Luận văn thạc sĩ khoa học phân lập và xác định cấu trúc một số hợp chất từ lá cây giác đế miên goniothalamus tamirensis pierre ex gagn ở việt nam

Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu phân lập và xác định cấu trúc hợp chất từ lá cây giác đế miên Goniothalamus tamirensis Pierre ex Gagn tại Việt Nam.

• Chuyên ngành: Khoa học
• Đề tài: Phân lập và xác định cấu trúc hợp chất từ lá cây Giác đế miên Goniothalamus Tamirensis ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đặc điểm thực vật và phân bố
• 1.2. Thành phần hoá học
• 1.3. Ứng dụng của một số cây thuộc họ Na
• 1.4. Chi Giác đế (Goniothalamus (Blume) Hook)
• 1.4.1. Đặc điểm thực vật của một số loài thuộc chi Goniothalamus (Blume) Hook
• 1.4.2. Các loài cây thuộc chi Goniothalamus
• 1.4.3. Các nghiên cứu về thành phần hóa thực vật của Goniothalamus tamirensis Pierre ex Fin & Gagnep
• 1.4.4. Hoạt tính sinh học các hợp chất styryl lacton
• 2. PHƯƠNG PHÁP VÀ THỰC NGHIỆM
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Hoá chất, dụng cụ và thiết bị
• 2.3. Nghiên cứu các hợp chất
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân lập các hợp chất
• 3.2. Xác định cấu trúc hợp chất A
• 3.3. Xác định cấu trúc hợp chất B
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phân lập hợp chất

Phân lập hợp chất là bước đầu tiên trong nghiên cứu hóa học thực vật. Quá trình này bao gồm việc chiết xuất các hợp chất từ lá cây Giác đế miên (Goniothalamus Tamirensis) bằng các dung môi thích hợp. Các dung môi như ethanol, methanol, và nước thường được sử dụng để thu được hỗn hợp các hợp chất tự nhiên. Sau đó, các hợp chất này được tách riêng bằng các phương pháp sắc ký như sắc ký cột hoặc sắc ký lớp mỏng. Phân lập hợp chất giúp xác định các thành phần hóa học có trong lá cây, từ đó mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về cấu trúc và hoạt tính sinh học của chúng.

1.1. Chiết xuất thực vật

Chiết xuất thực vật là quá trình sử dụng dung môi để hòa tan các hợp chất có trong lá cây Giác đế miên. Các dung môi được chọn dựa trên tính chất hóa học của hợp chất cần chiết xuất. Ví dụ, ethanol thường được sử dụng để chiết xuất các hợp chất phenolic, trong khi nước thích hợp cho các hợp chất tan trong nước. Quá trình này đòi hỏi sự chính xác trong việc lựa chọn dung môi và điều kiện chiết xuất để đảm bảo thu được lượng hợp chất tối đa.

1.2. Tách hợp chất

Sau khi chiết xuất, các hợp chất được tách riêng bằng phương pháp sắc ký cột. Phương pháp này dựa trên sự khác biệt về độ hòa tan và ái lực của các hợp chất với chất hấp phụ. Các hợp chất được tách riêng và thu thập để tiến hành các phân tích tiếp theo. Tách hợp chất là bước quan trọng để đảm bảo độ tinh khiết của các hợp chất trước khi xác định cấu trúc.

II. Xác định cấu trúc hợp chất

Xác định cấu trúc hợp chất là bước quan trọng trong nghiên cứu hóa học thực vật. Sau khi phân lập, các hợp chất được phân tích bằng các phương pháp hiện đại như phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), phổ khối lượng (MS), và phổ hồng ngoại (IR). Các phương pháp này giúp xác định cấu trúc phân tử của hợp chất, bao gồm các nhóm chức và liên kết hóa học. Xác định cấu trúc không chỉ giúp hiểu rõ về bản chất hóa học của hợp chất mà còn mở ra khả năng ứng dụng trong các lĩnh vực như dược phẩm và hóa học trị liệu.

