phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn của chúng tôi gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Một số vấn đề chung Chƣơng 2: Hệ thống nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích Việt Nam và truyện cổ tích Đức. Chƣơng 3: Các phƣơng thức biểu hiện sự kì ảo và sự phản ánh các giá trị văn hóa qua nhân vật kì ảo trong truyện cổ tích Việt Nam và truyện cổ tích Đức. 5 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1. Cuộc đời ngƣời sƣu tầm, bối cảnh thời đại và văn hóa 1.
Cuộc đời người sưu tầm và hành trình sưu tầm truyện cổ tích Truyện cổ tích là những câu chuyện truyền miệng có từ rất lâu đời. Nó là một thể loại lớn của loại hình tự sự dân gian, có quá trình phát sinh, phát triển lâu dài, bắt đầu từ cái “ngày xửa ngày xƣa” và liên tục đƣợc tái tạo trong các thời đại sau. Tuy nhiên, để lƣu giữ và lƣu truyền đƣợc lâu dài, các học giả đã bắt tay vào sƣu tầm và ghi chép các truyện cổ, sau đó phân loại chúng ra thành các thể loại và tiểu loại khác nhau. Ở đây, chúng tôi sẽ không đề cập đến các đặc điểm chung của truyện cổ tích vì đó đã là một vấn đề rất quen thuộc với mỗi nhà nghiên cứu mà đi vào tìm hiểu về đặc điểm cũng nhƣ yếu tố ảnh hƣởng đến hai bộ truyện mà chúng tôi khảo sát là truyện cổ tích Đức sƣu tầm bởi anh em nhà Grimm và truyện cổ tích Việt Nam sƣu tầm bởi Nguyễn Đổng Chi.
Trƣớc tiên, chúng ta cùng đi vào tìm hiểu một số thông tin cơ bản về ngƣời sƣu tầm truyện cổ Grimm - Jacob và Wilhelm Grimm. Jacob và Wilhelm Grimm chào đời vào năm 1785 và 1786 trong một gia đình tri thức với bố làm luật sƣ ở thành phố Hanau miền Tây nƣớc Đức. Nhƣng hai ông lại trƣởng thành ở Steinau - một thị trấn gần Kassel do sáu năm sau, ngƣời bố đƣợc cử làm thẩm phán ở đây. Gia đình Grimm có sáu ngƣời con, họ sống một cuộc sống khá sung túc trong một ngôi nhà rộng với nhiều ngƣời hầu ở một thị trấn nhỏ gần gũi với thiên nhiên, những ngƣời nông dân và những phong tục thôn quê.
Đó chính là một trong những yếu tố ảnh hƣởng đến xu hƣớng sƣu tầm truyện cổ tích của Jacob và Wilhelm sau này Một biến cố lớn xảy đến với gia đình nhà Grimm khi ngƣời cha - trụ cột gia đình đột ngột qua đời vì bệnh viêm phổi. Điều đó đã khiến cả gia đình suy sụp cả về vật chất và tinh thần. Họ buộc phải chuyển ra khỏi ngôi nhà lớn và đối mặt với cuộc sống túng thiếu. Là anh lớn trong gia đình Jacob đã buộc phải 6 trở thành trụ cột gia đình để làm chỗ dựa cho mẹ và các em.
Sau đó, với sự giúp đỡ của ngƣời dì, hai anh em Jacob và Wilhelm vẫn tiếp tục đƣợc đi học và học lên đại học chuyên ngành luật. Mặc dù có tài năng và học tập chăm chỉ nhƣng hai anh em vẫn phải nếm trải sự phân biệt đối xử về giai cấp xã hội ở trƣờng khi mà các giáo viên luôn có sự thiên vị với những học sinh xuất thân quý tộc hay có vị thế trong xã hội, còn với những học sinh xuất thân trong gia đình thƣờng dân nhƣ hai anh em Grimm thƣờng không đƣợc chú ý đến. Chính những trải nghiệm đó đã khiến hai anh em nhà Grimm đồng cảm hơn với tầng lớp nhân dân lao động nghèo khổ, với những ƣớc mơ về sự thay đổi cuộc sống của họ. Ngoài việc là những ngƣời sƣu tầm và biên soạn truyện cổ tích đơn thuần, anh em Grimm còn đƣợc biết đến là những nhà khoa học trong lĩnh vực lịch sử, tôn giáo, dân tộc học, ngôn ngữ học và phê bình văn học.
