữ. Qua đó, phát ra những tín hiệu mà phân tâm học có thể khai thác và ứng dụng. Số lượng tác phẩm như vậy không nhiều, đòi hỏi việc ứng dụng cần thiết đi đôi với sàng lọc và xác định đối tượng một cách tổng quát và khả thi nhất. Đây vừa là mảnh đất màu mỡ cho cái mới, vừa là thách thức lớn lao.

III. Phân Tâm Học Giải Mã Tiểu Thuyết Thuận Minh Phượng

Phân tâm học giúp giải mã những vấn đề gì trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng? Trước hết, cần nhận định nhất quán về đối tượng của phân tâm học: tâm lý học về cái vô thức. Trong hệ thống lý thuyết này, các yếu tố liên quan chặt chẽ với nhau là vô thức, tính dục và cơ cấu nhân cách. Phê bình phân tâm học thường lần theo dấu vết thời thơ ấu của nhà văn, đi tìm những “chấn thương tinh thần” mà nhà văn trải qua. Nhà phê bình tin rằng những chấn thương tinh thần này có khả năng được tái hiện trong tác phẩm của nhà văn qua vô thức như là một sự giải thoát các mặc cảm thời thơ ấu.

3.1. Phân Tích Chấn Thương Tinh Thần Trong Tác Phẩm

Những dấu ấn tác động từ tiểu sử/cuộc đời người sáng tác, phân tâm học dường như mở ra cánh cửa khám phá những sự mượn/gửi/hàm ẩn vô tình hay cố ý ngay trong tác phẩm. Trong không gian của nghệ thuật, sáng tạo được tỏa sáng, bùng nổ hay thậm chí là vượt thoát khỏi những giới hạn của hiện thực. Đôi khi, người nghệ sĩ lạc nhịp trong không gian ngưng đọng và bức bối của tinh thần đó, những mơ tưởng hay huyễn ảo được nảy sinh.

3.2. Ký Ức Tập Thể Biểu Tượng Trong Tiểu Thuyết

Con người không chỉ lưu giữ ký ức của cá nhân mà còn có khả năng lưu giữ ký ức của tập thể. Đó là phát hiện của G. Jung - nhà phân tâm học thế hệ hậu S. Những ranh giới của tâm thần này lần theo dấu vết của nơi cất dấu kí ức để kiến giải được những biểu tượng về bản năng, cổ mẫu hay vô thức tập thể. Các biểu tượng / cổ mẫu có liên hệ sâu xa với các tập tục, tín ngưỡng, bản sắc văn hóa của một tộc người, một cộng đồng dân cư, mang tâm thức cội nguồn.

IV. Tiểu Thuyết Thuận Đoàn Minh Phượng Lịch Sử Tiếp Nhận

Thuận và Đoàn Minh Phượng là hai nhà văn không quá nổi bật trên văn đàn nước nhà, tuy nhiên những tác phẩm của hai tác giả này như được thổi những luồng sinh khí mới mẻ và lạ lẫm. Do vậy, đổi khẩu vị là điều người ta vẫn hứng thú trong một thực đơn khá quen thuộc. Các tác phẩm của hai nữ nhà văn đã có nhiều công trình tiếp nhận, đi sâu hay đơn thuần là cảm thụ qua nhiều khía cạnh khác nhau. Có thể điểm qua một số công trình, tiểu luận và bài báo dưới đây.

4.1. Và Khi Tro Bụi Ám Ảnh Bản Thể Ẩn Ức

Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng trong công trình “Ám ảnh bản thể hay sự trốn chạy những ẩn ức của con người hiện đại” của Nguyễn Thùy Trang (Đại học Sư phạm Huế) như một lối mở cho những liên hệ giữa tâm thức thuộc về phân tâm và bản thể con người. “Với tâm thức hiện sinh, nhà văn Đoàn Minh Phượng đã lật xới một cuộc tìm kiếm bản thể của những con người cô đơn, chới với trong thế giới hiện đại, xa lạ. Đồng thời tác giả cũng phần nào cho thấy tâm trạng của những con người xa xứ, lạc lõng nơi đất khách” [26].

4.2. Thang Máy Sài Gòn Cô Đơn Kiếm Tìm Bản Thể

Trong Sự trở lại của khuynh hướng hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại của Nguyễn Thái Hoàng trên Tạp chí Cửa Việt số 249, tháng 6 năm 2015 có nhắc đến Thang máy Sài Gòn và một số tiểu thuyết của Thuận như sự “phi lí đến tàn nhẫn, cô đơn là định mệnh không thể tránh khỏi của con người và hơn lúc nào hết, cô đơn là trải nghiệm sinh tồn của con người hiện đại và thời hiện đại là thời của cô đơn . Đó không còn là nỗi cô đơn “tâm trạng”, mang tính thời điểm mà là nỗi cô đơn mang tính bản thể và tưởng chừng vĩnh viễn”, những cô đơn và kiếm tìm của Thuận và thực tại phản ánh một tư duy của tư tưởng và đời sống mà con người luôn chỉ có một mình” [21].