2.1. Phân tích phổ NMR

Phân tích phổ NMR là phương pháp chính để xác định cấu trúc của các hợp chất. Phổ NMR cung cấp thông tin về các nguyên tử hydro và carbon trong phân tử, giúp xác định vị trí và loại liên kết hóa học. Đây là công cụ không thể thiếu trong việc xác định cấu trúc các hợp chất tự nhiên.

2.2. Phân tích phổ khối lượng

Phân tích phổ khối lượng giúp xác định khối lượng phân tử của hợp chất và các mảnh phân tử. Phương pháp này cung cấp thông tin về cấu trúc phân tử thông qua việc phân tích các mảnh ion hóa. Đây là bước quan trọng trong việc xác nhận cấu trúc của các hợp chất mới.

III. Ứng dụng của hợp chất tự nhiên

Các hợp chất tự nhiên từ lá cây Giác đế miên có tiềm năng ứng dụng lớn trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là dược phẩm. Các hợp chất này đã được chứng minh có hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, kháng nấm, và chống ung thư. Hợp chất tự nhiên từ thực vật Việt Nam không chỉ là nguồn nguyên liệu quý giá cho ngành dược mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Ứng dụng trong dược phẩm

Các hợp chất từ Giác đế miên đã được nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn và chống ung thư. Ví dụ, hợp chất Goniothalamin được phát hiện có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư ruột kết. Ứng dụng trong dược phẩm của các hợp chất này mở ra tiềm năng lớn trong việc phát triển các loại thuốc mới.

3.2. Bảo tồn tài nguyên thực vật

Việc nghiên cứu và ứng dụng các hợp chất từ Giác đế miên cũng góp phần vào việc bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật Việt Nam. Các loài cây thuộc chi Goniothalamus cần được bảo vệ và phát triển để duy trì nguồn nguyên liệu quý giá này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng trung tâm Đông Nam Á với khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đa dạng của hệ thực vật. Theo ước tính, hệ thực vật Việt Nam có trên 10.000 loài, trong đó khoảng 3.200 loài được sử dụng trong y học dân tộc và 600 loài cho tinh dầu. Đây là nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá, đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe con người và phát triển ngành dược liệu. Các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp dược phẩm, thực phẩm, hương liệu và mỹ phẩm, với hơn 60% thuốc hiện hành có nguồn gốc từ các hợp chất này.

Chi Goniothalamus (họ Na - Annonaceae) là một chi quan trọng với khoảng 80 loài phân bố rộng rãi ở Đông Nam Á, trong đó có 19 loài tại Việt Nam. Các loài thuộc chi này được sử dụng trong y học dân gian để điều trị các bệnh về cơ, chấn thương, viêm khớp, thần kinh tọa và có khả năng chống khối u. Tuy nhiên, nghiên cứu về thành phần hóa học của chi Goniothalamus tại Việt Nam còn hạn chế. Luận văn tập trung vào phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất từ lá cây giác đế miên (Goniothalamus tamirensis Pierre ex & Gagn.) nhằm góp phần làm rõ thành phần hóa học và tìm kiếm nguồn nguyên liệu cho ngành hóa dược.

Mục tiêu nghiên cứu bao gồm chiết chọn lọc các hợp chất từ lá cây giác đế miên, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất này. Nghiên cứu được thực hiện trên mẫu lá thu hái tại Nghệ An vào tháng 4 năm 2009, với phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hợp chất styryl lacton có hoạt tính sinh học cao, đặc biệt trong điều trị ung thư và các bệnh nhiễm trùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về hóa học tự nhiên và dược lý học, tập trung vào nhóm hợp chất styryl lacton trong chi Goniothalamus. Styryl lacton là nhóm hợp chất có vòng α, β-unsaturated-δ-lacton đặc trưng, được biết đến với nhiều hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, kháng nấm, chống viêm và chống ung thư. Các mô hình nghiên cứu tập trung vào phân lập, xác định cấu trúc hóa học bằng các phương pháp phổ hiện đại và đánh giá hoạt tính sinh học của các hợp chất.