Với vốn hiểu biết phong phú cùng những trải nghiệm thực tế đã giúp ích rất nhiều cho việc sƣu tầm truyện của hai anh em. Truyện cổ tích là một loại hình tự sự dân gian ra đời vào khoảng thời gian xã hội bắt đầu phân chia giai cấp. Vì là một thể loại thuộc loại hình dân gian nên sự truyền bá của nó cũng trên cơ sở truyền miệng. Sự truyền miệng các sáng tác nghệ thuật ngôn từ của nhân dân đã trở thành tập quán sinh hoạt, một nhu cầu văn hóa tự nhiên.
Ta thƣờng nghe những truyện cổ tích bắt đầu bằng “ngày xửa, ngày xƣa” qua lời kể của bà, các cao niên trong làng. Mãi đến sau này, khi việc in ấn phát triển, việc sƣu tầm văn bản văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng mới đƣợc chú trọng nên các nhà sƣu tầm đã tìm đến những ngƣời có vốn truyện dân gian phong phú để ghi chép lại lời kể của họ. Lúc đầu, hai anh em Grimm chỉ coi việc sƣu tầm truyện cổ tích nhƣ là một thú vui trong lúc nhàn rỗi nhƣng rồi dần dần nó trở thành công việc nghiêm túc đi cùng với hai ông trong suốt cuộc đời. 7 Về quan điểm sƣu tầm truyện cổ tích, ban đầu, Jacob Grimm đã đƣa ra nguyên tắc khoa học cứng đờ của một nhà nghiên cứu trong việc xuất bản cuốn sách đó là nghe đƣợc nhƣ thế nào thì để nguyên nhƣ vậy và cho in.
Hai anh em tƣởng tƣợng ngƣời đọc cũng hiểu những truyện cổ tích ấy nhƣ mình hiểu nó. Nhƣng Brentano - ngƣời lúc đầu hợp tác với hai anh em nhà Grimm để sƣu tầm truyện cổ tích đã viết thƣ gửi Arnim tỏ ý không hài lòng, thậm chí có phần thất vọng với văn phong của tập sách, bởi từ quan điểm của Brentano, tập sách của anh em nhà Grimm quá đề cao việc trung thành với lời kể khiến cho các truyện trở nên rời rạc và buồn tẻ. Trong khi trong tƣởng tƣợng của Brentano nó sẽ phải vui hơn, hấp dẫn hơn. Sau đó cả Brentano và Anim có trao đổi thƣ từ với anh em Grimm về vấn đề này.
Tiếp thu những đóng góp của hai ngƣời bạn, trong lần xuất bản sau của tập truyện, anh em nhà Grimm đã bỏ công biên tập lại khiến cho văn phong sinh động, tế nhị, trau chuốt hơn, những rƣờm rà đƣợc cắt gọt, câu văn đƣợc mài dũa kĩ lƣỡng nhƣng vẫn giữ đƣợc lối kể chuyện dân gian. Thông qua tài liệu mà Hermann Grimm - con trai Wilhelm Grimm công bố về di sản của bố và bác mình ta mới biết những ai đã kể truyện cổ tích cho anh em Grimm nghe. Những ngƣời kể chuyện đến từ nhiều tầng lớp trong xã hội, đó không chỉ là những nông dân mà còn có những ngƣời thuộc tầng lớp trung lƣu và các học giả. Đó là ngƣời chăn cừu trên đỉnh núi Brunsberg ở Hoexter, bác giữ ngựa Johann Friedrich Krause ở một làng gần Kassel, bà chủ quán Dorothea Viehmann, bà quản gia Marie Mueller, các quý cô nhà Hassenpflug những ngƣời Huguenot gốc Pháp và một số ngƣời thân quen của anh em Grimm.