V. Nghiên Cứu Phân Tâm Học Hướng Tiếp Cận Mới Cho Thuận

Như vậy, tựu chung lại, tiểu thuyết Thang máy Sài Gòn, Và khi tro bụi cũng như một số tác phẩm của tác giả đã được tiếp nhận từ nhiều góc nhìn. Tuy nhiên, ở khía cạnh phân tâm học chưa thực sự có công trình chuyên sâu hay khai mở cùng hành trình sáng tạo của tác giả và đặc điểm tiếp nhận văn học của giai đoạn này để nhận dạng rõ ràng, như Dương Bình Nguyên nói: Một dòng văn học của những ngòi bút mang tâm thức cô đơn đến hai lần.

5.1. Đối Tượng Phạm Vi Nghiên Cứu Phân Tâm Học

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng từ góc nhìn phân tâm học (khảo sát qua Thang máy Sài Gòn của Thuận, Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng). Phạm vi nghiên cứu Tiểu thuyết Thang máy Sài Gòn (Thuận), Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phượng). Ngoài ra, khóa luận chúng tôi còn khảo sát một số tiểu thuyết của của hai tác giả này và các tác giả khác liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài.

5.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Tâm Học

Phương pháp nghiên cứu bao gồm: Phương pháp thống kê phân loại, Phương pháp so sánh - đối chiếu, Phương pháp phân tích - tổng hợp, Phương pháp phân tâm học. Bố cục khóa luận Ngoài phần mở đầu, kết thúc và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận được triển khai gồm ba chương. Chương 1: Những vấn đề lí luận chung Chương 2: Con người trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng tham chiếu từ bản lược đồ phân tâm học Chương 3: Nghệ thuật thể hiện trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng nhìn từ lí thuyết phân tâm học.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng từ góc nhìn phân tâm học" do tác giả Hoàng Thị Thanh Phương thực hiện (ngành Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, năm 2018 dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thanh Trường). Nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh văn học Việt Nam sau năm 1986 với những bước chuyển biến sâu sắc về tư tưởng nghệ thuật, ý thức xã hội và sự mở rộng biên độ phản ánh hiện thực. Một trong những nét nổi bật của giai đoạn này là sự định hình và phát triển mạnh mẽ của dòng văn học hải ngoại, đặc biệt là các cây bút nữ như Thuận (Đoàn Ánh Thuận) và Đoàn Minh Phượng. Dù sinh sống và làm việc tại nước ngoài (Pháp, Đức), tác phẩm của hai tác giả này luôn mang nặng tâm thức hướng về cội nguồn, phản ánh những xung đột nội tâm, cảm thức lưu vong và những chấn thương tinh thần của con người thời hiện đại.

Trong khi lý thuyết phê bình phân tâm học đã có lịch sử hơn một thế kỷ tại phương Tây và dần khẳng định vị thế trong nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại, việc ứng dụng hệ thống lý thuyết này để giải mã một cách chuyên sâu, toàn diện các sáng tác của Thuận và Đoàn Minh Phượng vẫn còn những khoảng trống học thuật cần tiếp tục khai phá.

Văn bản xác định rõ các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phê bình phân tâm học và tiến trình tiếp nhận lý thuyết này trong văn học Việt Nam, đặc biệt là sự ảnh hưởng đối với tiểu thuyết nữ sau năm 1986.
2. Khảo sát, phân tích thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng thông qua bản lược đồ phân tâm học ở các bình diện: con người vô thức, con người bản năng và con người chấn thương.
3. Làm sáng tỏ các phương thức biểu hiện nghệ thuật đặc thù (tổ chức điểm nhìn, kết cấu trần thuật, không gian và thời gian nghệ thuật) được soi chiếu từ lăng kính phân tâm học.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng nhìn từ lý thuyết phê bình phân tâm học.
• Phạm vi khảo sát: Tập trung trực tiếp vào hai tác phẩm tiêu biểu gồm Thang máy Sài Gòn của Thuận và Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng; đồng thời mở rộng liên hệ với một số tác phẩm khác cùng tác giả (Chinatown, Made in Vietnam...) và các hiện tượng văn học đương đại liên quan (Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống thao tác nghiên cứu dựa trên các khái niệm và mô hình lý thuyết phê bình phân tâm học phương Tây cùng các công trình lý luận - phê bình văn học trong nước:

• Hệ thống lý thuyết phân tâm học cổ điển và hiện đại:
  • Lý thuyết về vô thức, tính dục (libido), cấu trúc nhân cách ba tầng (cái ấy - Id, cái tôi - Ego, cái siêu tôi - Superego), bản năng sống (Eros) và bản năng chết (Thanatos), mặc cảm tâm lý (mặc cảm Oedipe) của Sigmund Freud.
  • Lý thuyết về vô thức tập thể, biểu tượng và cổ mẫu (archetype) của Carl Gustav Jung.
  • Quan niệm về cấu trúc ngôn ngữ của vô thức và sự sản sinh văn bản vô thức của Jacques Lacan.
• Lý thuyết tiếp nhận và phê bình phân tâm học tại Việt Nam: Tham chiếu các công trình và quan điểm của Đỗ Lai Thúy (Bút pháp của ham muốn, Hồ Xuân Hương - Hoài niệm và phồn thực), Đào Duy Hiệp, Bùi Mạnh Tiến, Nguyễn Văn Trung (Bàn về Tiểu Thuyết), Trịnh Huyền Sâm (về tự thuật nữ quyền).
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp phân tâm học: Công cụ tiếp cận chính để giải mã các biểu tượng vô thức, giấc mơ, ẩn ức tính dục, chấn thương tâm lý và cấu trúc nhân cách của nhân vật.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Bóc tách các tầng nghĩa của văn bản văn học và khái quát thành các luận điểm khoa học.
  • Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh thế giới nghệ thuật, điểm nhìn trần thuật và tâm thức sáng tác giữa Thuận và Đoàn Minh Phượng, cũng như giữa hai tác giả với các cây bút cùng thời.
  • Phương pháp thống kê phân loại: Phân nhóm hệ thống hình tượng, chi tiết nghệ thuật, mô thức không - thời gian và điểm nhìn trần thuật.
• Nguồn dữ liệu: Văn bản tác phẩm Thang máy Sài Gòn (Thuận), Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phượng), các bài nghiên cứu phê bình chuyên san (Nguyễn Thùy Trang, Dương Bình Nguyên, Lê Tú Anh, Thái Phan Vàng Anh, Nguyễn Thái Hoàng, Trần Lê Hoa Tranh).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lí luận chung

Chương 1 tập trung phác thảo bức tranh tổng thể về nguồn gốc, bản chất và tiến trình tiếp nhận của phê bình phân tâm học, đồng thời định vị vị thế của hai tác giả trong dòng chảy văn học:

• Khái quát về lí thuyết phê bình phân tâm học: Khẳng định phân tâm học xuất phát từ phương pháp trị liệu y khoa của S. Freud, sau đó phát triển thành hệ thống lý thuyết "mở" thâm nhập sâu vào các lĩnh vực khoa học nhân văn và nghệ thuật qua các nghiên cứu của C.G. Jung và J. Lacan. Phê bình phân tâm học tập trung giải mã vùng mờ vô thức, cơ chế thăng hoa bản năng, xung năng tính dục (libido) và sự giằng co giữa ba thành tố nhân cách (cái ấy, cái tôi, cái siêu tôi).
• Tiếp nhận lí thuyết phê bình phân tâm học trong Văn học Việt Nam: Điểm lại lịch sử tiếp nhận từ thập niên 1930, giai đoạn gián đoạn sau năm 1945 ở miền Bắc do sự chi phối của phê bình xã hội học Mác-xít, và sự phục hồi mạnh mẽ sau năm 1986 với những đóng góp nổi bật của các nhà nghiên cứu như Đỗ Lai Thúy. Khóa luận chỉ ra hai dạng tồn tại chính của phê bình phân tâm học hiện nay: giả định tác phẩm là sự phóng chiếu ẩn ức vô thức của tác giả qua cứ liệu tiểu sử, hoặc phân tích tâm lý nhân vật để chỉ ra năng lực phân tích phân tâm của nhà văn.
• Ảnh hưởng của phân tâm học trong tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986: Phân tích sự chuyển dịch từ ý thức cộng đồng sang ý thức cá nhân, sự trỗi dậy của tính tự thuật nữ quyền và "lối viết nữ". Tự thuật được nhìn nhận như phương thức giải phóng những kìm nén bản thân, tháo dỡ hệ thống diễn ngôn nam quyền và phơi bày thế giới nội cảm.
• Hành trình sáng tạo của Thuận và Đoàn Minh Phượng:
  • Thuận (Đoàn Ánh Thuận, sinh 1968 tại Hà Nội, sống tại Paris), tác giả của 07 tiểu thuyết (Made in Vietnam, T. mất tích, Chinatown, Vân Vy, Paris 11 tháng 8, Còn 4 ngày nữa là hết tháng Tư, Thang máy Sài Gòn), nổi bật với lối viết vượt thoát khuôn mẫu, trực diện khai thác bản năng và trạng thái bất an của con người đương đại.
  • Đoàn Minh Phượng (sinh tại Sài Gòn, sống tại Bonn và Sài Gòn, đạo diễn phim Hạt mưa rơi bao lâu, tác giả tiểu thuyết Và khi tro bụi), định hình phong cách qua nỗi ám ảnh về cái chết, sự tha hương và cuộc kiếm tìm bản thể.

Chương 2: Con người trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng tham chiếu từ bản lược đồ phân tâm học

Chương 2 là phần trọng tâm giải mã thế giới hình tượng con người qua các tầng bậc phân tâm:

• Con người vô thức:
  • Đời sống phức cảm - mất mát và cô đơn: Nhân vật luôn sống trong trạng thái lạc lõng, trống rỗng và đứt gãy quan hệ với cộng đồng. Nỗi cô đơn mang tính bản thể của người di dân xa xứ.
  • Những tra vấn về cội nguồn bản thể: Câu hỏi thường trực "Tôi là ai?" vang lên xuyên suốt hành trình sống của nhân vật An Mi (Và khi tro bụi) và nhân vật người kể chuyện "em" (Thang máy Sài Gòn), phản ánh nỗ lực tìm lại gốc rễ đã mất.
• Con người bản năng:
  • Bản năng sống và bản năng chết: Sự giằng co giữa thôi thúc sinh tồn (Eros) và khát vọng tự hủy diệt (Thanatos). Nhân vật An Mi lập kế hoạch tự tử sau cái chết của chồng nhưng bản năng sống lại được kích hoạt khi cô tiếp nhận cuốn nhật ký của Michael/Marcus, thôi thúc cô dấn thân vào hành trình giải mã số phận người khác.
  • Dục vọng và nổi loạn: Khát khao tính dục (libido) được nhìn nhận như nguồn năng lượng nguyên thủy thúc đẩy hành động. Bi kịch mặc cảm tính dục nghịch dị giữa người cha nuôi và An Mi (khiến người cha tự sát trong nhà thờ); mối quan hệ phức tạp giữa Marcus, Michael, ông Kempf và cô giáo Sophie; nỗi nhớ nhung thể xác của nhân vật nữ với người yêu cũ Kai.
• Con người chấn thương:
  • Những vá ghép của dư chấn hậu chiến: Chiến tranh để lại những vết thương "di căn" qua nhiều thế hệ. Sang chấn thời thơ ấu của An Mi khi chứng kiến mẹ chết vì bom đạn, bỏ rơi em gái ba tuổi, lưu vong sang Đức; chấn thương tâm lý PTSD của cậu bé Marcus; vết thương quá khứ thời bao cấp nghèo đói và sự ly tán gia đình trong Thang máy Sài Gòn.
  • Hành trình tìm lại "tôi" và những ngã rẽ tâm thức: Ý thức phân rã thành nhiều mảnh vỡ. Nhân vật mượn cuộc đời của người khác để sống bù đắp cho những thiếu hụt của chính mình, trải qua sự chuyển hóa từ đau đớn tinh thần sang cơn đau thể xác trước khi thức nhận về tình mẫu tử, tình quê hương và tình nhân loại.

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện trong tiểu thuyết Thuận và Đoàn Minh Phượng nhìn từ lí thuyết phân tâm học

Chương 3 khảo sát các phương diện thi pháp hình thức tương ứng với cấu trúc phân tâm:

• Tổ chức điểm nhìn:
  • Điểm nhìn "tẩy trắng" - bản tự thuật nữ quyền: Lối trần thuật ngôi thứ nhất xưng "tôi" hoặc "em", xóa nhòa ranh giới giữa tác giả và nhân vật, tạo ra không gian đối thoại giải phóng ẩn ức giới.
  • Điểm nhìn trao vai - sự truy tìm trong tinh thần nhân thể: Nhân vật hóa thân, soi chiếu mình vào số phận của đối tượng khác (An Mi nhập vào câu chuyện của Marcus/Michael; nhân vật "em" điều tra cuộc đời Polotski).
• Xây dựng kết cấu:
  • Kết cấu tâm trạng: Cốt truyện vận động theo dòng liên tưởng, cảm xúc và xung đột nội tâm thay cho trật tự sự kiện cơ học.
  • Kết cấu lắp ghép, đồng hiện: Kỹ thuật hậu hiện đại đan cài các mảnh vỡ ký ức, nhật ký, lời hỏi cung, sự kiện quá khứ và hiện tại song song tồn tại.
• Không - Thời gian nghệ thuật:
  • Không gian nghệ thuật: Không gian dịch chuyển đa chiều giữa các tọa độ địa lý (Hà Nội, Sài Gòn, Paris, Bonn) hòa lẫn vào không gian tâm tưởng chật hẹp, ngột ngạt (toa tàu, phòng khách sạn, thang máy).
  • Thời gian nghệ thuật: Thời gian tâm lý phi tuyến tính, bị bẻ gãy, xáo trộn giữa hiện tại, hồi ức chiến tranh và những dự cảm vô thức.

Bình diện phân tích	Thang máy Sài Gòn (Thuận)	Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phượng)
Chủ thể trần thuật	Nhân vật "em" (ngôi thứ nhất)	Nhân vật An Mi / An (ngôi thứ nhất)
Không gian chính	Hà Nội - Sài Gòn - Paris; không gian thang máy	Đức (Bonn, các chuyến tàu, khách sạn) - Việt Nam
Căn nguyên chấn thương	Ký ức hậu chiến, thời bao cấp, cái chết của mẹ	Bom đạn chiến tranh mồ côi mẹ, cái chết tự sát của cha nuôi và chồng
Xung năng vô thức	Nghi vấn bản thể, điều tra quá khứ mẹ và Polotski	Giằng co giữa tự tử (Thanatos) và tìm lại bản thể (Eros) qua nhật ký Marcus
Hình thức kết cấu	Lắp ghép điều tra - thẩm vấn, đồng hiện tâm lý	Kết cấu tâm trạng, truyện lồng truyện qua cuốn nhật ký

---

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa lý luận: Khóa luận làm rõ tiến trình thâm nhập và vận dụng phê bình phân tâm học trong môi trường nghiên cứu văn học Việt Nam, chỉ ra tính tương thích giữa lý thuyết phân tâm và khuynh hướng tiểu thuyết nữ quyền đương đại.
• Giải mã thế giới hình tượng: Phân tích thành công mô hình nhân vật đa tầng bậc (con người vô thức, bản năng và chấn thương) trong tác phẩm của Thuận và Đoàn Minh Phượng, minh chứng cho các biểu hiện của phức cảm tâm lý, mặc cảm Oedipe, chấn thương hậu chiến và cảm thức lưu vong.
• Đóng góp về thi pháp: Chỉ ra mối liên hệ hữu cơ giữa trạng thái phân tâm và các thủ pháp nghệ thuật hiện đại như điểm nhìn tự thuật, kết cấu đồng hiện lắp ghép và không - thời gian tâm lý.
• Đóng góp học thuật: Công trình bổ sung một góc nhìn phê bình liên ngành chuyên sâu đối với mảng văn học hải ngoại sau 1986, vốn trước đây thường chỉ được tiếp cận thuần túy qua góc độ xã hội học hoặc thi pháp học truyền thống.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát văn bản tập trung chủ yếu vào hai tác phẩm nòng cốt (Thang máy Sài Gòn và Và khi tro bụi); nguồn tài liệu tham khảo về lý thuyết phân tâm học phương Tây chủ yếu qua các bản dịch hoặc tiếp nhận gián tiếp, chưa bao quát toàn bộ hệ thống trước tác của các nhà phân tâm học đương đại.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát toàn bộ hệ thống tác phẩm của Thuận (07 tiểu thuyết) và các sáng tác điện ảnh/văn học khác của Đoàn Minh Phượng.
  • So sánh đối chiếu liên văn bản với các tác giả nữ hải ngoại khác như Phạm Thị Hoài, Lê Minh Hà, Linda Lê, Trần Minh Huy.
  • Kết hợp phê bình phân tâm học với lý thuyết chấn thương (Trauma Studies) và lý thuyết hậu hiện đại để kiến giải sâu hơn về diễn ngôn di dân.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn, Văn học Việt Nam, Lý luận văn học.
  • Các nhà nghiên cứu quan tâm đến văn học hải ngoại, văn xuôi nữ quyền và ứng dụng phân tâm học trong phê bình văn học.
• Các phần nội dung đáng tham khảo:
  • Chương 1: Tổng thuật lịch sử tiếp nhận lý thuyết phân tâm học tại Việt Nam và cơ chế tự thuật nữ quyền sau 1986.
  • Chương 2: Khung phân tích nhân vật theo bản lược đồ phân tâm học (vô thức, bản năng sống/chết, chấn thương hậu chiến) với các dẫn chứng văn bản chi tiết từ Và khi tro bụi và Thang máy Sài Gòn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả lựa chọn Thuận và Đoàn Minh Phượng làm đối tượng khảo sát chính của đề tài?
Thuận và Đoàn Minh Phượng là hai đại diện tiêu biểu cho dòng văn học hải ngoại đương đại sau 1986. Tác phẩm của họ mang đậm cảm thức lưu vong, khai thác trực diện các góc khuất nội tâm, bản năng tính dục và chấn thương tinh thần, rất phù hợp với hệ quy chiếu của phê bình phân tâm học.

2. Bản năng sống và bản năng chết giằng co như thế nào trong nhân vật An Mi (Và khi tro bụi)?
Sau cái chết đột ngột của chồng, An Mi rơi vào tuyệt vọng và lên kế hoạch tự sát trong vòng ba tháng (biểu hiện của bản năng chết - Thanatos). Tuy nhiên, khi tình cờ đọc cuốn nhật ký của Michael/Marcus, sự tò mò và lòng trắc ẩn đã kích hoạt bản năng sống (Eros), thôi thúc cô tiếp tục tồn tại và bước vào hành trình giải mã cuộc đời những con người xa lạ.

3. Khóa luận lý giải nguồn gốc chấn thương tâm lý của các nhân vật từ những yếu tố nào?
Chấn thương tâm lý của nhân vật bắt nguồn từ hai yếu tố chính: dư chấn bạo lực khốc liệt của chiến tranh thời thơ ấu (mất mẹ, ly tán gia đình) và cảm thức lạc lõng, mất gốc của thân phận di dân nơi xứ người, dẫn đến sự khủng hoảng căn tính và câu hỏi hiện sinh "Tôi là ai?".

4. Điểm nhìn "tẩy trắng" trong kỹ thuật tự thuật nữ quyền được hiểu như thế nào?
Điểm nhìn "tẩy trắng" là hình thức trần thuật ngôi thứ nhất mang tính tự thuật, nơi chủ thể nữ tự phơi bày thế giới nội tâm, xóa bỏ các ranh giới quy chuẩn và định kiến nam quyền truyền thống để bộc lộ trực tiếp bản thể, ẩn ức và trải nghiệm giới của chính mình.

5. Tiến trình tiếp nhận phê bình phân tâm học ở Việt Nam từng gặp phải rào cản gì trong lịch sử?
Trước năm 1986, phê bình phân tâm học từng bị gián đoạn và xem là "ngoại lai", không phù hợp do sự thống trị của phê bình xã hội học Mác-xít ở miền Bắc, định kiến văn hóa truyền thống phương Đông e ngại việc phơi bày phần bản năng tính dục, và sự thiếu hụt tài liệu dịch thuật lý thuyết từ phương Tây.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Thị Thanh Phương đã vận dụng nhất quán hệ thống lý thuyết phê bình phân tâm học để giải mã chiều sâu tư tưởng và nghệ thuật trong tiểu thuyết của Thuận và Đoàn Minh Phượng. Công trình làm nổi bật thế giới nhân vật đầy phức cảm qua các trạng thái vô thức, xung năng bản năng sống - chết và những sang chấn dai dẳng của thân phận lưu vong hậu chiến. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa chấn thương tâm lý và sự đổi mới thi pháp tiểu thuyết nữ quyền đương đại qua điểm nhìn tự thuật và kết cấu lắp ghép đồng hiện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề với tư tưởng, quan niệm nhà văn muốn gửi gắm, hẳn phải xem lại ngòi bút của nhà văn ấy chuyển di ra sao. Có nghĩa, muốn thể hiện tư tưởng/ 12 quan niệm/ cuộc đời thì cần lựa chọn sao cho thật khéo một kĩ thuật để mình gửi gắm. Muốn thể hiện cuộc đời, phải xây dựng được một kĩ thuật tương xứng như thế. Điều đó được thâu tóm trong câu nói của Sartre: Mọi kĩ thuật diễn tả đều đưa về một quan niệm siêu hình của tác giả.

Khi đó, mục đích của kĩ thuật là thứ sinh, là song song với ý đồ của người cầm bút làm văn. Kĩ thuật và quan niệm được liên kết với nhau trên một trục ý thức. Người sáng tác/ nhà văn, muốn viết, phải vận hành những cảm, những trải nghiệm và tri thức của mình để nhào nặn ra đứa con thành phẩm. Khoanh vùng hơn, hai bình diện ấy là tiền đề lẫn kết cấu để ở các thể loại văn chương.

Đặc biệt là tiểu thuyết. Nếu không ý thức được quan niệm và kĩ thuật xây dựng, tiểu thuyết trở thành một con dao hai lưỡi, hoặc sắc bén gọt sâu lớp vỏ cuộc đời, hoặc trở ngược “ăn” luôn phần “đời” - tư tưởng của người viết. Tiểu thuyết ở Việt Nam trong độ gần thế kỉ trở lại đây đã có rất nhiều biến đổi mạnh mẽ. Cú lột xác của thể loại này phản ánh sâu sắc sự nhạy thời, tiếp nhận văn đàn Đông - Tây và ý thức bày tỏ, thể hiện cũng như đời sống hóa nghề viết của giới nghệ thuật.

Từ sau năm 1975, về phương diện sáng tác, văn học đã có sự chuyển mình. Đây là giai đoạn “quán tính” của thời kì tiền đổi mới. Thời đoạn này, tiểu thuyết vẫn đang vặn mình theo dòng chảy tự nhiên của lãng mạn, sử thi. Dầu đang trên đà tiếp nhận văn học thế giới, chịu bão hòa và vô định bởi nhiều luồng dư luận, tiểu thuyết Việt Nam đã ướm thử rất nhiều mẫu phục trang, sẵn sàng cho mình một tâm thế trước khi bước vào Đổi mới từ sau 1986.

Bức tranh sắc nét và mới lạ nhất, đồng thời là bộ phận có ảnh hưởng bởi tư duy ứng dụng phân tâm học, hẳn không thể không nhắc đến hệ tiểu thuyết nữ. Bức tranh tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986 Nói như Nguyễn Văn Trung trong Bàn về Tiểu Thuyết, tiểu thuyết được hiểu bởi hai quan niệm: Thứ nhất, như là một quang cảnh. Thứ hai, như là một ý thức. Nếu ứng phép chiếu này với Tiểu thuyết nữ ở Việt Nam, dường như quan niệm trên đây đã định hình một trục sơ đồ vừa khít.

