ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), chăm sóc giảm nhẹ (CSGN) là cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh và gia đình người bệnh, những người đang đối mặt với những vấn đề sức khỏe đe dọa tính mạng, thông qua sự ngăn ngừa và làm giảm gánh nặng họ chịu đựng bằng cách nhận biết sớm, đánh giá toàn diện, điều trị đau và các vấn đề khác như thể lực, tâm lý xã hội và tâm linh [1]. Hiện nay chăm sóc giảm nhẹ đang là một trong những vấn đề được WHO kêu gọi tất cả các quốc gia thành viên củng cố và tích hợp trong hệ thống chăm sóc sức khỏe của từng quốc gia [2]. Ung thư và HIV/AIDS là hai bệnh luôn được khuyến cáo điều trị đi kèm chăm sóc giảm nhẹ trên toàn thế giới. Đặc biệt, với bệnh nhân ung thư, họ thường phải đối mặt với các vấn đề về tâm lý như trầm cảm, lo lắng hay là các triệu chứng như đau, nôn ói, suy kiệt,.
do đó CSGN được nhấn mạnh song song với quá trình điều trị [3]. Nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư đang gia tăng nhanh chóng cùng với sự gia tăng của số trường hợp hiện mắc và mới mắc ung thư [4]. Theo thống kê của GOLBOCAN, năm 2020, có hơn 19,3 triệu ca mắc ung thư và gần 10 triệu ca tử vong do ung thư trên toàn thế giới [5]. Dự báo từ các nhà y tế, năm 2060 nhu cầu đối với CSGN vào cuối cuộc đời có thể sẽ tăng gấp đôi so với năm 2016, đặc biệt có khoảng 30% người lớn có nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ là các bệnh nhân ung thư [6].
Trong khi đó, hiện nay chỉ có khoảng 14% người cần chăm sóc giảm nhẹ trên toàn thế giới được đáp ứng nhu cầu [7]. Tại Việt Nam, ung thư là một trong các vấn đề sức khỏe tạo ra gánh nặng bệnh tật rất lớn. Theo số liệu từ điều tra toàn quốc về gánh nặng bệnh tật ở Việt Nam cho thấy 74,3% gánh nặng bệnh tật là do các bệnh không lây nhiễm, trong đó ung thư là một trong 10 nguyên nhân bệnh tật hàng đầu. Năm 2020, ước tính Việt Nam có 182.563 ca mắc mới và 122.690 ca tử vong do ung thư.000 người thì có 159 người chẩn đoán mắc mới ung thư và 106 người tử vong do ung thư [8].
Đáng chú ý, tỷ lệ mắc mới và tử vong do ung thư tại Việt Nam ngày càng có xu hướng tăng. Năm 2020, Việt Nam xếp thứ 91/185 về tỷ suất mắc mới và 50/185 về tỷ suất tử vong trên 100.000 người; cao hơn năm 2018 lần lượt 8 và 6 bậc [9]. Hiện 2 nay y học Việt Nam đã có nhiều tiến bộ trong việc cải thiện và nâng cao công tác điều trị, chẩn đoán trong lĩnh vực điều trị ung thư. Tuy nhiên công tác chăm sóc giảm nhẹ và các vấn đề liên quan đến chăm sóc giảm nhẹ cho người bệnh ung thư vẫn chưa được chú trọng.
Việc này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh ung thư trong khi đó mục tiêu cuối cùng của các hệ thống y tế là nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai là đơn vị tiếp nhận chẩn đoán và điều trị cho người bệnh ung thư trên toàn quốc với nhiều loại ung thư khác nhau. Mỗi tháng trung bình trung tâm tiếp nhận 200-250 bệnh nhân. Trong những năm gần đây, ngoài việc nâng cao chất lượng thăm khám và điều trị bệnh, Trung tâm còn hướng tới việc tập trung đẩy mạnh công tác chăm sóc giảm nhẹ cho người bệnh ung thư nhằm nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.
Trung tâm đã thành lập đơn vị điều trị chống đau và chăm sóc giảm nhẹ riêng biệt để hỗ trợ cho các bệnh nhân và gia đình của họ [10]. Đánh giá nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ là vô cùng cần thiết, nhằm xác định được mối quan tâm của bệnh nhân và gia đình của họ. Đồng thời giúp cho các nhân viên y tế lập kế hoạch chăm sóc phù hợp và là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời. Hiện tại chưa có nghiên cứu nào được thực hiện nhằm đánh giá nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ của bệnh nhân đang điều trị tại TT YHHN & UB, Bệnh viện Bạch Mai.
Do đó đề tài “Nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai năm 2022 và một số yếu tố ảnh hưởng” được thực hiện nhằm tìm hiểu về thực trạng nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ và các yếu tố ảnh hưởng tới nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ của người bệnh ung thư tại trung tâm. Từ đó có thêm bằng chứng giúp cán bộ y tế trung tâm nói riêng và các nhà hoạch định chính sách y tế nói chung có thể đưa ra các chính sách can thiệp chăm sóc giảm nhẹ phù hợp và cải thiện chất cuộc sống cho người bệnh. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mô tả nhu cầu chăm sóc giảm nhẹ của người bệnh ung thư tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai năm 2022. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3.
Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 3. Ung thư Ung thư là một nhóm lớn các bệnh có thể bắt đầu ở hầu hết các cơ quan hoặc mô trong cơ thể khi các tế bào bất thường phát triển không kiểm soát được, vượt qua ngoài ranh giới thông thường của chúng để xâm lấn các bộ phận liền kề của cơ thể hoặc lây lan sang các cơ quan khác. Quá trình sau này được gọi là di căn và là nguyên nhân chính gây tử vong do ung thư. Ung thư và khối u ác tính là những tên gọi chung khác của bệnh ung thư [11].