Ba khái niệm chính được áp dụng gồm:

• Styryl lacton: nhóm hợp chất có cấu trúc lacton đặc biệt, có hoạt tính sinh học đa dạng.
• Phân tích phổ: sử dụng phổ UV, IR, EI-MS, 1H-NMR, 13C-NMR để xác định cấu trúc hợp chất.
• Hoạt tính sinh học: đánh giá khả năng độc tế bào và tiềm năng điều trị ung thư của các hợp chất phân lập.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là mẫu lá cây giác đế miên (Goniothalamus tamirensis) thu hái tại Nghệ An vào tháng 4 năm 2009. Mẫu lá được phơi khô, xay nhỏ và ngâm chiết với methanol trong 7 ngày ở nhiệt độ phòng. Dịch chiết methanol được cô đặc thu được 314 g cao methanol, sau đó phân bố trong nước và chiết lần lượt với n-hexan, etyl axetat và n-butanol, thu được các phân đoạn tương ứng 42 g, 91 g và 55 g.

Phân đoạn etyl axetat (91 g) được phân tách bằng sắc ký cột silicagel với hệ dung môi cloroform: methanol theo tỷ lệ thay đổi, thu được 10 phân đoạn chính. Các phân đoạn được kết tinh và phân lập thành hai hợp chất chính: hợp chất A (83 mg) và hợp chất B (32 mg).

Phương pháp phân tích cấu trúc hợp chất bao gồm phổ tử ngoại (UV), phổ hồng ngoại (IR), phổ khối lượng va chạm electron (EI-MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân proton (1H-NMR) và cacbon (13C-NMR), cùng các kỹ thuật phổ 2D như DEPT, HMBC, HSQC và COSY. Cỡ mẫu nghiên cứu là 6 kg lá cây, phương pháp chọn mẫu là thu hái tự nhiên tại vùng phân bố của cây. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng so sánh phổ với tài liệu tham khảo và đánh giá hoạt tính sinh học sơ bộ trên các dòng tế bào ung thư.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân lập thành công hai hợp chất chính từ lá cây giác đế miên: Hợp chất A (83 mg) và hợp chất B (32 mg) được phân lập từ phân đoạn etyl axetat. Hợp chất A được xác định là goniothalamin với công thức phân tử C13H12O2, hợp chất B là 9-deoxygonipypyron với công thức C13H14O4.

2. Xác định cấu trúc chi tiết bằng phổ hiện đại: Hợp chất A cho pic ion phân tử m/z 200, phổ 1H-NMR và 13C-NMR cho thấy các tín hiệu đặc trưng của vòng lacton và vòng phenyl. Hợp chất B có pic ion phân tử m/z 234, phổ IR cho thấy sự hiện diện của nhóm lacton và hydroxyl, phổ NMR xác nhận cấu trúc styryl lacton đặc trưng.

3. Hoạt tính sinh học của goniothalamin: Dịch chiết etyl axetat của lá cây ức chế 67,5% dòng tế bào ung thư KB ở nồng độ 1 µg/ml. Goniothalamin có khả năng kháng mạnh đối với các dòng tế bào ung thư phổi, vú và kết tràng. Tỷ lệ độ độc trên tế bào ung thư vú và kết tràng so với ung thư phổi lần lượt là 6,83 và 3,69, cao hơn so với thuốc vincristin sulfat hiện hành (tỷ lệ xấp xỉ 2).

4. Độ an toàn và tiềm năng ứng dụng: Goniothalamin ít độc với tế bào thường và không gây hại màng tế bào, mở ra triển vọng phát triển thuốc điều trị ung thư hiệu quả và an toàn hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân lập và xác định cấu trúc hai hợp chất styryl lacton từ lá cây giác đế miên phù hợp với các nghiên cứu trước đây về chi Goniothalamus, khẳng định giá trị dược liệu của loài này. Hoạt tính sinh học mạnh mẽ của goniothalamin đối với các dòng tế bào ung thư cho thấy tiềm năng phát triển thuốc chống ung thư mới, vượt trội hơn so với một số thuốc alkaloid hiện có như vincristin sulfat.

Sự khác biệt về tỷ lệ độc tính giữa các dòng tế bào ung thư có thể do cơ chế tác động đặc hiệu của goniothalamin trên từng loại tế bào, điều này cần được nghiên cứu sâu hơn. Việc goniothalamin ít gây độc với tế bào thường là điểm cộng lớn, giúp giảm tác dụng phụ khi ứng dụng lâm sàng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ ức chế tế bào ung thư của goniothalamin và vincristin sulfat, cũng như bảng phổ NMR minh họa cấu trúc hợp chất. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả này góp phần làm phong phú thêm kho tàng dược liệu từ họ Na tại Việt Nam, đồng thời mở rộng hướng nghiên cứu về các hợp chất styryl lacton có hoạt tính sinh học cao.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng nghiên cứu phân lập các hợp chất styryl lacton từ các loài Goniothalamus khác tại Việt Nam nhằm khai thác nguồn dược liệu đa dạng, tăng cường số lượng và chất lượng hợp chất có hoạt tính sinh học. Thời gian thực hiện: 2-3 năm, chủ thể: các viện nghiên cứu dược liệu.

2. Phát triển quy trình chiết xuất và tinh chế goniothalamin quy mô công nghiệp để cung cấp nguyên liệu cho ngành hóa dược, đảm bảo độ tinh khiết và hiệu quả sinh học. Thời gian: 1-2 năm, chủ thể: doanh nghiệp dược phẩm hợp tác với viện nghiên cứu.

3. Nghiên cứu sâu về cơ chế tác động và đánh giá độc tính trên mô hình động vật để đảm bảo an toàn và hiệu quả trước khi thử nghiệm lâm sàng. Thời gian: 2 năm, chủ thể: các trung tâm nghiên cứu dược lý và y học.

4. Xây dựng chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức về giá trị dược liệu họ Na cho cộng đồng và các nhà khoa học nhằm bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này. Thời gian: liên tục, chủ thể: các trường đại học và tổ chức bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và hóa dược: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các hợp chất styryl lacton, hỗ trợ phát triển thuốc mới.

2. Doanh nghiệp dược phẩm và công nghiệp hóa chất: Thông tin về quy trình chiết xuất và phân lập hợp chất giúp ứng dụng vào sản xuất nguyên liệu dược phẩm.

3. Giảng viên và sinh viên ngành hóa học, dược học: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích cấu trúc hợp chất tự nhiên và ứng dụng trong y học.

4. Cơ quan quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên: Hiểu rõ giá trị dược liệu của họ Na, từ đó xây dựng chính sách bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

Câu hỏi thường gặp

1. Styryl lacton là gì và tại sao nó quan trọng trong nghiên cứu dược liệu?
   Styryl lacton là nhóm hợp chất có vòng lacton đặc trưng, có nhiều hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, chống ung thư. Chúng là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho phát triển thuốc mới.

2. Phương pháp phân lập hợp chất trong luận văn sử dụng những kỹ thuật nào?
   Luận văn sử dụng sắc ký cột silicagel, sắc ký lớp mỏng, kết tinh phân đoạn và các phương pháp phổ như UV, IR, EI-MS, 1H-NMR, 13C-NMR để phân lập và xác định cấu trúc hợp chất.

3. Hoạt tính sinh học của goniothalamin được đánh giá như thế nào?
   Goniothalamin ức chế 67,5% tế bào ung thư KB ở nồng độ 1 µg/ml và có hiệu quả cao trên các dòng tế bào ung thư phổi, vú, kết tràng, ít độc với tế bào thường.

4. Tại sao nghiên cứu về chi Goniothalamus ở Việt Nam còn hạn chế?
   Do thiếu các nghiên cứu chuyên sâu và nguồn lực nghiên cứu, trong khi chi này có nhiều loài phân bố rộng và tiềm năng dược liệu lớn, cần được khai thác và nghiên cứu kỹ hơn.

5. Ứng dụng thực tiễn của kết quả nghiên cứu này là gì?
   Kết quả giúp phát triển nguyên liệu dược liệu mới, mở rộng nguồn thuốc chống ung thư, đồng thời góp phần bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật quý giá của Việt Nam.

Kết luận

• Phân lập thành công hai hợp chất styryl lacton là goniothalamin và 9-deoxygonipypyron từ lá cây giác đế miên tại Việt Nam.
• Goniothalamin thể hiện hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đặc biệt trong ức chế các dòng tế bào ung thư phổi, vú và kết tràng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ thành phần hóa học của chi Goniothalamus, mở ra hướng phát triển thuốc chống ung thư từ nguồn dược liệu tự nhiên.
• Phương pháp nghiên cứu kết hợp sắc ký và phổ hiện đại đảm bảo độ chính xác và tin cậy trong xác định cấu trúc hợp chất.
• Đề xuất mở rộng nghiên cứu, phát triển quy trình sản xuất và đánh giá an toàn để ứng dụng trong ngành hóa dược.

Tiếp theo, cần triển khai nghiên cứu cơ chế tác động và thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm đưa các hợp chất này vào ứng dụng thực tiễn. Các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm được khuyến khích hợp tác để phát huy tối đa tiềm năng của nguồn dược liệu quý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 MỤC LỤC MỤC LỤC. Lý do chọn đề tài. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu.

Chi Giác đế (Goniothalamus ( Blume) Hook. Đặc điểm thực vật của một số loài thuộc chi Goniothalamus (Blume) Hook. Hoạt tính sinh học các hợp chất styryl lacton. Cây nghiên cứu.

30 Luận văn thạc sĩ Khoa học PHƢƠNG PHÁP VÀ THỰC NGHIỆM. Phƣơng pháp nghiên cứu. Hoá chất, dụng cụ và thiết bị. Nghiên cứu các hợp chất.

34 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Phân lập các hợp chất. Xác định cấu trúc hợp chất A. Xác định cấu trúc hợp chất B.

59 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Việt Nam nằm ở vùng trung tâm Đông Nam Á hàng năm có lƣợng mƣa và nhiệt độ trung bình tƣơng đối cao. Với khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng, ẩm đã cho rừng Việt Nam một hệ thực vật đa dạng và phong phú. Theo số liệu thống kê gần đây hệ thực vật Việt Nam có trên 10.000 loài [3], [7], trong đó có khoảng 3.200 loài cây đƣợc sử dụng trong y học dân tộc và 600 loài cây cho tinh dầu [5].

Đây là nguồn tài nguyên thiên nhiên rất quý báu của đất nƣớc có tác dụng lớn đối với đời sống và sức khỏe của con ngƣời. Từ trƣớc đến nay trên thế giới các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học luôn đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống của con Luận văn thạc sĩ Khoa học ngƣời. Các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học đựơc dùng làm nguyên liệu cho công nghiệp dƣợc phẩm làm thuốc chữa bệnh, công nghiệp thực phẩm, hƣơng liệu và mỹ phẩm. Thảo dƣợc là nguồn nguyên liệu trực tiếp hoặc là những chất dẫn đƣờng để tìm kiếm các loại biệt dƣợc mới.

Theo số liệu thống kê cho thấy có khoảng trên 60% các loại thuốc đang đƣợc lƣu hành hiện nay hoặc đang trong giai đoạn thử nghiệm có nguồn gốc từ các hợp chất thiên nhiên [5]. Chi điển hình của họ nay là Annona. Một số loài đƣợc trồng làm cây cảnh, đặc biệt là Polythia longifolia var. Các loại cây thân gỗ còn dùng làm củi.

Một số loài có qủa lớn, nhiều thịt ăn đƣợc bao gồm các loài của chi Annona (na, na Nam Mỹ, mãng cầu xiêm) hay chi Asimina (đu đủ Mỹ) hoặc chi Rollinia [2]. Bên cạnh đó, một số loài nhƣ Hoàng lan (Cananga odorata) còn chứa tinh dầu thơm và đƣợc sử dụng trong sản xuất nƣớc hoa hay đồ gia vị. Vỏ 3 cây, lá và rễ của một số loài đƣợc sử dụng trong y học dân gian chữa bệnh nhiễm trùng, bệnh ho, bệnh gan, bệnh vàng da do gan, bệnh tiêu chảy. Các nghiên cứu dƣợc lý đã tìm thấy khả năng kháng nấm, kháng khuẩn và đặc biệt là khả năng sử dụng trong hóa học trị liệu của một số thành phần hóa học của lá và vỏ cây [21].

Mặc dù các cây họ Na (Annonaceae) có giá trị kinh tế cao cũng nhƣ có các hoạt tính sinh học quý đƣợc sử dụng rộng rãi trong dân gian, song việc nghiên cứu về thành phần hoá học của nó chƣa đƣợc tiến hành nhiều ở Việt Nam. Chi Goniothalamus là một trong những chi quan trọng của họ Na (Annonaceae), với khoảng 80 loài, phân bố rộng rãi ở châu Á và Australia, đặc biệt ở Đông Nam Á nhƣ Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Campuchia, Lào và Việt Nam. Một số loài thuộc chi này dùng để làm thuốc chữa bệnh về cơ, chấn thƣơng, thần kinh toạ, viêm khớp, kháng viêm và khả năng chống khối Luận văn thạc sĩ Khoa học u. Chính vì vậy chúng tôi chọn đề tài: ―Phân lập và xác định cấu trúc một số hợp chất từ lá cây giác đế miên (Goniothalamus tamirensis Pierre ex & Gagn.) ở Việt Nam” từ đó góp phần xác định thành phần hoá học của các hợp chất và tìm ra nguồn nguyên liệu cho ngành hoá dƣợc.

Nhiệm vụ nghiên cứu Trong luận văn này, chúng tôi có các nhiệm vụ: - Chiết chọn lọc với các dung môi thích hợp để thu đƣợc hỗn hợp các hợp chất từ lá cây giác đế miên (Goniothalamus tamirensis Pierre ex & Gagn). - Phân lập và xác định cấu trúc hợp chất từ lá cây giác đế miên. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là dịch chiết lá của lá cây giác đế miên (Goniothalamus tamirensis Pierre ex & Gagn.) thuộc họ Na (Annonaceae) ở Việt Nam. Luận văn thạc sĩ Khoa học 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1.

Đặc điểm thực vật và phân bố Họ Na (Annonaceae) còn đƣợc gọi là họ Mãng cầu, là một họ thực vật có hoa bao gồm các loại cây thân gỗ, cây bụi hay dây leo. Đây là họ lớn nhất của bộ Mộc lan (Magnoliales), với khoảng 2.500 loài trong 120- 130 chi. Chi điển hình của họ nay là Annona (na, mãng cầu xiêm). Họ này sinh trƣởng chủ yếu ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và chỉ có một ít loài sinh sống ở vùng ôn đới (Asimini).

Theo Leboeuf và cộng sự có khoảng 900 loài ở Trung và Nam Mỹ, 450 loài ở Châu Phi và Madagascar, 950 loài ở Châu Á và Australia [2]. Luận văn Ở Việt Nam, thạc theo Nguyễn Tiến sĩ Khoa Bân [1], [2] đã xáchọc định họ Na có 26 chi, 201 loài. Thành phần hoá học Trong 2 thập kỉ trƣớc đây, 18 loài của họ Na (Chi Annona (8 loài): Annona cherimola, A. purpurea; chi Artabotrys (2 loài): Artabotrys hexaptalus, A.

uncinatus; chi Cananga (1 loài): Cananga odorata; chi Fissistigma (2 loài): Fissistigma glaucescens, F. oldhamii; chi Goniothalamus (1 loài): Goniothalamus amuyon; chi Polyalthia (2 loài): Polyalthia longifolia, P. longifolia Pendula; chi Rollinia (1 loài): Rollinia mucosa và chi Uvaria (1 loài): Uvariarufa) đã đƣợc nghiên cứu rất kĩ lƣỡng. Các nhà khoa học đã xác định cấu tạo hoá học và thử tác dụng sinh học của chúng (về tim mạch, độc tính và các hoạt tính dƣợc lý 6 khác).

Một số hợp chất có tiềm năng ứng dụng rất lớn để sản xuất thuốc chữa bệnh [23]. Mặc dù cây họ Na (Annonaceae) đã đƣợc khảo sát lần đầu tiên bởi Stehous năm 1855, nhƣng trong 2 thập kỉ trƣớc đây vẫn ít đƣợc tiến hành nghiên cứu, đến năm 1970, họ Na (Annonaceae) bắt đầu đƣợc nghiên cứu kỹ. Trong đó, phần lớn các đề tài nghiên cứu về alkaloit nhƣng cây họ Na (Annonaceae) cũng chứa một lƣợng lớn non- alkaloidal (không phải alkaloit) có nhiều hoạt tính kháng tế bào ung thƣ và chữa bệnh tim mạch rất quan trọng. Các chất không phải alkaloit của họ Na (Annonaceae) bao gồm kauran, lignan, acetogenin, steroit và các hợp chất thơm.

Ứng dụng của một số cây thuộc họ Na Vỏ, lá và rễ đƣợc dân gian dùng để chữa bệnh nhiễm trùng, bệnh ho, tiêu chảy. Các nghiên cứu dƣợc lí đã tìm thấy khả năng kháng nấm, kháng khuẩn Luận văn thạc sĩ Khoa học và đặc biệt là khả năng sử dụng trong hóa trị liệu của một số thành phần hóa học của lá và vỏ. Nghiên cứu bƣớc đầu về khả năng chữa bệnh ung thƣ ở Việt Nam thì trong đó cũng có một số lƣợng lớn cây họ Na *Chi Uvaria là một trong những chi lớn nhất của họ Na, ở Việt Nam có khoảng 16 loài - Kỳ hƣơng (Uvaria microcarpa) vỏ dùng làm thuốc chống tiêu hóa - Bù dẻ trƣờn (Uvaria microcarpa) Chứa hợp chất tonkinelin có hoạt tính chống ung thƣ bạch huyết *Chi Polyalthia – quần dầu, Việt Nam có 26 loài - Chùm rụm (Polyalthia intermedia), lá dùng chữa bệnh ho ra máu. - Ngấn chày (Polyalthia thorelie), vỏ dùng chữa đau dạ dày - Quần đầu vỏ xốp (Polyalthia suberosa), quả dùng để ăn.

- Quần đầu bảo chánh (Polyalthiaevecta)cành và lá dùng chữa sốt rét. *Chi desmos – hoa dẻ, ở việt nam có 5 loài -Dẻ lông đen (Desmoscochinensis) lá uống tăng sự tiết sữa 7 - Hoa dẻ thơm (Desmos chinensis ) nƣớc sắc từ hoa chữa bệnh khó đẻ, rễ khô chữa bệnh lị - Than ả mai (Desmospedunculosus) lá nấu nƣớc chữa bệnh mụn nhọt, chữa sốt. *Chi Fissistigma – Lãnh công, mật hƣơng, cách thƣ. Việt Nam có khoảng 23 loài.

- Dà dà (Fissistigma polyanthoides) chữa tiêu chảy. - Phát lãnh công (Fissistigma pêtloti). Dùng làm thuốc chữa sốt rét. *Chi Annona – Na , mảng cầu : Việt Nam có khoảng 4 loài.

- Na (Annona squamosa) Ăn quả chín, hạt độc dùng làm thuốc diệt côn trùng , lá nghiền nát chữa khối u, ung nhọt. - Mảng cầu xiêm (Annona muricata) Ăn quả chín, lá dùng làm da vị có tác dụng trấn an, trị cúm, ho, lỵ. - Lê(Annona glaba) Ăn quả chín. Luận văn *Chi cananga – ngọcthạc Lan , Hoàngsĩ LanKhoa : Việt nam cóhọc loài: - Ngọc lan tây (Canangaodorate), hoa khô chữa sốt rét, tinh dầu thơm của gỗ pha nƣớc uống chữa giun, sốt , ghẻ.

*Chi Xypopia – giền : ở Việt Nam có các loài: - Giền đỏ (Xypopiavielana) lá sắc uống chữa đau lƣng, tê thấp. *Chi goniothalamus - giác đế : ở Việt Nam có 19 loài. Chi Giác đế (Goniothalamus ( Blume) Hook. Đặc điểm thực vật Chi Goniothalamus có các cây bụi hoặc gỗ nhỏ.

Hoa lƣỡng tính. Phân quả ngồi hoặc có cuống ngắn. Có khoảng 110 loài, phân bố ở châu Á đến Niu Ghinê, tập trung nhiều ở Đông Nam Á. Ở Việt Nam có 19 loài.[3] 8 Các loài cây này thƣờng đƣợc sử dụng để trị bệnh thấp khớp, sốt, giảm đau, kích thích tiêu hoá.

Đặc điểm thực vật của một số loài thuộc chi Goniothalamus (Blume) Hook. 1) Goniothalamus albflorus Ban – giác đế hoa trắng. Dạng sống và sinh thái: Gỗ nhỏ, cao 5 – 7m. Mọc rải rác dƣới tán rừng.

ra hoa tháng 4 – 5 mang quả tháng 6 – 7. 2) Goniothalamus multiovulatus Ast – giác đế nhiều noãn. Dạng sống và sinh thái: Gỗ nhỏ, cao 8 – 10m, nhánh chữ chi, kịch cơm không lông. Lá có phiến to, dài 30 - 40cm, không lông, mặt trên láng, nâu đậm lúc Luận văn thạc sĩ Khoa học khô, gân phụ 16 - 20 cặp, cuống 1,2cm, to, không lông.

Hoa cô độc ở trên nách lá, rộng 1cm, có 6 tiền diệp ở đáy, cánh hoa cao 1,5cm, cánh hoa trong nhỏ dính nhau hình tháp, trái chín dài 4,5 – 5,5cm, hạt 2- 4, màu tƣơi. Ra hoa tháng 2 – 4, có quả tháng 5 - 7. Mọc rải rác trong rừng nguyên sinh và rừng 3) Goniothalamus Gabriacianus (Baill) Ast – Oxymitra gabria ciana Baill – Goniothalamus saigonensis Pierre ex Fin & Gagnep - giác Đế Sài Gòn. Phân bố: Quảng Trị (A Lƣới, A Đớt), Đà Nẵng (đèo Hải Vân), Quảng Nam (Cù Lao Chàm), Khánh Hoà (Ninh Hoà, Vọng Phu), Ninh Thuận (Cà Ná), Kon Tum (Kon Plong, Tân Lập), Gia Lai (Kon Hà Nừng), Đắc Lắc (Đắc Mil, Nam Hà, Đức Minh), Tây Ninh, Bình Dƣơng (Thủ Dầu Một), Đồng Nai (Chứa Chan), TP Hồ Chí Minh (Sài Gòn, Thủ Đức), Bà Rịa Vũng Tàu (Bà Rịa, núi Đính, Côn Đảo), Kiên Giang (Hà Tiên, Thuận Yên).

Còn có ở Trung Quốc (Hải Nam), Lào, Campuchia.