CHƯƠNG 1. Lý do hình thành đề tài Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence hay AI) là một trong những công nghệ đột phá nhất của kỷ nguyên hiện đại. Tác động của nó thậm chí có thể làm lu mờ sự phát triển của Internet khi nó đi vào mọi ngóc ngách trong cuộc sống của chúng ta (Manheim và Kaplan, 2019). AI có thể được định nghĩa là cách tiếp cận đa ngành của khoa học máy tính và ngôn ngữ học với mong muốn tạo ra những cỗ máy có khả năng thực hiện các nhiệm vụ mà thường đòi hỏi trí thông minh của con người (Sarker, 2022).
Và chatGPT - một mô hình ngôn ngữ lớn đàm thoại (LLM) dựa trên AI đã được ra mắt vào cuối tháng 11 năm 2022. Trong vòng một tuần kể từ khi được giới thiệu ra công chúng, một triệu người tiêu dùng đã đăng ký nền tảng này (Haque và cộng sự, 2022) và trong vòng chưa đầy nửa năm, nhưng trang web của chatGPT (trang web có trả phí: chat.com) đã có số lượng người truy cập lên đến đơn vị là hàng tỉ, và gần nhất là ba tháng gần đây (02/2023 - 04/2023) số lượng người truy cập đã gần chạm mốc 2 tỷ. Thêm vào đó, nguồn lưu lượng truy cập chính tại trang web chat.com, tạo ra 87,89% lượt truy cập từ máy tính để bàn vào tháng trước (tháng 3/2023) và là mạng xã hội đứng thứ hai với 4,61% lưu lượng truy cập (Similarweb, 2023). Kể từ khi chatGPT được công bố, các nhà giáo dục đã bày tỏ nhiều lo ngại về việc tích hợp ChatGPT vào môi trường giáo dục và gần đây đã có một số các nghiên cứu liên quan về vấn đề này (v.d, Kasneci và cộng sự, 2023; Atlas, 2023; Firaina và Sulisworo,2023).
Công nghệ này có khả năng cách mạng hóa các hoạt động khác nhau trong môi trường giáo dục, chẳng hạn như tìm kiếm thông tin, trả lời các câu hỏi cụ thể, hỏi về bất kỳ chủ đề nào; tham gia vào các cuộc trò chuyện và thảo luận (Halaweh, 2023). Tuy nhiên, nhiều quan điểm xung quanh việc sử dụng ChatGPT trong giáo dục, nghiên cứu và chăm sóc sức khỏe vẫn còn nhiều điều không chắc chắn về khả năng chấp nhận và cách sử dụng tối ưu của nó (Hosseini và cộng sự, 2023). Thêm vào đó, có một số lo ngại liên quan đến việc sử dụng ChatGPT, một mặt xuất phát từ bản chất dựa trên AI của nó và mặt khác, việc sử dụng nó trong giáo dục cụ thể, v.d, vấn đề về thiên vị, quyền riêng tư, mất việc làm, đạo văn,…(Halaweh, 2023). Từ đó, tác giả nhận thấy rằng, những lo ngại mà Halaweh (2023) đề cập đế có tác động và ảnh hướng đến việc 1 chấp nhận và sử dụng thực tế chatGPT của sinh viên.
Do đó, trong bài nghiên cứu này, tác giả đề xuất một nghiên cứu xét từ góc độ nhận thức rủi ro cụ thể của sinh viên đối với việc chấp nhận và sử dụng chatGPT được giải thích từ mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) của Davis và cộng sự (1989; 1993), lý thuyết nhận thức rủi ro (PRT) của Lee (2001) và một số nghiên cứu liên quan từ các tác giả khác trên thế giới (v.d, Mohd Rahim và cộng sự, 2022; Sallam và cộng sự, 2023; Chan và Hu, 2023) để phân tích các yếu tố tác động đến việc nhận thức rủi ro của sinh viên, từ đó tác động đến việc chấp nhận và sử dụng thực tế chatGPT của họ. Đã có rất nhiều nghiên cứu có liên quan đến chatbot và trí tuệ nhận tạo và nghiên cứu về chatbot đã bùng nổ sau năm 2016 (Liu và Duffi, 2023), và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo trong những năm gần đây đã thúc đẩy việc sử dụng công nghệ chatbot trong giáo dục bền vững. Nhiều nghiên cứu đã xem xét tác động của chatbot đối với kết quả học tập. Tuy nhiên, rất ít nghiên cứu tóm tắt hiệu quả của chatbot trong giáo dục (Deng và Yu, 2023).
Hơn nữa, chatGPT là một chatbot mới được ra mắt trong một khoảng thời gian rất ngắn, chỉ thực sự phát triển mạnh và phổ biến ở các nước phát triển và một số quốc gia vẫn không được quyền truy cập vào trang web của chatGPT hoặc rất khó khăn trong việc đăng kí tài khoản trong đó có Việt Nam do vậy mà việc sinh viên Việt Nam vẫn chưa có nhiều cơ hội cũng như nhận thức được các rủi ro tiềm ẩn. Đồng thời tác giả nhận thấy rằng, trong khi chatGPT đang dần trở thành một chủ đề được rất nhiều tác giả trên thế giới quan tâm và nghiên cứu thì tại Việt Nam vẫn còn rất ít những bào nghiên cứu về chử đề này. Do đó, kết quả của bài nghiên cứu này hứa hẹn sẽ sẽ góp phần giúp cho sinh viên nâng cao được ý thức của mình khi tìm hiểu, khai thác và sử dụng chatGPT và tận dụng một cách hiệu quả chatGPT để nâng cao chất lượng học tập của bản thân. Từ đó, tác giả đã chọn đề tài “Nhận thức rủi ro trong việc chấp nhận và sử dụng chatGPT: một nghiên cứu đối với sinh viên”.
Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Mục tiêu của nghiên cứu này nhằm xem xét vai trò của nhận thức rủi ro trong việc chấp nhận và sử dụng chatGPT, chỉ ra các nhân tố tác động đến sự chấp nhận và sử dụng chatGPT và đề xuất một số giải pháp liên quan đến các nhân tố rủi ro được tìm ra. Mục tiêu cụ thể - Xem xét những nhân tố ảnh hưởng đến sự chấp nhận và sử dụng chatGPT. - Đề xuất và kiểm định mô hình cấu trúc liên quan đến vai trò của nhận thức rui ro trong việc chấp nhận và sử dụng chatGPT.
- Kiến nghị giải pháp nhằm nâng cao việc chấp nhận và sử dụng chatGPT cũng như các công nghệ mới nói chung. Câu hỏi nghiên cứu - Những nhân tố nào ảnh hưởng đến sự chấp nhận và sử dụng chatGPT? - Mô hình cấu trúc liên quan đến vai trò của nhận thức rủi ro trong việc chấp nhận và sử dụng chatGPT được đề xuất và kiểm định như thế nào? - Những giải pháp nào được đề xuất nhằm nâng cao việc chấp nhận và sử dụng chatGPT cũng như các công nghệ mới nói chung? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Các yếu tố rủi ro trong nhận thức rủi ro của sinh viên đối với sự chấp nhận và sử dụng chatGPT.
Đối tượng khảo sát Sinh viên của các trường đại học trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu được tiến hành trong phạm vi Tp.Hồ Chí Minh. Ý nghĩa nghiên cứu Về mặt lý thuyết, nghiên cứu đã góp phần cung cấp những tri thức cần thiết để bổ sung vào các cơ sở lý thuyết liên quan đến chatGPT, mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) và lý thuyết nhận thức rủi ro (PRT) trong việc chấp nhận và sử dụng chatGPT. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu giúp nhà trường sẽ nắm bắt được mức độ quan tâm của sinh viên với các công nghệ mới và có những điều chỉnh trong chương trình giảng dạy để phù hợp hơn với nhu cầu, mong muốn của sinh viên.
Đồng thời, sinh viên sẽ có những quyết định thông minh và sử dụng chatGPT hiệu quả hơn để nó có thể phát huy đúng sự thông minh của họ. CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chương 2 sẽ nêu ra các khái niệm liên quan đến chatGPT cũng như các cơ sở lý thuyết tiền đề. Đồng thời, trong chương này, tác giả cũng đề cập đến các nghiên cứu có liên quan đến đề tài nghiên cứu đề xuất của tác giả. Khái niệm ChatGPT (Chat Generative Pre-training Transformer) là một mô hình ngôn ngữ lớn đàm thoại (LLM) được đào tạo bởi OpenAI đã phát hành phiên bản beta miễn phí vào ngày 30 tháng 11 năm 2022, để nhận phản hồi của người dùng và tìm hiểu về điểm mạnh và điểm yếu của nó (OpenAI, 2023).
ChatGPT có thể diễn giải và phản hồi đầu vào ngôn ngữ tự nhiên bằng mô hình ngôn ngữ GPT-3 có 175 tỷ tham số (Floridi và Chiriatti, 2020). Các LLM được phát triển trước đây có thể thực thi các tác vụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên khác nhau, nhưng ChatGPT khác với các phiên bản tiền nhiệm của nó. Đó là một chatbot AI được tối ưu hóa cho đối thoại, đặc biệt tốt trong việc tương tác trong một cuộc trò chuyện giống con người (Angelis và cộng sự, 2023). ChatGPT là một công cụ tìm kiếm tạo văn bản tiên tiến không thu thập thông tin trên web để biết thông tin cập nhật (Rudolph và cộng sự, 2023), nhưng rất giỏi trong việc bắt chước các tương tác của con người (Azaria, 2022) và vượt trội trong việc lọc ra những thông tin không cần thiết để cung cấp những gì người dùng yêu cầu (Hong, 2023).
Hoạt động của ChatGPT có thể được chia thành nhiều bước. Đầu tiên, người dùng nhập lời nhắc hoặc câu hỏi vào hệ thống (Kalla và Smith, 2023). Mô hình xử lý lời nhắc này, sử dụng kiến thức về các mẫu ngôn ngữ và mối quan hệ để tạo phản hồi (Kalla và Smith, 2023). Sau đó, câu trả lời sẽ được trả lại cho người dùng, người này có thể tiếp tục cuộc trò chuyện hoặc đặt câu hỏi khác (Kalla và Smith, 2023).
Phương pháp này hoàn toàn được đào tạo bằng cách học tăng cường từ phản hồi của con người (Kalla và Smith, 2023). Ưu điểm và nhược điểm của chatGPT 2. Ưu điểm - Khả năng tạo ngôn ngữ tự nhiên: cho phép chatGPT tạo ra những phản hồi mạch lạc và giống con người hơn so với các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên khác trước đó (Else, 2023). 4 - Khả năng tùy chỉnh và mở rộng: cho phép chatGPT tạo phản hồi nhanh chóng và xử lý đồng thời khối lượng lớn các cuộc hội thoại và tăng tính hiệu quả do nó làm giảm sự can thiệp của con người (Else, 2023).
Đồng thời, nó có thể tinh chỉnh để thực hiện các tác vụ hoặc ứng dụng cụ thể như dịch vụ khách hàng hoặc dịch ngôn ngữ bằng cách điều chỉnh dữ liệu đào tạo và tạo thuật toán cho nó (Else, 2023). - Tạo các đánh giá học tập: ChatGPT cho phép giáo viên tạo các đánh giá học tập với phản hồi và báo cáo theo thời gian thực một cách linh hoạt (Sok và Heng, 2023). Zhai (2023) cũng cho rằng giáo viên có thể tạo các mục đánh giá học tập bằng ChatGPT đồng thời tiết kiệm thời gian và công sức của họ. Thêm vào đó, với các khả năng do ChatGPT cung cấp, giáo viên có thể phát triển các gợi ý câu hỏi mở phù hợp với mục tiêu học tập và tiêu chí thành công của bài giảng (Baidoo-Anu và Ansah, 2023).