Phân loại các giai đoạn ung thư: Trong y văn, việc phân loại ung thư cũng có thể được chia thành ung thư giai đoạn sớm và ung thư giai đoạn muộn. Trong đó, giai đoạn sớm (gồm giai đoạn 0 và giai đoạn I) thường tiến triển lâu dài, chậm chạp; giai đoạn muộn (gồm giai đoạn III và giai đoạn IV) thường tiến triển rất nhanh và gây tử vong cho người bệnh [12]. Phân loại ung thư theo giai đoạn điều trị: ₋ Điều trị ban đầu: Là quá trình điều trị đầu tiên, bắt đầu kể từ khi người bệnh được chẩn đoán mắc ung thư cho đến khi tình trạng bệnh của người bệnh đạt đến trạng thái ổn định, không tiến triển. ₋ Điều trị tái phát: Là lần điều trị diễn ra do điều trị ban đầu không thể loại bỏ được tất cả các tế bào ung thư dẫn đến những tế bào còn sót lại trong cơ thể phát triển thành một hoặc nhiều khối u khác.
Chăm sóc giảm nhẹ 3. Khái niệm Theo WHO, chăm sóc giảm nhẹ cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh và gia đình người bệnh, những người đang đối mặt với những vấn đề sức khỏe đe dọa tính mạng, thông qua sự ngăn ngừa và làm giảm gánh nặng họ chịu đựng 5 bằng cách nhận biết sớm, đánh giá toàn diện, điều trị đau và các vấn đề khác như thể lực, tâm lý xã hội và tâm linh [7]. Đối tượng của chăm sóc giảm nhẹ Theo WHO, chăm sóc giảm nhẹ có thể thực hiện tại cơ sở y tế, tại nhà và tại cộng đồng cho 4 nhóm đối tượng bao gồm: (1) Nhóm bệnh nhân có khả năng tử vong sớm; (2) Nhóm bệnh nhân không tiến triển nhưng đòi hỏi cần chăm sóc đặc biệt; (3) Nhóm bệnh nhân tiến triển mà không có phương pháp điều trị trong đó điều trị giảm nhẹ sẽ kéo dài trong nhiều năm; (4) Nhóm bệnh nhân bị đe dọa đến tính mạng, trong đó việc điều trị có thể khả thi hoặc thất bại do đó việc chăm sóc giảm nhẹ sẽ tiến hành song song cùng quá trình điều trị. Các nguyên tắc trong chăm sóc giảm nhẹ Mục đích của chăm sóc giảm nhẹ là giảm đau khổ để cải thiện chất lượng cuộc sống cho những người bị tổn thương nghiêm trọng liên quan đến sức khỏe [13].
WHO đã đưa ra một số nguyên tắc chăm sóc giảm nhẹ [14], bao gồm: + Giúp đỡ người bệnh giảm đau và các triệu chứng gây khó chịu khác + Nâng cao chất lượng cuộc sống của người bệnh, coi cái chết là một quá trình tất yếu + Quan tâm và lồng ghép chăm sóc các vấn đề về tâm lý, xã hội và tinh thần cho người bệnh + Không thúc đẩy hoặc trì hoãn cái chết của người bệnh + Cung cấp hệ thống hỗ trợ để giúp bệnh nhân sống tích cực nhất có thể cho đến khi chết + Cung cấp một hệ thống hỗ trợ để giúp đỡ gia đình giải quyết những khó khăn với trong quá trình điều trị bệnh của bệnh nhân và kể cả khi bệnh nhân qua đời + Nâng cao chất lượng cuộc sống, góp phần tác động tích cực tới quá trình diễn biến của bệnh + Lấy người bệnh làm trung tâm, làm việc theo nhóm chăm sóc đa thành phần bao gồm cả những người có chuyên môn và không có chuyên môn nhằm giải 6 quyết toàn diện các nhu cầu về thể chất, tâm lý xã hội của người bệnh và gia đình họ kể cả khi sau khi bệnh nhân qua đời + Cung cấp cho người bệnh sớm được tiếp cận với các phương pháp điều trị đặc hiệu khác nhằm kéo dài cuộc sống cho người bệnh. Động viên, hỗ trợ về tinh thần cho người bệnh, giúp họ hiểu tốt hơn về các diễn biến bệnh, các biến chứng và tác dụng phụ trong quá trình điều trị. Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư Chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư là sự kết hợp nhiều biện pháp để làm giảm sự đau khổ và cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân ung thư thông qua sự phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị đau và những vấn đề tâm lý và thực thể khác, và cung cấp sự tư vấn và hỗ trợ tập trung vào những vấn đề xã hội và tâm linh mà bệnh nhân và gia đình đang phải gánh chịu [15]. Người bệnh ung thư thường cảm thấy đau đớn về thể chất, khó khăn trong việc tự chăm sóc bản thân và các hoạt động thường ngày khác do triệu chứng của bệnh và tác dụng phụ của phương pháp điều trị gây nên.
Đồng thời người bệnh còn bị ảnh hưởng tới tâm lý và thiệt hại nhiều về mặt tài chính trong suốt quá trình điều trị bệnh. Chính vì vậy, chăm sóc giảm nhẹ cho bệnh nhân ung thư là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm.