Đánh giá ảnh hưởng nhân tố sinh thái đến sinh trưởng Sâm Ngọc Linh tại Kon Tum

Nghiên cứu ảnh hưởng của nhân tố sinh thái đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh. Đề xuất giải pháp kỹ thuật trồng và chăm sóc hiệu quả.

• Tác giả: Đặng Ngọc Khải
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Anh Tuân
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Đánh Giá Ảnh Hưởng Của Một Số Nhân Tố Sinh Thái Đến Sinh Trưởng Và Sản Lượng Quả Sâm Ngọc Linh (Panax Vietnamensis Ha Et Grushv.) Tại Xã Măng Ri, Huyện Tu Mơ Rông, Tỉnh Kon Tum
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• BẢNG CHÚ GIẢI CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC KÝ HIỆU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Chi Sâm và đặc điểm phân loại
• 1.2. Giá trị Sâm Ngọc Linh
• 1.3. Các kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học, hàm lượng các hoạt chất và tác dụng của Sâm Ngọc Linh
• 1.4. Giá trị kinh tế Sâm Ngọc Linh
• 1.5. Các kết quả nghiên cứu về nhân giống, gây trồng và bảo tồn cây Sâm Ngọc Linh
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp ngoại nghiệp
• 2.4.2. Phương pháp nội nghiệp
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Điều kiện Kinh tế- Xã hội
• 3.3. Giới thiệu về khu vực Trung tâm Sâm Ngọc Linh
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm một số nhân tố sinh thái tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm tầng cây cao và độ tàn che
• 4.3. Đặc điểm sinh trưởng và vật hậu của Sâm Ngọc Linh tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Đặc điểm sinh trưởng của Sâm Ngọc Linh
• 4.3.2. Đặc điểm vật hậu của Sâm Ngọc Linh
• 4.4. Ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh
• 4.4.1. Đặc điểm sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh ở các công thức thí nghiệm
• 4.4.2. Ảnh hưởng cấp tàn che đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh
• 4.4.3. Ảnh hưởng bón phân đối với sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh
• 4.4.3.1. Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến tỷ lệ sống
• 4.4.3.2. Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến sinh trưởng đường kính tán cây
• 4.4.3.3. Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến sản lượng quả
• 4.4.4. Ảnh hưởng tổng hợp của chế độ chăm sóc và cấp tàn che đến sinh trưởng, sản lượng quả Sâm Ngọc Linh
• 4.5. Mối quan hệ giữa sinh trưởng và sản lượng quả cây Sâm Ngọc Linh
• 4.5.1. Mối quan hệ giữa đường kính tán lá đến sản lượng quả
• 4.5.2. Mối quan hệ giữa sinh trưởng chiều cao đến sản lượng quả
• 4.5.3. Mối quan hệ giữa sinh trưởng đường kính tán lá và chiều cao đến sản lượng quả
• 4.6. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật để nâng cao sản lượng quả và các chỉ tiêu sinh trưởng của Sâm Ngọc Linh
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá môi trường sống Sâm Ngọc Linh Yếu tố then chốt

Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis) là một dược liệu đặc hữu quý hiếm của Việt Nam, phân bố chủ yếu tại vùng núi Ngọc Linh thuộc hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam. Để hiểu rõ các nhân tố sinh thái ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh, cần phải phân tích sâu về điều kiện tự nhiên Sâm Ngọc Linh nguyên bản. Đây là loài cây ưa bóng, ưa ẩm, sinh trưởng chậm dưới tán hệ sinh thái rừng nguyên sinh. Môi trường sống lý tưởng của chúng đòi hỏi sự kết hợp tinh tế giữa các yếu tố vô sinh và hữu sinh. Theo nghiên cứu của Đặng Ngọc Khải (2014), cây Sâm Ngọc Linh phát triển tốt nhất ở những nơi có độ cao phù hợp, từ 1.700m trở lên so với mực nước biển, nơi nhiệt độ và độ ẩm luôn ổn định. Các yếu tố này không chỉ tác động đến sự tồn tại mà còn quyết định trực tiếp đến hàm lượng Saponin – hoạt chất quý giá nhất tạo nên giá trị y dược của sâm. Việc thiếu hiểu biết về môi trường sống Sâm Ngọc Linh đã dẫn đến nhiều thất bại trong nỗ lực di thực và canh tác, khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu kỹ lưỡng các điều kiện sinh thái đặc thù trước khi triển khai các dự án bảo tồn Sâm Ngọc Linh và phát triển bền vững.

1.1. Điều kiện tự nhiên Sâm Ngọc Linh và vùng phân bố đặc hữu

Sâm Ngọc Linh chỉ tồn tại trong một phạm vi địa lý rất hẹp. Vùng trồng Sâm Ngọc Linh lý tưởng nằm trên dãy Ngọc Linh, nơi có khí hậu á nhiệt đới ẩm, mát mẻ quanh năm. Tài liệu "Đánh giá ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh" chỉ rõ, yếu tố khí hậu đóng vai trò quyết định. Nhiệt độ trung bình năm dao động từ 15-20°C, biên độ nhiệt ngày đêm không quá lớn. Lượng mưa trung bình hàng năm cao, thường trên 2.000 mm, phân bố đều, kết hợp với sương mù thường xuyên tạo ra độ ẩm không khí lý tưởng, luôn ở mức 80-90%. Chính những điều kiện vi khí hậu đặc trưng này tạo nên một môi trường sống Sâm Ngọc Linh không thể tìm thấy ở nơi khác. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào về nhiệt độ hay độ ẩm đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chu kỳ sinh trưởng và khả năng tích lũy dưỡng chất của cây.

1.2. Đặc điểm hệ sinh thái rừng nguyên sinh và độ cao phù hợp

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh là mái nhà không thể thay thế của Sâm Ngọc Linh. Cây phát triển dưới tán rừng rậm, nơi có nhiều tầng cây gỗ lớn, tạo ra một môi trường ánh sáng tán xạ và che chắn cây khỏi ánh nắng trực tiếp. Nghiên cứu cho thấy, sâm mọc ở độ cao phù hợp từ 1.700m đến trên 2.000m. Tại độ cao này, cường độ bức xạ mặt trời giảm, nhiệt độ mát mẻ và độ ẩm được duy trì. Tầng thực vật phong phú không chỉ cung cấp bóng mát mà còn tạo ra một lớp thảm mục dày, tơi xốp. Lớp mùn này là nguồn dinh dưỡng chính và là môi trường để bộ rễ củ của sâm phát triển. Mối quan hệ cộng sinh giữa Sâm Ngọc Linh và hệ sinh thái rừng là minh chứng rõ ràng cho sự phụ thuộc của loài cây này vào một môi trường nguyên vẹn và chưa bị tác động.

II. Thách thức trong canh tác Các nhân tố sinh thái giới hạn

Việc nhân rộng mô hình trồng Sâm Ngọc Linh đối mặt với nhiều thách thức, chủ yếu xuất phát từ sự nhạy cảm của cây với các nhân tố sinh thái ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh. Vấn đề lớn nhất là tái tạo một môi trường nhân tạo gần giống nhất với điều kiện tự nhiên Sâm Ngọc Linh. Nhiều dự án thất bại do không kiểm soát được các yếu tố vi khí hậu như nhiệt độ sinh trưởng, độ ẩm và đặc biệt là ánh sáng. Việc khai thác quá mức đã làm suy giảm quần thể tự nhiên, dẫn đến nguy cơ xói mòn nguồn gen quý. Theo luận văn của Đặng Ngọc Khải, một trong những trở ngại chính hiện nay là thiếu hụt nguồn hạt giống chất lượng để mở rộng diện tích. Sản lượng quả và tỷ lệ nảy mầm của hạt phụ thuộc rất lớn vào sức khỏe của cây mẹ, mà sức khỏe này lại bị chi phối bởi môi trường sống. Do đó, việc xác định và kiểm soát các yếu-tố-giới-hạn trở thành nhiệm vụ cấp bách cho công tác bảo tồn Sâm Ngọc Linh và phát triển nông nghiệp công nghệ cao.

2.1. Sự nhạy cảm của Sâm Ngọc Linh với yếu tố khí hậu

Sâm Ngọc Linh cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi của yếu tố khí hậu. Cây không thể chịu được nhiệt độ cao hoặc khô hạn. Nhiệt độ sinh trưởng tối ưu của cây là từ 15-20°C. Nếu nhiệt độ vượt ngưỡng này, quá trình quang hợp sẽ bị ức chế, cây còi cọc và dễ mắc bệnh. Tương tự, độ ẩm không khí thấp sẽ làm lá cây bị héo, ảnh hưởng đến khả năng tạo quả. Biến đổi khí hậu toàn cầu, với những đợt nắng nóng bất thường hoặc lượng mưa thay đổi, đang là mối đe dọa trực tiếp đến các vùng trồng Sâm Ngọc Linh. Việc duy trì một hệ sinh thái rừng ổn định, có khả năng điều hòa vi khí hậu, là điều kiện tiên quyết để bảo vệ loài sâm quý này khỏi những tác động tiêu cực từ môi trường bên ngoài.

2.2. Khó khăn trong việc tái tạo đặc điểm thổ nhưỡng phù hợp

Tái tạo đặc điểm thổ nhưỡng là một thách thức lớn khác. Sâm Ngọc Linh không phát triển trên đất thông thường mà sinh trưởng trên một lớp mùn hữu cơ dày được hình thành từ lá và cành cây mục nát qua nhiều năm. Lớp đất này phải có độ tơi xốp cao, khả năng thoát nước tốt nhưng vẫn giữ được độ ẩm cần thiết. Theo phân tích trong nghiên cứu, độ pH đất lý tưởng cho sâm hơi chua, dao động từ 4.98 đến 6.28. Hàm lượng mùn trong đất phải cao, vì đây là nguồn cung cấp dinh dưỡng chính. Việc sử dụng đất vườn hoặc đất nông nghiệp thông thường để trồng sâm thường thất bại do đất bị nén chặt, thiếu dinh dưỡng hữu cơ và có độ pH không phù hợp, làm cản trở sự phát triển của bộ rễ và củ.

III. Bí quyết tối ưu ánh sáng ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh

Ánh sáng là một trong những nhân tố sinh thái ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh một cách mạnh mẽ nhất. Đây là loài cây chịu bóng điển hình, không thể sống sót dưới ánh sáng mặt trời trực tiếp. Do đó, việc quản lý và tối ưu cường độ ánh sáng là bí quyết hàng đầu để nâng cao năng suất và chất lượng. Nghiên cứu của Đặng Ngọc Khải (2014) đã thực hiện thí nghiệm với các cấp độ tàn che khác nhau và chỉ ra rằng độ tàn che của tán rừng có ảnh hưởng quyết định đến sinh trưởng và sản lượng quả. Cường độ ánh sáng không chỉ tác động đến quá trình quang hợp mà còn ảnh hưởng đến chu kỳ vật hậu của cây, từ việc ra hoa, kết quả cho đến thời gian ngủ đông. Việc lựa chọn cây che bóng phù hợp và điều chỉnh mật độ tán lá một cách khoa học sẽ tạo ra môi trường ánh sáng tán xạ tối ưu, mô phỏng chính xác điều kiện tự nhiên Sâm Ngọc Linh, từ đó giúp cây phát triển khỏe mạnh và cho sản lượng hạt giống cao nhất, phục vụ mục tiêu nhân rộng và bảo tồn.

3.1. Vai trò của cây che bóng và lớp thảm mục trong tự nhiên

Trong tự nhiên, cây che bóng là yếu tố quyết định sự tồn tại của Sâm Ngọc Linh. Các loài cây gỗ lớn trong hệ sinh thái rừng nguyên sinh như Giổi, Sao xanh, Cóc đá tạo thành một mái vòm tự nhiên, lọc bớt cường độ ánh sáng mặt trời. Kết quả nghiên cứu cho thấy, độ tàn che lý tưởng dao động từ 0.7 đến 0.9. Dưới tán che này, cây sâm chỉ nhận được ánh sáng tán xạ, đủ cho quá trình quang hợp nhưng không gây hại cho lá. Bên cạnh đó, lớp thảm mục do lá cây rụng xuống tạo ra không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn giữ ẩm cho đất và bảo vệ bộ rễ non khỏi sự thay đổi nhiệt độ đột ngột. Sự kết hợp giữa cây che bóng và lớp thảm mục tạo thành một vi môi trường hoàn hảo cho sâm phát triển.

3.2. So sánh ảnh hưởng của các cấp độ tàn che đến cây sâm

Nghiên cứu đã tiến hành so sánh sinh trưởng của Sâm Ngọc Linh dưới ba cấp độ tàn che: <0.5, 0.5-0.8, và >0.8. Kết quả rất rõ ràng: cấp độ tàn che ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sống, chiều cao và đặc biệt là sản lượng quả. Ở cấp tàn che quá thấp (<0.5), cường độ ánh sáng cao làm cây bị cháy lá, sinh trưởng kém và tỷ lệ sống thấp. Ngược lại, ở cấp tàn che quá dày (>0.8), mặc dù cây sống tốt nhưng lại thiếu ánh sáng để ra hoa và đậu quả, dẫn đến sản lượng quả rất thấp. Cấp độ tàn che tối ưu được xác định trong khoảng 0.5-0.8, nơi cây nhận đủ ánh sáng tán xạ để quang hợp mạnh mẽ, phát triển chiều cao và đường kính tán tốt, đồng thời cho sản lượng quả cao nhất. Điều này cung cấp cơ sở khoa học cho việc tỉa thưa, điều chỉnh tán rừng trong các vùng trồng Sâm Ngọc Linh.

IV. Phương pháp cải tạo đất Tăng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh

Bên cạnh ánh sáng, đất là nhân tố sinh thái ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh không thể bỏ qua. Đặc điểm thổ nhưỡng của vùng núi Ngọc Linh là đất feralit có hàm lượng mùn hữu cơ rất cao, tơi xốp và độ pH đất hơi chua. Để canh tác thành công, việc cải tạo đất để mô phỏng điều kiện này là cực kỳ quan trọng. Nghiên cứu của Đặng Ngọc Khải đã chỉ ra rằng việc bổ sung phân hữu cơ hoai mục có tác động tích cực rõ rệt đến các chỉ tiêu sinh trưởng. Phân tích đất tại khu vực thí nghiệm cho thấy đất tự nhiên khá nghèo dinh dưỡng vô cơ (Đạm, Lân, Kali). Việc bón phân hữu cơ, đặc biệt là mùn lấy từ chính thảm thực vật trong rừng, không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ ẩm và ổn định độ pH. Phương pháp này giúp tạo ra một môi trường rễ tối ưu, thúc đẩy cây hấp thụ dinh dưỡng, phát triển củ to hơn và cho sản lượng quả cao hơn, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế và góp phần vào công cuộc bảo tồn Sâm Ngọc Linh.

4.1. Phân tích đặc điểm thổ nhưỡng Độ pH đất và hàm lượng mùn

Kết quả phân tích đất từ luận văn cho thấy đặc điểm thổ nhưỡng tại khu vực trồng Sâm Ngọc Linh có độ pH đất (pHKCL) dao động từ 4.98 đến 6.28, tức là môi trường đất chua đến ít chua. Đây là điều kiện lý tưởng cho hệ vi sinh vật đất đặc thù và khả năng hòa tan một số vi chất cần thiết cho cây. Yếu tố quan trọng hơn cả là hàm lượng mùn (thể hiện qua hàm lượng Carbon tổng số). Đất có hàm lượng mùn cao (C% từ 3.78% đến 6.73%) cho thấy sự tích lũy chất hữu cơ dồi dào. Tỷ lệ C/N cao (15-22) cho thấy quá trình khoáng hóa diễn ra chậm, phù hợp với loài cây sinh trưởng từ từ như Sâm Ngọc Linh. Việc hiểu rõ các chỉ số này là cơ sở để xây dựng quy trình cải tạo đất và bón phân một cách khoa học.

4.2. Hiệu quả của việc bón phân hữu cơ lên sự phát triển của sâm

Thí nghiệm bón phân hữu cơ hoai mục đã chứng minh hiệu quả vượt trội so với đối chứng không bón phân. Các lô thí nghiệm được bón phân cho thấy tỷ lệ sống cao hơn, chiều cao cây và đường kính tán phát triển tốt hơn. Quan trọng nhất, sản lượng quả trên cây ở các lô bón phân cao hơn một cách có ý nghĩa thống kê. Phân hữu cơ không chỉ bổ sung trực tiếp N, P, K mà còn cải thiện lý tính đất, giúp đất tơi xốp, thoáng khí. Điều này đặc biệt quan trọng cho bộ rễ của Sâm Ngọc Linh vốn rất nhạy cảm với tình trạng úng nước hay nén chặt. Kết quả này khẳng định, trong canh tác Sâm Ngọc Linh, việc đầu tư vào cải tạo đất và bổ sung dinh dưỡng hữu cơ là một giải pháp kỹ thuật hiệu quả để tăng năng suất và đảm bảo sự phát triển bền vững.

V. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn Sâm Ngọc Linh

Các kết quả từ nghiên cứu về nhân tố sinh thái ảnh hưởng sinh trưởng Sâm Ngọc Linh mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn. Việc xác định được các ngưỡng tối ưu về ánh sáng, độ ẩm và đặc tính đất cung cấp một bộ khung kỹ thuật chuẩn cho việc quy hoạch và phát triển các vùng trồng Sâm Ngọc Linh mới tại Kon Tum và Quảng Nam. Các giải pháp kỹ thuật như điều chỉnh độ tàn che thông qua tỉa thưa có chọn lọc, hay xây dựng quy trình bón phân hữu cơ từ nguồn vật liệu tại chỗ, đều có thể áp dụng trực tiếp vào sản xuất. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng sản lượng quả để giải quyết bài toán thiếu hụt giống, mà còn là nâng cao chất lượng dược liệu, đảm bảo hàm lượng Saponin đạt mức cao nhất. Việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào canh tác không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn là con đường bền vững nhất để bảo tồn Sâm Ngọc Linh – quốc bảo của Việt Nam – khỏi nguy cơ tuyệt chủng, đồng thời mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng núi Ngọc Linh.

5.1. Đề xuất kỹ thuật nâng cao sản lượng quả và hạt giống

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, giải pháp kỹ thuật trọng tâm là tối ưu hóa đồng thời hai yếu tố: ánh sáng và dinh dưỡng. Cụ thể, cần duy trì độ tàn che của tán rừng ở mức 0.5-0.8. Điều này có thể thực hiện bằng cách tỉa bớt các cành cây thấp, hoặc trồng xen các cây che bóng có tán lá không quá dày. Song song đó, cần thực hiện bón phân hữu cơ hoai mục định kỳ hàng năm vào giai đoạn cây bắt đầu ngủ đông (khoảng cuối tháng 10). Lượng phân bón cần được tính toán dựa trên phân tích đất ban đầu để bổ sung đúng và đủ. Việc kết hợp hai biện pháp này sẽ tạo ra điều kiện sinh trưởng lý tưởng, giúp cây khỏe mạnh, tăng tỷ lệ ra hoa, đậu quả và chất lượng hạt, giải quyết được nút thắt về nguồn giống.

5.2. Mối quan hệ giữa sinh trưởng và hàm lượng Saponin

Mặc dù nghiên cứu của Đặng Ngọc Khải tập trung vào sinh trưởng và sản lượng quả, các kết quả này có mối liên hệ mật thiết đến chất lượng dược liệu. Một cây Sâm Ngọc Linh sinh trưởng trong điều kiện tối ưu, khỏe mạnh, không bị stress bởi các yếu tố môi trường (nắng gắt, thiếu nước, đất nghèo dinh dưỡng) sẽ có khả năng tổng hợp và tích lũy các hợp chất thứ cấp tốt hơn. Hàm lượng Saponin, đặc biệt là các Saponin có hoạt tính sinh học cao như Majonoside-R2, được cho là sẽ đạt mức cao nhất khi cây phát triển trong môi trường gần với tự nhiên nhất. Do đó, việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến dựa trên hiểu biết về sinh thái không chỉ tăng năng suất mà còn là phương pháp đảm bảo chất lượng củ sâm, duy trì và nâng cao giá trị thương hiệu cho Sâm Ngọc Linh Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ĐẶNG NGỌC KHẢI ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ NHÂN TỐ SINH THÁI ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ SẢN LƯỢNG QUẢ SÂM NGỌC LINH (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) TẠI XÃ MĂNG RI, HUYỆN TU MƠ RÔNG, TỈNH KON TUM LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP Hà Nội, 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ĐẶNG NGỌC KHẢI ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ NHÂN TỐ SINH THÁI ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ SẢN LƯỢNG QUẢ SÂM NGỌC LINH (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) TẠI XÃ MĂNG RI, HUYỆN TU MƠ RÔNG, TỈNH KON TUM Chuyên ngành: LÂM HỌC Mã số: 60.01 LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. ĐỖ ANH TUÂN Hà Nội – 2014 i LỜI CẢM ƠN Nhân dịp hoàn thành luận văn này cho phép tác giả được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn khoa học TS. Đỗ Anh Tuân, đã dành rất nhiều thời gian chỉ bảo tận tình và cung cấp nhiều tài liệu có giá trị. Trân trọng cảm ơn lãnh đạo nhà trường, khoa sau Đại học, khoa Lâm học trường Đại học Lâm nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu của mình. Trân trọng cảm ơn Trung tâm Sâm Ngọc Linh, Công ty TNHH MTV lâm nghiệp Đăk Tô đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả hoàn thành khóa học và luận văn tốt nghiệp này. Mặc dù đã hết sức cố gắng và nỗ lực, nhưng kinh nghiệm nghiên cứu còn hạn chế nên luận văn chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tác giả rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô giáo và bạn bè đồng nghiệp. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 15 tháng 5 năm 2014 Tác giả luận văn Đặng Ngọc Khải ii LỜI CAM ĐOAN Đề tài nghiên cứu “Đánh giá ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) tại xã Măng Ri, huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum” được thực hiện từ năm 2012-2014, tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả, các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên. Hà Nội, ngày 15 tháng 5 năm 2014 Người làm cam đoan Đặng Ngọc Khải iii MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN . i LỜI CAM ĐOAN . ii MỤC LỤC . iii DANH MỤC CÁC BẢNG . vi DANH MỤC HÌNH . viii BẢNG CHÚ GIẢI CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC KÝ HIỆU . ix ĐẶT VẤN ĐỀ . 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU. Chi Sâm và đặc điểm phân loại . Giá trị Sâm Ngọc Linh . Các kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học, hàm lượng các hoạt chất và tác dụng của Sâm Ngọc Linh . Giá trị kinh tế Sâm Ngọc Linh. Các kết quả nghiên cứu về nhân giống, gây trồng và bảo tồn cây Sâm Ngọc Linh .11 Chương 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . Mục tiêu nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Đối tượng nghiên cứu của đề tài . Phạm vi nghiên cứu của đề tài . Nội dung nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp ngoại nghiệp . Phương pháp nội nghiệp . 21 iv Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU .1 Điều kiện tự nhiên . Điều kiện Kinh tế- Xã hội . Giới thiệu về khu vực Trung tâm Sâm Ngọc Linh .27 Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN . Đặc điểm một số nhân tố sinh thái tại khu vực nghiên cứu . Đặc điểm tầng cây cao và độ tàn che . Đặc điểm sinh trưởng và vật hậu của Sâm Ngọc Linh tại khu vực nghiên cứu . Đặc điểm sinh trưởng của Sâm Ngọc Linh . Đặc điểm vật hậu của Sâm Ngọc Linh . Ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh. Đặc điểm sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh ở các công thức thí nghiệm . Ảnh hưởng cấp tàn che đến sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh . Ảnh hưởng bón phân đối với sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh . Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến tỷ lệ sống . Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến sinh trưởng đường kính tán cây. Ảnh hưởng của chế độ bón phân đến sản lượng quả . Ảnh hưởng tổng hợp của chế độ chăm sóc và cấp tàn che đến sinh trưởng, sản lượng quả Sâm Ngọc Linh. Mối quan hệ giữa sinh trưởng và sản lượng quả cây Sâm Ngọc Linh . Mối quan hệ giữa đường kính tán lá đến sản lượng quả . Mối quan hệ giữa sinh trưởng chiều cao đến sản lượng quả . Mối quan hệ giữa sinh trưởng đường kính tán lá và chiều cao đến sản lượng quả . Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật để nâng cao sản lượng quả và các chỉ tiêu sinh trưởng của Sâm Ngọc Linh .63 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .67 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC BẢNG TT Tên bảng Trang 2.1 Sơ đồ bố trí thí nghiệm 15 2.2 Điều tra cường độ ánh sáng tại các OTC 18 2.3 Điều tra sinh trưởng và sản lượng quả ở cấp tàn che 19 2.4 Điều tra sinh trưởng và sản lượng quả ở chế độ bón phân 20 2.5 Kết quả phân tích tính chất đất 21 3.1 Số liệu khí hậu xã Măng Ri 23 3. Hiện trạng diện tích đất lâm nghiệp xã Măng Ri 25 4.1 Thành phần loài tầng cây cao của rừng có Sâm Ngọc Linh 29 4.2 Cường độ ánh sáng dưới cấp độ tàn che 30 4.3 Kiểm tra thuần nhất cường độ ánh sáng trên cấp tàn che bằng 31 tiêu chuẩn Kruskal và Wallis 4.4 Kết quả phân tích độ chua trung bình của đất ở khu vực nghiên cứu 33 4.5 Hàm lượng trung bình của một số chất tổng số trong đất ở khu vực 34 nghiên cứu 4.6 Đặc điểm vật hậu cây Sâm Ngọc Linh 2013 38 4.7 Sơ đồ hóa hiện tượng sinh học trong các pha vật hậu Sâm Ngọc 38 Linh trong năm 2012-2013 4.8 Đặc điểm sinh trưởng và sản lượng quả Sâm Ngọc Linh ở các 40 công thức thí nghiệm 4.9 Ảnh hưởng cấp tàn che đến sinh trưởng và sản lượng quả của Sâm 42 Ngọc Linh 4. Kiểm tra ảnh hưởng của cấp tàn che đến tỷ lệ sống 43 4.11 So sánh tỷ lệ sống giữa các cấp tàn che với nhau 43 4.12 Tỷ lệ sống của các độ tàn che 44 4.13 Kiểm tra ảnh hưởng của cấp tàn che đến sinh trưởng chiều cao 45 4.14 So sánh chiều cao giữa các cấp tàn che với nhau 45 vii 4.15 Sinh trưởng chiều cao các cấp tàn che 46 4.16 Kiểm tra ảnh hưởng của cấp tàn che đến sinh trưởng đường kính 47 tán 4.17 So sánh đường kính tán giữa các cấp tàn che với nhau 47 4.18 Sinh trưởng đường kính tán lá ở các cấp tàn che 48 4.19 Kiểm tra ảnh hưởng của độ tàn che đến sản lượng quả 49 4.20 So sánh sản lượng quả giữa các độ tàn che với nhau 49 4.21 Sản lượng quả ở các cấp tàn che 50 4.22 Thống kê về tỷ lệ sống giữa các công thức 52 4.23 Kiểm định độc lập về tỷ lệ sống 52 4.24 Thống kê về sinh trưởng chiều cao cho các công thức 53 4.25 Kiểm định độc lập về sinh trưởng chiều cao 53 4.26 Thống kê về sinh trưởng đường kính tán cho các công thức 54 4.27 Kiểm định độc lập về sinh trưởng đường kính tán cây 55 4.28 Thống kê về sản lượng quả cho 2 công thức 56 4.29 Kiểm định độc lập về sản lượng quả Sâm 56 4.30 Kiểm tra ảnh hưởng tổng hợp của chế độ chăm sóc và cấp tàn 57 che đến sinh trưởng, sản lượng quả Sâm Ngọc Linh 4.31 Mối quan hệ giữa đường kính tán lá đến sản lượng quả 59 4.32 Mối quan hệ giữa sinh trưởng chiều cao đến sản lượng quả 60 4.33 Mối quan hệ giữa sinh trưởng đường kính tán lá và chiều cao đến 61 sản lượng quả viii DANH MỤC HÌNH TT Tên hình Trang 1.1 Cây (a) và hoa (b) Sâm Ngọc Linh 6 1.2 Củ (a) và quả chín (b) Sâm Ngọc Linh 6 2.2 Thiết bị đo các chỉ tiêu 17 3.1 Biểu đồ thể hiện lượng mưa và nhiệt độ 24 4.1 Các bộ phận trên mặt đất của cây Sâm Ngọc Linh 36 4.2 Củ (b) và rễ (a) của Sâm Ngọc Linh 37 4.3 Hoa và quả Sâm Ngọc Linh 39 4.4 Mối quan hệ giữa sản lượng quả với đường kính tán lá 59 4.5 Mối quan hệ giữa sinh trưởng chiều cao đến sản lượng quả 61 đến sản lượng quả 4.6 Mối quan hệ giữa sinh trưởng đường kính tán lá và chiều cao đến 62 sản lượng quả ix BẢNG CHÚ GIẢI CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC KÝ HIỆU SNL Sâm Ngọc Linh CTP Chua thuỷ phân C Carbon N Nito (Đạm) P2O5 Lân K2O Kali OTC Ô tiêu chuẩn UBND Uỷ ban nhân dân TNHH MTV Trách nhiệm hữu hạn một thành viên DT Đường kính tán cây Hvn Chiều cao vút ngọn cây D1.3 Đường kính tán tại 1,3m Sig. Xác suất (mức ý nghĩa) của tiêu chuẩn kiểm tra TB Trung bình THCS Trung học cơ sở 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) là loại Sâm quý ở Việt Nam, có tên gọi khác là Sâm Việt Nam, Sâm khu 5. Loài Sâm Ngọc Linh này được phát hiện năm 1973 ở vùng núi Ngọc Linh thuộc hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam. Các kết quả nghiên cứu cho thấy Sâm Ngọc Linh là một trong 4 loại sâm quí nhất trên thế giới. Do công dụng của Sâm Ngọc Linh rất tốt cho sức khỏe của con người nên giá trị kinh tế của Sâm Ngọc Linh rất cao, chính vì thế mà chúng đang bị cạn kiệt. Từ khi phát hiện năm 1973 cho đến nay thì loài Sâm này đã bị khai thác cạn kiệt có nguy cơ tuyệt chủng do hiện nay nguồn giống Sâm ở tự nhiên còn rất ít. Như vậy, để có thể bảo tồn và phát triển loài dược liệu quí này cần phải có nguồn giống cây trồng đủ chất lượng và số lượng. Để đáp ứng về số lượng cây giống cho bảo tồn cũng như phát triển Sâm Ngọc Linh thì biện pháp nhân giống vô tính được sử dụng đến.