Tiểu thuyết nữ Việt Nam, trước nhất là vấn đề văn đàn đã xuất hiện sự “đặt mặt, gọi tên” của các nữ sĩ. Cụ thể với quan niệm, tiểu thuyết như một quanh cảnh: Phụ nữ Việt Nam là một chuẩn mực hình ảnh của văn hóa phương Đông. Người phụ nữ nói chung và các nữ nghệ sĩ nói riêng bị kìm hãm trong những định kiến, phong tục, quy củ của xã hội. Do vậy, văn chương nói đến Hồ Xuân Hương, thì như một hiện tượng lạ, rất lạ.

Bởi bà đã dám vượt thoát ra một hệ tư 13 tương khép kín, tuần hoàn, chặt chẽ và có phần khắc nghiệt. Xuân Hương với tâm thế và sự mạnh lời của mình đã đưa tư tưởng cá thể đi trước cả một thời đại. Quay về với thể loại, tiểu thuyết Việt Nam có nhiều biến động theo dòng lịch sử văn học. Ở mỗi giai đoạn, tiểu thuyết bị chi phối bởi nhiều luồng mạch sáp nhập nhất thời, đứt đoạn.

Tiền Đổi mới, Bùi Việt Thắng có nói: “Cái căn cốt của tác phẩm này (tác phẩm tiểu thuyết) là nhìn thẳng vào sự thật, viết sự thật về chiến tranh. Cho đến tận hôm nay thì tinh thần vì sự thật vẫn luôn là một nhu cầu thúc bách và thường trực của nhà văn. Nhưng trên quan điểm phát triển thì viết đúng sự thật cũng chưa phải là nhân tố hàng đầu quyết định sự thành bại của văn học. Nói cách khác mới chỉ là yếu tố cần nhưng chưa đủ.

Bản thân khái niệm “sự thật” trong văn học cũng luôn có biến động (sự thật sự kiện hay sự thật tâm hồn? Sự thật phía ánh sáng hay phía bóng tối? Sự thật có lợi cho nhân dân hay một nhóm lợi ích?” [24]. Lúc này, tiểu thuyết không kể chủ thể/ đối tượng phải xoay quanh những vấn đề cộng sinh quanh mình, buộc lòng quên đi cá thể nội tại. Như vậy, không phải là hệ tiểu thuyết bấy giờ xây dựng để phục vụ cộng đồng tuyệt đối. Người làm nghệ thuật, xuất phát là muốn tìm cái tôi, xây dựng cái tôi và thể hiện cái tôi.

Có chăng, họ đang tuân theo kim chỉ nam: “Ngôn ngữ là cái vỏ vật chất trực tiếp của tư duy”. Bối cảnh xã hội đang vùng vẫy trong cách mạng, trong cái đói nghèo, trong xây dựng xã hội chủ nghĩa. Ngay khi miếng cơm chưa nuôi vừa vặn cái bụng, triết lí cá nhân phó mặc trong tác phẩm văn học liệu chừng có thực ý nghĩa và đáng để quan tâm. Nhưng lại một lần nữa vận động theo quy tắc của lịch sử, tiểu thuyết Việt Nam, cụ thể là tiểu thuyết nữ, đã vượt thoát, trườn lên tất thảy, định hình định khối và kịp gọi cho mình một cái tên trước khi bước qua cơn hồng thủy của Đổi mới.

Vậy, diện mạo của tiểu thuyết nữ Việt Nam từ sau năm 1986 là như thế nào? Diện mạo ấy trước nhất, là biến đổi của tư duy cá nhân và định kiến xã hội. Ăng - ghen từng nói đại ý rằng, “sự giải phóng phụ nữ là thước đo của sự giải phóng xã hội. Cho nên mỗi bước tiến lên của xã hội được ghi dấu bằng chính sự giải phóng sức sản xuất tinh thần, trong đó có sáng tác của văn học nữ giới” [8; 137]. Tâm thế của người phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ phương Đông luôn bị bó hẹp bởi những điều thường nhật, tủm mủn, những thường tình đến khắt khe của lễ giáo phong kiến, đạo đức và chế độ.

Văn và đời, đời và văn xoắn luyến lấy nhau, còn người sáng tạo là kẻ ngoài cuộc quan sát tất thảy. Do vậy, góc nhìn của giới là như nhau, chỉ khác ở tiếng nói được - phép - 14 phát ngôn. Thậm chí, cần thừa nhận rằng, nữ giới sở hữu nhanh nhạy hơn về tâm lí và cảm xúc bởi năng lực của tâm lí. Sự khác biệt được xem là hạn chế trong sáng tác văn chương, ấy là chiều kích bao la của không gian và những xung đột phức tạp của xã hội.

Diện sống của nữ giới bị giới hạn bởi “quyền”. Cường quyền, nam quyền, thần quyền, tôi quyền buộc phụ nữ xoay quanh đời sống gia đình. Đó là những mâu thuẫn nước đôi của sáng tạo nghệ thuật ở nữ sĩ. Do vậy, dầu có sự tiến bộ hay ưu việt, khuynh hướng chung cũng không được thể hiện.

Cho đến sau Cách mạng, sát kề Đổi mới, phụ nữ dần được bình quyền, hình thành một dòng văn học của giới. Tương đối mà nhận xét, tư tưởng và độ cảm của nam giới và nữ giới trong nghệ thuật là lý tưởng như nhau. Mặt khác, nữ giới rất đa dạng, tinh tế với năng lực ngôn ngữ. Đặc trưng của tính giàu tình cảm đó vô hình trung bồi đắp cho nghệ thuật một lớp phủ ấm áp, dịu dàng, trữ tình nhất định.

Song song đó, năng lực tưởng tượng được dự phóng mạnh mẽ: “Nhiều lúc tôi thoát khỏi bản thân mình và nghiễm nhiên biến thành một cây cao, có lúc tôi tưởng tượng mình là ngọn cỏ lùa, một con chim đang bay, một luồng nước chảy, có lúc là ngọn cây, là chòm mây, là nơi tiếp giáp giữa mặt đất trời, cũng có lúc tự thấy mình là màu sắc này, là hình thể kia, thoáng chốc biến hóa đi, đi về không hề vướng víu. Lúc thì đi, lúc thì bay, lúc lặn, có lúc đang hút những giọt sương rơi. Tôi nở những đóa hoa hướng dương, hoặc đang ngủ ngon dưới bóng lá. Như vậy để thấy được tiềm năng nội tại của người phụ nữ, cần có cái nhìn linh hoạt của hoàn cảnh, biến đổi lịch sử.

bên cạnh đó, còn là những vấn đề về giới - gắn chặt với cánh cửa tinh thần của con người. Nhìn lại chặng đường tiểu thuyết nữ Việt Nam, khi các mảnh đất đã lần lượt được khai hoang, thì những hạt mầm đã dần nảy lên những thửa trù phú. Tiểu thuyết được các nữ sĩ xây dựng, sắp xếp từ những mảnh ghép tâm hồn, cùng cái nhìn nghệ thuật về cuộc đời. Khác với thế hệ sinh ra trước chiến tranh như Y Ban, Thùy Dương, Dạ Ngân, Song Cầm, Lê Vân.

Họ có đặc điểm chung là trải qua nỗi đau chiến tranh. Họ vừa là chứng nhân, vừa là nạn nhân chịu sự khâu vá của vết thương của lịch sử dân tộc. Cuộc đời gắn bó với những biến cố, đau thương đó, nên ngòi bút của họ có hệ lụy của sự kiện, lịch sử, điều kiện xã hội. Còn với Phạm Thị Hoài, “sự phân hóa diễn ra gay gắt cùng sự gay gắt trong ý thức đổi mới và bứt phá đổi mới của 15 tác giả.

Sự rốt ráo từ bỏ lối tư duy và trường ngôn ngữ văn học cũ đã là nguyên cớ cho sự đồng tình hay là lên án” [17; 330 - 331]. Đây cũng chính là những tín hiệu đầu của một bộ phận song song, là dòng văn học tiểu thuyết Hải ngoại sau Đổi mới, hay còn gọi là di dân, cũng đã bồi đắp nên miền tác phẩm và thổi một luồng gió mới cho sức sống văn học giai đoạn này. Điểm mặt, kể tên như Đoàn Minh Phượng, Phạm Thị Hoài, Lê Minh Hà. (Đức), Đoàn Ánh Thuận (Thuận), Linđa Lê, Trần Minh Huy.

(Pháp), Lý Lan, Phan Việt, Diễm Thúy. Bộ phận này cũng tương tự như dòng văn học trong nước: sinh ra trước và sau thời chiến. Tiếp cận với sau Đổi mới, có thể điểm qua những vườn ươm đầu với nghệ thuật vị nghệ thuật với tiểu thuyết Thiên sứ của Phạm Thị Hoài là một minh chứng,. Vượt thoát những rào cản của tư tưởng, những luật lệ tự tạo của định kiến, Thiên sứ đã trả lại bản thể cho cái muốn nói và cái cần nói, khi mà bối cảnh Đổi mới chưa kịp câu nệ giữa mối quan hệ chính trị và bình diện tri thức/ quyền lực.

Tuy vấp nhiều rào cản buổi đầu, nhưng phải thừa nhận rằng: “Ở Việt Nam, cách viết của Phạm Thị Hoài khiến đọc giả và những nhà phê bình hết lời ca ngợi và cũng lắm kẻ chê bai.