Chương II: Phương pháp luận và các phương pháp của văn học so sánh

Chuyên khảo văn học phân tích Những vấn đề lý luận văn học so sánh phần 2, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Đề tài: Những Vấn Đề Lý Luận Văn Học So Sánh Phần 2

Mục lục chi tiết

• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP CỦA VĂN HỌC SO SÁNH
• 2.1. Vị trí của phương pháp luận văn học so sánh trong hệ thống phương pháp luận nghiên cứu khoa học

Tóm tắt

I. Khám phá phương pháp luận cốt lõi của văn học so sánh

Trong hệ thống các ngành khoa học, lý luận văn học so sánh giữ một vị trí đặc thù, đòi hỏi một hệ thống phương pháp luận nghiên cứu chặt chẽ và khoa học. Phương pháp luận không chỉ là lý thuyết suông về phương pháp, mà là một lĩnh vực độc lập, trả lời câu hỏi: “Phải nghiên cứu văn học như thế nào?”. Giáo sư Kravcov từng phân biệt rõ: lý luận văn học trả lời “văn học là gì?”, còn phương pháp luận chỉ ra con đường nghiên cứu. Sự phát triển của ngành nghiên cứu văn học phụ thuộc trực tiếp vào sự tiến bộ của các phương pháp và đường lối chỉ đạo nghiên cứu. Do đó, việc xác lập vị trí của phương pháp luận văn học so sánh trong hệ thống phương pháp luận khoa học chung là yêu cầu cấp thiết. Nó không chỉ là sự áp dụng máy móc phép biện chứng duy vật, mà còn phải tự xây dựng nền tảng riêng, xác nhận chân lý qua những khám phá cụ thể. Việc tách bạch phương pháp luận khỏi lý luận văn học, như học giả Bushmin đã kiên trì khẳng định, giúp nắm bắt đặc trưng và chức năng của nó, tránh lẫn lộn với phương pháp luận khoa học chung. Theo đó, phương pháp luận của nghiên cứu so sánh được xếp vào cấp độ chuyên biệt, chịu sự chi phối của phương pháp luận nghiên cứu văn học (cấp độ riêng) và triết học Mác-Lênin (cấp độ chung). Mô hình này tạo ra một khung quy chiếu vững chắc, cho phép các nhà so sánh luận tự do thu nạp và vận dụng các phương pháp cụ thể từ nhiều lĩnh vực khác nhau, từ đó làm phong phú thêm công cụ nghiên cứu và mở rộng biên độ của phê bình văn học so sánh.

1.1. Vị trí của phương pháp luận trong nghiên cứu văn học

Xác định vị trí của phương pháp luận nghiên cứu là nền tảng để triển khai mọi hoạt động khoa học. Trong nghiên cứu văn học, phương pháp luận thường bị nhầm lẫn hoặc gộp chung vào lý luận văn học. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu Xô Viết như Bushmin đã nỗ lực phân biệt hai lĩnh vực này, coi phương pháp luận là một bộ phận tương đối độc lập, có ý nghĩa công cụ và lý luận riêng. Nó không chỉ là “lý luận về phương pháp” mà còn là “thế giới quan trong hành động”, chịu sự chi phối chặt chẽ của hệ tư tưởng và quan điểm triết học. Quan niệm cho rằng chỉ cần áp dụng các phương pháp của phép biện chứng duy vật là đủ đã kìm hãm sự sáng tạo. Phương pháp luận của các khoa học cụ thể, bao gồm lý luận văn học so sánh, cần được phát triển độc lập, tìm thấy cơ sở trong triết học nhưng cũng tự xác nhận tính chân lý bằng chính những khám phá của mình. Điều này giúp tránh việc biến lý luận thành giáo điều và thúc đẩy các tìm tòi mang tính thực tiễn.

1.2. Phân biệt hệ thống cấp độ Phương pháp luận và phương pháp

Sự nhầm lẫn giữa phương pháp luận và phương pháp là một rào cản lớn. Tài liệu gốc đề xuất một sơ đồ phân cấp rõ ràng: 1) Phương pháp luận chung (triết học), 2) Phương pháp luận riêng (của một ngành khoa học, ví dụ: nghiên cứu văn học), 3) Phương pháp luận chuyên biệt (của một lĩnh vực trong ngành, ví dụ: văn học so sánh). Bên cạnh đó là “hệ phương pháp” – tập hợp các công cụ, kỹ thuật cụ thể (phương pháp cấu trúc, loại hình, xã hội học...). Hệ phương pháp có tính độc lập tương đối với hệ tư tưởng, có thể được các nhà nghiên cứu với thế giới quan khác nhau sử dụng. Chẳng hạn, phương pháp phân tích cấu trúc có thể là công cụ trong tay một nhà nghiên cứu Mác-xít, nhưng cũng là nền tảng của chủ nghĩa cấu trúc tư sản khi nó được nâng lên thành phương pháp luận. Sự phân biệt này giúp giải quyết các tranh cãi giả tạo, ví dụ như việc tách so sánh loại hình ra khỏi văn học so sánh. Thực chất, so sánh loại hình là một phương pháp trong hệ phương pháp của văn học so sánh, chứ không phải một phương pháp luận đồng đẳng.

II. Thách thức cốt lõi trong lý luận văn học so sánh hiện đại

Thách thức lớn nhất trong lý luận văn học so sánh hiện nay là sự thiếu thống nhất về thuật ngữ và sự chồng chéo giữa các khái niệm, đặc biệt là giữa phương pháp và phương pháp luận. Tình trạng này dẫn đến những cuộc tranh luận không đáng có và cản trở sự hợp tác khoa học. Ví dụ điển hình là cuộc tranh cãi về vị trí của phương pháp loại hình. Một số học giả như Khrapchenko có xu hướng tách phương pháp loại hình ra khỏi văn học so sánh, xem nó như một hướng nghiên cứu độc lập, đồng đẳng với hướng so sánh lịch sử. Quan điểm này xuất phát từ việc đồng nhất văn học so sánh (một phương pháp luận chuyên biệt) với phương pháp so sánh (một công cụ cụ thể). Khi không phân biệt rạch ròi các cấp độ, người ta dễ sa vào việc đối lập các phương pháp một cách máy móc. Một thách thức khác là nguy cơ của chủ nghĩa chiết trung khi vay mượn phương pháp từ các trường phái phi Mác-xít, hoặc ngược lại, thái độ quá dè dặt, tự giới hạn trong các phương pháp truyền thống. Để vượt qua những thách thức này, cần xây dựng một phương pháp luận nghiên cứu vững chắc trên lập trường duy vật biện chứng, đồng thời cởi mở tiếp thu các kỹ thuật, thủ pháp phân tích hiệu quả, bất kể nguồn gốc của chúng. Cái quyết định giá trị công trình không phải là bản thân phương pháp, mà là “nhãn quan tổng hợp” của nhà nghiên cứu, tức là phương pháp luận chỉ đạo việc sử dụng phương pháp đó.

2.1. Vấn đề giả tạo trong việc đối lập các phương pháp nghiên cứu

Việc đối lập máy móc giữa các phương pháp, chẳng hạn như “phương pháp loại hình” và “phương pháp so sánh”, là một vấn đề giả tạo. Nguồn gốc của sự nhầm lẫn này nằm ở việc không phân biệt cấp độ: văn học so sánh là một phương pháp luận chuyên biệt, trong khi phương pháp loại hình và phương pháp so sánh lịch sử là các công cụ trong “hệ phương pháp” của nó. Một phương pháp không phải là tài sản độc quyền của bất kỳ lĩnh vực nào. So sánh loại hình có thể được dùng trong nghiên cứu văn học dân gian, lịch sử văn học dân tộc, và cả nghiên cứu so sánh liên quốc gia. Khi được áp dụng để so sánh các hiện tượng văn học thuộc nhiều dân tộc khác nhau, nó trở thành một công cụ đắc lực của văn học so sánh. Do đó, việc tách nó ra khỏi văn học so sánh là một hành động vô nghĩa, bởi không thể đối lập hai phạm trù thuộc hai cấp độ khác nhau. Cần phải thống nhất rằng, văn học so sánh là một khoa học có phương pháp luận riêng và một hệ phương pháp đa dạng.

2.2. Nguy cơ tuyệt đối hóa và chủ nghĩa chiết trung trong nghiên cứu

Trong quá trình phát triển, lý luận văn học so sánh đối mặt với hai thái độ cực đoan. Một là, tuyệt đối hóa một phương pháp mới nào đó, coi nó là chìa khóa vạn năng (như cách một số nhà nghiên cứu phương Tây từng làm với phương pháp cấu trúc hay tâm phân học). Hai là, quá dè dặt, chỉ dựa vào phương pháp luận chung để phán xét mà không dám tìm tòi, vay mượn các kỹ thuật phân tích của các trường phái khác. Cả hai thái độ này đều sai lầm. Giải pháp nằm ở việc xây dựng một phương pháp luận đúng đắn. Từ đó, nhà nghiên cứu có thể vay mượn các thủ pháp của ký hiệu học, thi pháp học so sánh, hay “mỹ học tiếp nhận” mà không mắc phải chủ nghĩa chiết trung. Mấu chốt là việc sử dụng các phương pháp này như những công cụ, dưới sự chỉ đạo của một thế giới quan khoa học, chứ không phải tiếp nhận cả hệ tư tưởng đằng sau chúng. Việc phân biệt “chính - phụ” giữa các phương pháp cũng không nên tiên nghiệm, mà phải tùy thuộc vào đối tượng và mục tiêu nghiên cứu cụ thể.

III. Top phương pháp văn học so sánh truyền thống và ứng dụng

Các phương pháp truyền thống vẫn giữ vai trò nền tảng trong lý luận văn học so sánh, cung cấp những công cụ không thể thiếu để khảo sát các mối quan hệ văn học. Trong số đó, phương pháp thực chứng và phương pháp loại hình là hai trụ cột quan trọng, gắn liền với lịch sử văn học so sánh. Phương pháp thực chứng, tiêu biểu cho trường phái Pháp thời kỳ đầu (G. Lanson, P. Van Tieghem), tập trung vào việc tìm kiếm các mối quan hệ trực tiếp, các bằng chứng về ảnh hưởng văn học và vay mượn. Cách tiếp cận này chú trọng tính lịch sử, tìm ra những điểm tương đồng để xác lập mức độ tiếp xúc giữa các nền văn học. Dù ban đầu bị phê phán là xem nhẹ giá trị thẩm mỹ, nhưng khi được kết hợp với các phương pháp khác, nó vẫn tỏ ra hữu hiệu trong việc nghiên cứu tiếp biến văn học. Trong khi đó, phương pháp loại hình lại tập trung vào các cấu trúc tương đồng nảy sinh không do tiếp xúc trực tiếp, mà do các quy luật phát triển chung của xã hội và tư duy nghệ thuật. Nó đặc biệt hiệu quả khi nghiên cứu văn học dân gian hoặc các hiện tượng văn học có chung một loại hình cấu trúc-xã hội, giúp khái quát hóa các đặc điểm chung vượt ra ngoài biên giới quốc gia, từ đó làm nổi bật cả tính dân tộc và tính nhân loại trong văn học.

3.1. Phương pháp thực chứng và nghiên cứu ảnh hưởng văn học

Phương pháp thực chứng là một trong những phương pháp lâu đời nhất, gắn liền với sự ra đời của văn học so sánh. Đại diện tiêu biểu là trường phái Pháp với những tên tuổi như F. Carré, Paul Hazard. Mục tiêu của phương pháp này là truy tìm các mối quan hệ nhân quả, các bằng chứng cụ thể về ảnh hưởng văn học giữa các tác giả, tác phẩm và nền văn học. Nó tập trung vào việc thu thập, đối chiếu các dữ kiện lịch sử để chứng minh sự vay mượn, tiếp biến. Ban đầu, Paul Van Tieghem thậm chí còn chủ trương loại bỏ giá trị thẩm mỹ khỏi phạm vi nghiên cứu để đảm bảo tính khách quan. Tuy nhiên, trước sự phê bình của trường phái Mỹ (Wellek), phương pháp này đã được điều chỉnh, kết hợp thêm yếu tố thẩm mỹ. Ngày nay, dù không còn giữ vị thế độc tôn, phương pháp thực chứng vẫn có giá trị khi được sử dụng đúng chỗ, đặc biệt trong các công trình cần xác lập cơ sở dữ kiện lịch sử cho một mối quan hệ liên văn bản.

3.2. Phương pháp loại hình trong việc phân loại và khái quát

Phương pháp loại hình được xây dựng dựa trên nguyên tắc tìm kiếm tính cộng đồng của các hiện tượng văn học khác nhau, ngay cả khi không có sự tiếp xúc trực tiếp. Thuật ngữ này khá rộng, nhưng có thể hiểu là phương pháp phân loại dựa trên một tiêu chuẩn chung. Khrapchenko đã đề xuất nguyên tắc “xung đột trong sự biểu hiện nghệ thuật” làm cơ sở phân định loại hình văn học hiện thực Nga. Tuy nhiên, việc tìm một tiêu chuẩn phổ quát duy nhất là không khả thi. Trong nghiên cứu so sánh, phương pháp loại hình có hai hướng áp dụng chính: 1) Phân loại các hiện tượng văn học thành từng nhóm dựa trên các đặc điểm tương đồng (ví dụ: loại hình tiểu thuyết lịch sử, loại hình thơ tượng trưng); 2) Chứng minh sự tồn tại và biện hộ cho một loại hình văn học nào đó (ví dụ: loại hình văn xuôi huyễn tưởng). Phương pháp này đặc biệt hữu hiệu trong nghiên cứu văn học dân gian (như công trình của V. Propp) và trong việc soạn thảo lịch sử các nền văn học thế giới theo từng khu vực.

IV. Hướng dẫn áp dụng các phương pháp hiện đại và liên ngành

Sự bùng nổ của các lý thuyết hiện đại đã cung cấp cho lý luận văn học so sánh một hệ phương pháp vô cùng phong phú, đòi hỏi một cách tiếp cận tổng hợp và nghiên cứu liên ngành. Các phương pháp như cấu trúc, ký hiệu học, xã hội học hay tâm lý học không còn là công cụ của riêng ngành nào, mà trở thành tài sản chung của khoa học. Phương pháp cấu trúc, khi được sử dụng như một công cụ chứ không phải một triết học, giúp mổ xẻ các mối quan hệ nội tại của tác phẩm, bao gồm cả nội dung và hình thức. Nó đặc biệt hữu ích khi so sánh thể loại, chẳng hạn như cấu trúc tiểu thuyết hay truyện ngắn giữa các nền văn học. Tương tự, phương pháp ký hiệu học cho phép so sánh các hệ thống ký hiệu, ngôn ngữ thi ca, từ đó làm nổi bật những nét cách tân nghệ thuật. Phương pháp xã hội học, đặc biệt là lý thuyết “mỹ học tiếp nhận” của trường phái Konstanz, mở ra một hướng đi mới khi tập trung vào vai trò của độc giả. Bằng cách phân tích “tầm đón nhận” và “khoảng cách thẩm mỹ”, nhà nghiên cứu có thể lý giải quá trình một tác phẩm được tiếp nhận, biến đổi ý nghĩa qua các không gian và thời gian khác nhau, thể hiện rõ sự giao thoa văn hóa trong quá trình đọc.

4.1. Phương pháp cấu trúc và ký hiệu học trong thi pháp học so sánh

Phương pháp cấu trúc và ký hiệu học là những công cụ phân tích “cận cảnh” hiệu quả. Khác với chủ nghĩa hình thức chỉ chú trọng vỏ ngôn từ, mỹ học Mác-xít xem cấu trúc là một thể thống nhất giữa nội dung và hình thức. Trong nghiên cứu so sánh, phương pháp này giúp so sánh các mô hình tự sự, các thể loại văn học (tiểu thuyết, kịch) một cách hệ thống. Phương pháp ký hiệu học, gần gũi với phương pháp cấu trúc, tập trung vào tác phẩm như một hệ thống ký hiệu. Nó cho phép phân tích mối quan hệ giữa “cái biểu đạt” và “cái được biểu đạt”, so sánh tần suất sử dụng các ký hiệu nghệ thuật (từ vựng, hình ảnh) giữa các nhà thơ, từ đó rút ra đặc điểm phong cách. Việc kết hợp hai phương pháp này trong thi pháp học so sánh giúp làm sáng tỏ những đặc thù nghệ thuật và những quy luật cấu trúc chung của các hiện tượng văn học quốc tế.

4.2. Xã hội học văn học và lý thuyết Mỹ học tiếp nhận

Phương pháp xã hội học nghiên cứu mối quan hệ đa chiều: xã hội – nhà văn – tác phẩm – độc giả. Gần đây, hướng nghiên cứu sự tiếp nhận của độc giả ngày càng được chú trọng. Lý thuyết “mỹ học tiếp nhận” của Hans Robert Jauss và trường phái Konstanz là một đóng góp quan trọng. Jauss cho rằng lịch sử văn học phải là lịch sử của độc giả. Ông đưa ra khái niệm “tầm đón nhận” (Erwartungshorizont) – hệ quy chiếu của công chúng tại một thời điểm lịch sử – và “khoảng cách thẩm mỹ” – sự chênh lệch giữa tầm đón nhận có trước và tác phẩm mới. Khoảng cách này trở thành tiêu chuẩn đánh giá giá trị nghệ thuật: tác phẩm càng thách thức, thay đổi tầm đón nhận thì càng có giá trị. Lý thuyết này cung cấp một công cụ mạnh mẽ cho phê bình văn học so sánh để nghiên cứu sự lưu truyền và biến đổi ý nghĩa của một tác phẩm qua các nền văn học thế giới.

V. Bí quyết tổng hợp và liên ngành trong phê bình văn học

Yêu cầu về tổng hợp và nghiên cứu liên ngành là xu thế tất yếu của khoa học hiện đại, và lý luận văn học so sánh không phải ngoại lệ. Chân lý nghệ thuật vốn đa diện, đòi hỏi một nhãn quan tổng hợp và lối tiếp cận từ nhiều góc độ. Tổng hợp không phải là phép cộng cơ học các phương pháp, mà là sự triển khai nghiên cứu thấu triệt trên nhiều cấp độ thẩm mỹ, từ hạ-thẩm mỹ (phân tích các yếu tố cấu thành), đẳng-thẩm mỹ (bộc lộ giá trị đặc trưng) đến siêu-thẩm mỹ (kiểm nghiệm lại các công cụ khái niệm). Liên ngành là phương thức kết hợp các phương pháp từ xã hội học, tâm lý học, ký hiệu học... để giải quyết một vấn đề văn học. Ví dụ, để phân tích sự tiếp nhận một tác phẩm, ta có thể kết hợp phương pháp xã hội học của “mỹ học tiếp nhận” với phương pháp tâm lý học để nghiên cứu cơ chế cảm xúc thẩm mỹ của độc giả. Sự kết hợp này giúp hoàn thiện bức tranh về quá trình văn học. Bản chất của văn học so sánh là so sánh các hiện tượng văn học trong mối liên hệ với các lĩnh vực khác, do đó, nó vốn đã mang trong mình yêu cầu về tính tổng hợp và liên ngành, góp phần làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về bản sắc văn hóa và sự giao thoa văn hóa.

5.1. Nguyên tắc tổng hợp trong việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu

Tổng hợp là yêu cầu cao hơn việc áp dụng nhiều phương pháp. Nó đòi hỏi một quan điểm nhận thức thẩm mỹ thống nhất để quán xuyến đối tượng nghiên cứu trên nhiều cấp độ. Pascadi đã phân ra ba cấp độ: hạ-thẩm mỹ (phân tích chi tiết bằng các công cụ như cấu trúc, ký hiệu học), đẳng-thẩm mỹ (suy tư triết mỹ để phát hiện giá trị sâu xa) và siêu-thẩm mỹ (tự kiểm tra lại các khái niệm). Một công trình phê bình văn học so sánh thành công phải có khả năng di chuyển linh hoạt giữa các cấp độ này. Nhà nghiên cứu không chỉ “nhìn cây” (phân tích chi tiết) mà còn phải “thấy rừng” (khái quát ý nghĩa tổng thể). Quan điểm tổng hợp giúp tránh được hạn chế của từng phương pháp riêng lẻ: phương pháp xã hội học có thể bỏ qua nội tại tác phẩm, trong khi phương pháp cấu trúc có thể xem nhẹ bối cảnh lịch sử.

5.2. Nghiên cứu liên ngành và sự hợp tác giữa các phương pháp

Liên ngành là phương thức thực hành của tư duy tổng hợp. Nó là sự kết hợp các phương pháp dựa trên yêu cầu của đối tượng và mục đích nghiên cứu. Ví dụ, khi so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện, ta có thể dùng phương pháp so sánh văn bản, nhưng để hiểu sâu sắc giá trị sáng tạo của Nguyễn Du, cần kết hợp thêm phương pháp hệ thống (đặt Kiều trong hệ thống truyện Nôm, hệ thống ngôn ngữ thơ ca Việt Nam) và phương pháp xã hội học (phân tích bối cảnh xã hội Phục Hưng của Việt Nam). Hay khi nghiên cứu hiệu ứng thẩm mỹ, cần bổ sung phương pháp tâm lý học (nghiên cứu cơ chế cảm xúc catharsis) cho phương pháp xã hội học của Jauss. Nghiên cứu liên ngành thể hiện rõ sự phân công và hợp tác khoa học, giúp lý luận văn học so sánh vượt qua giới hạn của chính nó để tiếp cận chân lý nghệ thuật một cách toàn diện hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG II _ PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP CỦA VĂN HỌC SO SÁNH 1, Vị trí của phương pháp luận văn học sơ sánh trong hệ thống phương pháp luận | nghiên cứu khoa học.Mọi vấn đề của phương pháp luận văn học so sánh chỉ có thể giải quyết được trong cái khung quy chiếu của hệ thống phương pháp luận nghiên cứu khoa học, trong đó có phương pháp luận nghiên cứu văn học. Và ngày nay, phương pháp luận nghiên cứu văn học vẫn là một vấn đề luôn luôn nóng hồi. Cũng như các ngành khoa học khác, sự phát triển của khoa nghiên cứu văn học phụ thuộc phần lớn vào sự phát triển của các phương pháp nghiên cứu văn học cũng như vào việc nghiên cứu các phương pháp đó, vào đường lối chỉ đạo nghiên cứu mà ta thường gọi là phương pháp luận. : Có người quan niệm phương pháp luận là lý.

luận ve phương pháp. Quan niệm như vậy chúng ta sẽ tưởng rằng đây là một sự bàn luận tự biện về phươag pháp nói 87 chung, không dính dáng gì đến mọi vấn đề cụ thể. Nói cho công bằng, thuật ngữ phương pháp luận cũng có một khía cạnh ý nghĩa như vậy. Thế nhưng vấn đề phức tạp hơn nhiều, vì vậy mà trong suốt chặng đường của lịch sử nghiên cứu văn học, các nhà nghiên cứu luôn luôn phải bàn đến nó.

Như vậy phương pháp luận nghiên cứu văn học có phải là một lĩnh vực riêng bay không? Người ta thường nói rằng nghiên cứu văn học bao gồm ba bộ phận: lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học. Phải chăng phương pháp luận được thầu tóm vào trong lý luận văn hợc?: Trong cuộc hội nghị chuyên đề về phương pháp luận do khoa ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Moskva tổ chức năm 1974, có nhiều ý kiến muốn phân biệt lý luận văn học với phương pháp luận nghiên cứu văn học. Giáo su Kravcov cho rang lý luận văn bọc trả lời cho câu hỏi: văn học là gì? còn phương pháp luận trả lời câu hỏi: phải nghiên cứu văn học như thế nào? Năm 1969, Bushmin đã cho xuất bản một công trình nhan đề Những vấn đề phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học, trong công trình này ông cũng phân biệt lý luận văn học với phương pháp luận. Có thể nói, ý nghĩa công cụ của phương pháp luận đối với lý luận văn học hay đối với nghiên cứu văn học nói chung là điều không phải bàn nữa, nhưng còn ý nghĩa lý luận của nó thì hiện nay đang được khẳng định theo chiều hướng như chúng tôi vừa nói đến.

Như vậy, các nhà nghiên cứu văn học trên thế 88 giới, hay ít nhất là các nhà nghiên cứu Xôviết, đang có xu hướng phân biệt phương pháp luận nghiên cứu văn học với lý luận văn học, coi nó là một bộ phận nghiên nghi yae học riêng biệt, có vị trí độc lập tương đối của Van de xdc "định quy. lập của › phương pháp luận nghiên cứu văn học có lẽ có một ý nghĩa thời sự và cấp thiết, cho nên sau mười hai năm, Bushmin đã lại viết một bài cùng tên với cuốn sách trước đây của mình: Những vấn đề phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học. Trong bài viết này, Bushmin đã kiên trì khẳng định vị trí quan trọng của lĩnh vực phương pháp luận. Ông cho rằng nếu không chú ý đến phương pháp luận nghiên cứu văn học thì ta sẽ không nắm được đặc trưng, vị trí và chức năng của nó.

Tệ hại hơn, chúng ta sẽ lẫn lộn nó hoặc là với phương, pháp luận khoa học chung, hoặc là với lý luận văn học. Ý kiến đáng quan tâm của Bushmin là ông coi cả hai lĩnh vực lý luận văn học và phương pháp luận là hai bộ phận lý luận của một khoa có thể gọi là nghiên cứu văn học đại cương(?), ) C6 mot điều chắc chắn rằng dù có được coi là một bộ phận độc lập hay phụ thuộc vào lý luận văn học, thì vai trò của nó cũng không bị xem nhẹ. Bất cứ một nhà nghiên cứu l.Barinova: Những vấn đề của khoa nghiên cứu văn học hiện nay. Tài liệu dịch của Viện TT KHXH, 1975,.

Bushmin: Những vấn đề phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học. - Tài liệu dịch của Viện TT KHXH, 1982. - 89 văn học nào, cũng như bất cứ một nhà nghiên cứu khoa học nào khác đều phải được trang bị một phương pháp luận có hiệu quả, dù người đó làm việc ở lĩnh vực lý luận, lịch sử hay phê bình văn học. Bây giờ chúng ta hãy xem xét những vấn đề trong tam: phương pháp luận là gì? Sự khác nhau giữa phương pháp luận và phương pháp là như thế nào? Quan bệ giữa phương pháp luận nghiên cứu văn học với phương phấp luận khoa học chung và với các phương pháp luận chuyên biệt ra sao? Hiện nay trén thé giới, những vấn đề này là vô cùng phức tạp.

Điểm qua ý kiến của các nhà lý luận nồi tiếng viết về phương pháp luận, chúng ta sẽ có cảm giác như đang lạc vào một mê cung các khái niệm. Có người cho rằng phương pháp luận là lý luận về phương pháp(, có người cho đó là một khoa học có hệ thống chứ không phải một sự bàn luận tuỳ tiện về phương pháp ) C6 ý kiến cho rằng phương pháp luận bao gôm nhiệm vụ, mục đích và những nguyên tắc của phương pháp nghiên cứu”), Avecgianôp thì tuyên bố: "phương pháp luận - đó là thế giới quan trong hành động"), Còn về phương 1. Pospetov: Sdd, tr. Vũ Đúc Phúc : Chủ nghia Mdc - Lénin vd phuong phap ludn nghiên cứu văn học - "Tạp chí văn học", 1979, số 5.

Kosikov: "Phê bình mới” Pháp và đối tượng của nghiên cứu vấn học. - Bản lược thuật của Viện TT KHXH, 1978. Xem Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam, Thành Thế Thái Bình: Sđd, tr. 90 pháp thì có người cho rằng đó là phương thức nhận thức( 'có người coi nó là những thủ pháp, phương thức, kỹ thuật phân tích, có người hiểu phương pháp theo từng trường hợp cụ thể: khi thì là thủ pháp, khi là kỹ thuật, khi là một thái độ cảm quan), v.

Đấy là sự đa sắc trên bình diện lý luận, còn khi áp dụng vào thực tế, sự khác nhau về ý kiến cũng không kém phần sâu sắc. Chúng ta hãy lấy trường hợp cụ thể của thuyết cấu trúc làm ví dụ. Ở đây có ý kiến cho rằng thuyết cấu trúc là một phương pháp luận, cho nên nó gắn chặt với thế giới quan, với hệ tư tưởng (Barabash) GB). Nhưng ngược lại có nhiều người quả quyết thuyết cấu trúc chỉ là một phương pháp chứ không phải là một thế giới quan, một hệ tư tưởng).

Lại:có người mặc dù coi nó là phương pháp luận, nhưng cũng khẳng định nó không phải là hệ tư tưởng, không phải là thế giới quan °. Còn đối với chính những đại biểu của thuyết cấu trúc thì tình trạng cũng không khá hơn. Claude Lévi - Strauss coi thuyết cấu trúc là thái đô tri thức luận, A. Greimas cho nó là 1.

Borev: Sự phán tích chỉnh thể - hệ thống tác phẩm nghệ thuật. Ban dịch của Viện TT KHXH, 1978. Pascadi: Nivele estetice - Buc. Barabash: Nghé thudt voi te cdch la một đổi tượng cua sự nghiên cứu tổng hợp.

Bản dịch của Viện TT KHXH, 1975. Borev: Phé phán chủ nghĩa cấu trúc tự sản và quy chế khoa học của phương pháp cấu trúc. - Bản lược thuật của Viện TT KHXH, 1978. : 91 một phương pháp luận, Michel Foucault quan niệm nó là hệ tư tưởng, T.

Todorov gọi nó là phép phân tích khoa học, và đến lượi Julia Kristeva nó chỉ còn là một sự bày dat của các nhà báo! (Ù, | Trước những lời tuyên bố của các nhà khoa học, chúng tôi cho rằng việc quá ham mê đi tìm giải đáp cho những bất đông quan niệm sẽ dẫn ta lạc vào một mê cung đồ sộ của thế giới khái niệm. Lối thoát duy nhất để tránh sa vào mê cung này có lẽ là xu hướng triển khai lý luận trên một địa hạt cụ thể. Bushmin đã nói rằng "phương pháp luận của bộ môn khoa học riêng biệt trước hết phải được khảo sát trên thực tiễn trực tiếp của những công việc nghiên cứu cụ thể chứ không phải bằng cách rút ra một cách hợp logic những phương pháp từ những nguyên lý chung của triết học. Trọng lĩnh vực phương pháp luận, thứ lý luận suông không gắn liền với tài liệu trực tiếp của một bộ môn khoa học nhất định sẽ chỉ là một việc làm giáo điều và vô bổ.

Việc nghiên cứu chuyên ngành về những vấn đề phương pháp luận không tách rời đối tượng cụ thể của khoa học sẽ có một ý nghĩa lớn lao" 2, Hiệu quả của công việc nghiên cứu cụ thể sẽ là một yếu tố cơ bản để biện hộ cho lý luận của mình (tuy rằng không phải lúc nào cũng như vậy). Đây có thể gọi là lối tiếp cân chuyên sâu. Ngày nay, xu hướng 1. Pascadi: Sdd_, tr.

Bushmin: Tai liéu da dan. 92 chuyên sâu là một xu hướng hợp lý, nó phù hợp với tình trang phát triển mạnh mẽ của tri thức loài người, với tình trạng phân công iao động ngày càng sâu rộng. Tuy nhiên, quy luật biện chứng của sự phát triển tri thức cũng giống như biện chứng của tự nhiên, cái chuyên sâu sẽ kéo theo cái tổng hợp. Có điều xu hướng tổng hợp ngày nay khác với xu hướng tổng hợp thời Phục Hưng.

Nó điễn ra đồng thời trên cả bình diện đối tượng nhận thức lẫn chủ thể nhận thức. Tức là sự tổng hợp không phải chỉ tiến hành hướng tới nhiều đối tượng xuất phát từ một chủ thể duy nhất, mà là hướng tới nhiều đối tượng xuất phát từ một tập hợp các chu thể. Cái chuyên của mỗi người vì thế luôn luôn nằm dưới bóng của cái tổng hợp, theo sự phân công của cái tổng hợp. Do đó, việc tìm hiểu những công thức đại cương của một lý luận nào đó cũng không phải lš vô ích đối với những ai thích bàn đến những công việc cụ thể.

Đứng trên quan điểm này để suy xét lĩnh vực phương pháp luận nghiên cứu văn học, chúng ta sẽ có thể chất lọc được những suy nghĩ bổ ích trong cái "mê cung" choáng ngợp đó. Như vậy, về vấn đề xác định phương pháp luận nghiên cứu văn học, chúng ta có thể nhất trí với đa số ý kiến cho rằng nó là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu về các phương pháp nghiên cứu ván học, phục vụ cho lý luận, lịch sử và phê bình văn học.