Những ngƣời đó nhớ rất rõ các chi tiết trong truyện cổ tích họ, kể say sƣa những mẩu chuyện ấy, và mọi ngƣời phải há hốc mồm ra nghe. Nguyễn Đổng Chi sinh năm 1915 ở Phan Thiết nhƣng lớn lên ở Hà Tĩnh trong một gia đình nhà nho yêu nƣớc. Cha ông là một thầy đồ có nhiều uy vọng, từng dạy ở trƣờng Quốc học Huế và tham gia phong trào Duy Tân ở Nghệ Tĩnh. Sau khi học xong trung học, ông cùng anh trai lên Kom Tum 8 nghiên cứu và viết sách về ngƣời Ba Na rồi viết báo ở Vinh.
Sau đó ông tham gia cách mạng và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong các cơ quan văn hóa của Nhà nƣớc lúc bấy giờ. Mặc dù sinh trƣởng trong một gia đình tri thức có truyền thống cách mạng, bản thân có nhiều cống hiến cho nền khoa học xã hội nƣớc nhà. Nhƣng ông lại là một ngƣời rất chân chất, sống gần vũi với nhân dân lao động và yêu họ với những tình cảm đôn hậu, xuất phát từ đáy lòng. Ông là ngƣời biết nói chung một thứ ngôn ngữ với nông dân.
Không phải ông cố tập cái giọng “bình dân” nhƣ một vài ngƣời nào đấy. Có thể nói trong khi tiếp xúc với mọi ngƣời, ông vẫn không hề thay đổi cách nói năng, suy nghĩ, thậm chí vẫn giữ nguyên cả phong thái “con nhà” vốn có của mình. Vậy mà ông lại hòa nhập thoải mái đƣợc với ngƣời đang cùng mình đối thoại, y nhƣ đã biến thành một ngƣời nông dân thực thụ, một ngƣời “thợ cày” chất phác, hiền lành… Với cách sống giản dị, những cuộc “điền dã” đã từng bƣớc tạo nên cái vốn thúc đẩy ông đi vào nghiên cứu văn hóa dân gian mà sau này sẽ là nguồn yêu thích lâu dài nhất, là nơi ông kết hợp hài hòa giữa tình yêu cách mạng, tình yêu văn hóa và tình yêu khoa học sâu đậm. Cũng nhƣ hai anh em nhà Grimm, ban đầu Nguyễn Đổng Chi cũng chỉ coi việc sƣu tầm truyện cổ tích là một thú vui lúc rảnh rỗi, nhƣng không biết từ bao giờ nó đã trở thành công việc gắn bó máu thịt với ông.
Là một ngƣời làm văn hóa nhƣng đồng thời cũng là một nhà khoa học nên khi tìm tòi và xây dựng Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Nguyễn Đổng Chi đã luôn trăn trở làm sao để dựng lại kho tàng truyện cổ dân tộc sao cho hợp lí, không khiên cƣỡng, bịa đặt. Ông cũng đã tham khảo nhiều quan điểm sƣu tầm trong đó ông tâm đắc nhất với quan điểm của anh em nhà Grimm trong khi xây dựng hệ thống truyện cổ. Với những trăn trở và tìm tòi đã giúp ông có một hƣớng đi đúng đắn khi không bị sa vào quan điểm máy móc hay hiện đại hóa một cách lộ liễu. Qua việc sàng lọc, chỉnh sửa, Nguyễn Đổng Chi đã cho ra đời tập truyện gồm 200 truyện.
Ở đây nổi bật lên là một phong cách ngôn ngữ riêng, giản dị, truyền 9 cảm, với sự khảo dị so sánh rất dày công kho tàng truyện cổ đồ sộ trên thế giới. Làm rõ nét đƣợc tâm hồn Việt Nam, kết tinh những gì tiêu biểu cho tƣ duy nghệ thuật tự sự dân gian Việt Nam qua phong cách kể truyện truyền cảm, sinh động và dí dỏm. Nhà nghiên cứu dân tộc học Lê Văn Hảo đã nhận xét nhƣ sau: “Ông có cái tƣ chất của một nhà văn biết ghi lại trung thành niềm hứng khởi, nét ngây thơ và sự cảm động của ngƣời kể chuyện và nhà thơ dân gian. Một số truyện, dƣới ngòi bút của ông, đã trở thành những kiệt tác ngắn gọn và tinh khiết, ở đó sự hiện diện của chất thơ và chất hiện thực hòa tan vào nhau trong một thể thống nhất” [25].