Bài giảng Nguyên lý Hệ điều hành - Chương 4: Quản lý Hệ thống File - Phạm Đăng Hải

Nguyên lý hệ điều hành là tập hợp các khái niệm và cơ chế nền tảng, định hình cách một hệ thống máy tính hoạt động. 245 trang.

• Đề tài: Nguyên Lý Hành

Mục lục chi tiết

• 4. Chương 4: Quản lý hệ thống file
• 4.1. Hệ thống file
• 4.1.1. Khái niệm file
• 4.1.2. Cấu trúc thư mục
• 4.2. Cài đặt hệ thống file
• 4.3. Tổ chức thông tin trên đĩa từ
• 4.4. Hệ thống FAT

Tóm tắt

I. Khám phá Nguyên lý Hệ điều hành Nền tảng cốt lõi nhất

Nguyên lý hệ điều hành là tập hợp các khái niệm và cơ chế nền tảng, định hình cách một hệ thống máy tính hoạt động. Nó đóng vai trò là lớp trung gian quan trọng giữa phần cứng máy tính và phần mềm ứng dụng, đảm bảo tài nguyên hệ thống được phân bổ và quản lý một cách hiệu quả, an toàn. Cốt lõi của mọi hệ điều hành hiện đại là nhân hệ điều hành (kernel), chương trình chạy ở chế độ đặc quyền, có toàn quyền truy cập vào phần cứng và chịu trách nhiệm cho các chức năng cơ bản nhất. Các ứng dụng người dùng không tương tác trực tiếp với phần cứng mà thông qua một giao diện được định nghĩa rõ ràng, đó là các lời gọi hệ thống (system call). Giao diện này cung cấp một tập hợp các dịch vụ mà hệ điều hành có thể thực hiện, chẳng hạn như tạo một tiến trình mới hoặc thực hiện quản lý vào/ra (I/O). Việc hiểu rõ các nguyên lý hệ điều hành không chỉ cần thiết cho các nhà phát triển hệ thống mà còn cho bất kỳ ai muốn xây dựng các ứng dụng hiệu suất cao và đáng tin cậy. Nó cung cấp kiến thức sâu sắc về cách các tác vụ phức tạp như đa nhiệm, quản lý bộ nhớ và lưu trữ dữ liệu được thực hiện một cách trơn tru và minh bạch đối với người dùng cuối.

1.1. Tìm hiểu cấu trúc hệ điều hành cơ bản và hiện đại

Có nhiều cách để thiết kế cấu trúc hệ điều hành, mỗi loại có ưu và nhược điểm riêng. Cấu trúc đơn khối (monolithic) là một trong những thiết kế đầu tiên, trong đó toàn bộ hệ điều hành hoạt động như một chương trình duy nhất trong không gian nhân. Cấu trúc này đơn giản và hiệu quả về hiệu suất nhưng khó bảo trì và mở rộng. Ngược lại, cấu trúc microkernel (vi nhân) chỉ giữ lại các chức năng thiết yếu nhất trong nhân (như giao tiếp giữa các tiến trình và quản lý bộ nhớ cơ bản), còn các dịch vụ khác như hệ thống tập tin hay trình điều khiển thiết bị chạy dưới dạng các tiến trình ở chế độ người dùng. Cách tiếp cận này tăng cường tính module hóa và bảo mật nhưng có thể làm giảm hiệu suất do chi phí giao tiếp giữa các tiến trình. Các hệ điều hành hiện đại thường áp dụng cấu trúc lai (hybrid), kết hợp những ưu điểm của cả hai mô hình để đạt được sự cân bằng giữa hiệu suất và tính linh hoạt.

1.2. Vai trò của nhân hệ điều hành và lời gọi hệ thống

Nhân hệ điều hành (kernel) là trái tim của hệ thống, thực thi các chức năng quan trọng nhất. Nó quản lý tài nguyên CPU thông qua lập lịch CPU, phân bổ bộ nhớ cho các tiến trình, và điều khiển các thiết bị phần cứng. Để đảm bảo sự ổn định và bảo mật hệ thống, nhân hoạt động ở chế độ bảo vệ (protected mode), còn các ứng dụng chạy ở chế độ người dùng (user mode) với các quyền hạn bị giới hạn. Khi một ứng dụng cần thực hiện một tác vụ yêu cầu quyền truy cập phần cứng, nó phải yêu cầu nhân thông qua một lời gọi hệ thống (system call). Lời gọi này gây ra một ngắt phần mềm, chuyển quyền điều khiển từ chế độ người dùng sang chế độ nhân. Nhân sẽ kiểm tra tính hợp lệ của yêu cầu, thực hiện tác vụ, và trả kết quả về cho ứng dụng, sau đó chuyển quyền điều khiển trở lại chế độ người dùng. Cơ chế này đảm bảo rằng không một ứng dụng nào có thể phá vỡ sự ổn định của toàn bộ hệ thống.

II. Cách Nguyên lý Hệ điều hành giải quyết Deadlock Tắc nghẽn

Một trong những thách thức lớn nhất trong các hệ thống đa nhiệm là quản lý việc truy cập đồng thời vào các tài nguyên chia sẻ. Các nguyên lý hệ điều hành cung cấp các cơ chế mạnh mẽ để xử lý các vấn đề phức tạp như tắc nghẽn (deadlock) và đảm bảo tính nhất quán dữ liệu. Đồng bộ hóa là quá trình điều phối hoạt động của nhiều tiến trình và luồng để chúng có thể hợp tác và chia sẻ tài nguyên một cách an toàn. Nếu không có cơ chế đồng bộ hóa, các tiến trình có thể can thiệp vào hoạt động của nhau, dẫn đến dữ liệu bị sai lệch hoặc hệ thống bị treo. Tuy nhiên, việc sử dụng các cơ chế khóa không đúng cách có thể dẫn đến deadlock, một tình huống trong đó hai hoặc nhiều tiến trình chờ đợi nhau vô thời hạn để giải phóng tài nguyên mà chúng đang nắm giữ. Hệ điều hành phải có khả năng phát hiện, ngăn chặn, hoặc phục hồi từ các tình huống tắc nghẽn để duy trì hoạt động ổn định. Bên cạnh đó, bảo mật hệ thống cũng là một vấn đề quan trọng, đòi hỏi hệ điều hành phải kiểm soát chặt chẽ quyền truy cập vào tài nguyên để ngăn chặn các truy cập trái phép.

2.1. Phân tích vấn đề đồng bộ hóa trong đa tiến trình

Khi nhiều tiến trình và luồng chạy đồng thời, chúng thường cần truy cập vào các vùng dữ liệu hoặc tài nguyên chung. Vùng mã xử lý tài nguyên chia sẻ được gọi là vùng tranh chấp (critical section). Vấn đề nảy sinh khi nhiều tiến trình cố gắng thực thi vùng tranh chấp cùng một lúc. Để giải quyết, các cơ chế đồng bộ hóa như semaphore, mutex, và monitor được sử dụng. Các cơ chế này đảm bảo rằng tại một thời điểm, chỉ có một tiến trình được phép vào vùng tranh chấp (mutual exclusion), ngăn ngừa tình trạng race condition. Việc triển khai đúng đắn các giải pháp đồng bộ hóa là yếu tố then chốt để xây dựng các ứng dụng đa luồng đáng tin cậy, tránh được các lỗi khó lường và đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu.

2.2. Phương pháp phòng tránh và phát hiện deadlock hiệu quả

Deadlock, hay tắc nghẽn, xảy ra khi bốn điều kiện xảy ra đồng thời: loại trừ tương hỗ, giữ và chờ, không có ưu tiên, và chờ đợi vòng tròn. Các nguyên lý hệ điều hành cung cấp nhiều chiến lược để đối phó với deadlock. Phòng tránh (Prevention) là phá vỡ một trong bốn điều kiện trên, ví dụ như yêu cầu tiến trình phải xin cấp phát tất cả tài nguyên cần thiết ngay từ đầu. Tránh né (Avoidance) sử dụng các thuật toán như thuật toán Nhà băng (Banker's Algorithm) để phân tích trạng thái cấp phát tài nguyên và chỉ cho phép hệ thống chuyển sang các trạng thái an toàn. Phát hiện và Phục hồi (Detection and Recovery) cho phép deadlock xảy ra, sau đó định kỳ chạy thuật toán để phát hiện vòng chờ và thực hiện các biện pháp phục hồi, chẳng hạn như hủy một hoặc nhiều tiến trình trong vòng chờ. Mỗi phương pháp có chi phí và độ phức tạp riêng, và việc lựa chọn phụ thuộc vào yêu cầu cụ thể của hệ thống.

III. Phương pháp quản lý tiến trình và lập lịch CPU hiệu quả

Quản lý tiến trình là một trong những chức năng trung tâm của hệ điều hành. Một tiến trình không chỉ là một chương trình đang chạy mà còn bao gồm không gian địa chỉ, các thanh ghi, con trỏ lệnh và các tài nguyên hệ thống khác. Nguyên lý hệ điều hành định nghĩa cách tạo, hủy, và quản lý các tiến trình và luồng. Mỗi tiến trình có thể chứa một hoặc nhiều luồng, là các đơn vị thực thi cơ bản. Việc sử dụng đa luồng cho phép một tiến trình thực hiện nhiều tác vụ đồng thời, cải thiện đáng kể hiệu suất và độ phản hồi của ứng dụng. Để quản lý việc thực thi của hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tiến trình trên một vài CPU, hệ điều hành sử dụng cơ chế lập lịch CPU. Bộ lập lịch quyết định tiến trình nào sẽ được cấp phát CPU và trong bao lâu. Mục tiêu của việc quản lý tiến trình và lập lịch là tối đa hóa thông lượng (throughput), giảm thiểu thời gian chờ (waiting time), và đảm bảo tính công bằng cho tất cả các tiến trình.

3.1. Khái niệm cốt lõi về tiến trình và luồng Process Thread

Một tiến trình là một thực thể độc lập với không gian địa chỉ riêng, ngăn cách nó với các tiến trình khác để đảm bảo bảo mật hệ thống. Mỗi tiến trình có ít nhất một luồng thực thi. Các luồng trong cùng một tiến trình chia sẻ chung không gian địa chỉ, dữ liệu, và các tài nguyên khác như các file đang mở. Điều này làm cho việc tạo và chuyển đổi giữa các luồng nhanh hơn nhiều so với các tiến trình, đồng thời cho phép giao tiếp hiệu quả giữa chúng. Tuy nhiên, việc chia sẻ tài nguyên cũng đặt ra thách thức về đồng bộ hóa để tránh xung đột dữ liệu. Hệ điều hành chịu trách nhiệm quản lý tiến trình bằng cách duy trì Bảng điều khiển tiến trình (Process Control Block - PCB) cho mỗi tiến trình, lưu trữ tất cả thông tin cần thiết để quản lý nó.

3.2. Các thuật toán lập lịch CPU phổ biến và ứng dụng

Lập lịch CPU là quá trình lựa chọn một tiến trình từ hàng đợi sẵn sàng (ready queue) để cấp phát CPU. Có nhiều thuật toán lập lịch khác nhau. First-Come, First-Served (FCFS) là thuật toán đơn giản nhất, cấp phát CPU theo thứ tự tiến trình đến. Shortest-Job-First (SJF) ưu tiên tiến trình có thời gian thực thi ngắn nhất, tối ưu hóa thời gian chờ trung bình. Round Robin (RR) cấp phát cho mỗi tiến trình một khoảng thời gian nhỏ (quantum), phù hợp cho các hệ thống chia sẻ thời gian. Lập lịch ưu tiên (Priority Scheduling) gán một độ ưu tiên cho mỗi tiến trình và luôn chọn tiến trình có độ ưu tiên cao nhất để chạy. Việc lựa chọn thuật toán lập lịch CPU phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu của hệ thống, ví dụ như tối đa hóa hiệu suất cho hệ thống xử lý theo lô hay đảm bảo độ phản hồi nhanh cho hệ thống tương tác.

IV. Bí quyết quản lý bộ nhớ hiệu quả của mọi hệ điều hành

Bộ nhớ chính là một tài nguyên quan trọng nhưng có giới hạn. Do đó, quản lý bộ nhớ là một nhiệm vụ thiết yếu của hệ điều hành, nhằm mục đích phân bổ không gian bộ nhớ cho các tiến trình một cách hiệu quả và an toàn. Các nguyên lý hệ điều hành về quản lý bộ nhớ bao gồm việc theo dõi phần nào của bộ nhớ đang được sử dụng, bởi tiến trình nào, quyết định tiến trình nào sẽ được nạp vào bộ nhớ khi có không gian trống, và cấp phát cũng như thu hồi không gian bộ nhớ khi cần. Để bảo vệ các tiến trình khỏi sự can thiệp của nhau, hệ điều hành phải cung cấp cơ chế phân tách không gian địa chỉ. Các kỹ thuật như phân đoạn (segmentation) và phân trang (paging) được sử dụng để ánh xạ không gian địa chỉ logic của tiến trình vào không gian địa chỉ vật lý. Hơn nữa, để chạy các chương trình lớn hơn bộ nhớ vật lý có sẵn, hệ điều hành triển khai khái niệm bộ nhớ ảo, một kỹ thuật mang tính cách mạng cho phép hệ thống sử dụng đĩa cứng như một phần mở rộng của RAM.

4.1. Kỹ thuật phân trang Paging và phân đoạn Segmentation

Phân trang (Paging) là kỹ thuật chia không gian địa chỉ logic của một tiến trình thành các khối có kích thước cố định gọi là trang (page), và chia bộ nhớ vật lý thành các khối cùng kích thước gọi là khung (frame). Hệ điều hành duy trì một bảng trang (page table) cho mỗi tiến trình để ánh xạ các trang logic vào các khung vật lý. Kỹ thuật này giải quyết vấn đề phân mảnh ngoại vi và cho phép bộ nhớ vật lý của một tiến trình không cần phải liên tục. Phân đoạn (Segmentation) chia không gian địa chỉ logic thành các đoạn có kích thước thay đổi, tương ứng với các đơn vị logic của chương trình như code, data, stack. Mỗi đoạn được ánh xạ vào một vùng liên tục trong bộ nhớ vật lý. Kỹ thuật này hỗ trợ việc chia sẻ và bảo vệ mã lệnh và dữ liệu một cách tự nhiên hơn, nhưng có thể gây ra phân mảnh ngoại vi.

4.2. Tìm hiểu cơ chế hoạt động của bộ nhớ ảo Virtual Memory

Bộ nhớ ảo là một kỹ thuật cho phép thực thi một tiến trình mà không cần nạp toàn bộ nó vào bộ nhớ vật lý. Nó tạo ra ảo giác rằng hệ thống có một không gian bộ nhớ cực lớn, không bị giới hạn bởi dung lượng RAM thực tế. Điều này được thực hiện chủ yếu thông qua cơ chế phân trang theo yêu cầu (demand paging). Khi một tiến trình cần truy cập một trang chưa được nạp vào bộ nhớ, một lỗi trang (page fault) sẽ xảy ra. Nhân hệ điều hành sẽ xử lý ngắt này, tìm trang đó trên đĩa, nạp nó vào một khung trống trong bộ nhớ, cập nhật lại bảng trang, và khởi động lại lệnh đã gây ra lỗi. Bộ nhớ ảo không chỉ cho phép chạy các chương trình lớn mà còn tăng mức độ đa chương, cho phép nhiều tiến trình cùng tồn tại trong bộ nhớ hơn.

V. Hướng dẫn về Hệ thống tập tin Ứng dụng nguyên lý HĐH

Lưu trữ dài hạn là một yêu cầu cơ bản của mọi hệ thống máy tính. Hệ thống tập tin là một thành phần quan trọng trong nguyên lý hệ điều hành, cung cấp một cơ chế để lưu trữ, tổ chức và truy xuất thông tin trên các thiết bị lưu trữ thứ cấp như đĩa cứng. Theo tài liệu của Phạm Đăng Hải (2019), hệ thống tập tin gồm hai phần chính: các file chứa dữ liệu và cấu trúc thư mục cung cấp thông tin về các file đó. Hệ điều hành che giấu sự phức tạp của phần cứng lưu trữ và cung cấp cho người dùng một cái nhìn logic, trừu tượng về dữ liệu dưới dạng các file và thư mục. Nó chịu trách nhiệm cho các hoạt động cơ bản như tạo, xóa, đọc, ghi file, cũng như quản lý không gian trống trên đĩa và đảm bảo bảo mật hệ thống thông qua các cơ chế kiểm soát truy cập. Hiệu quả của hệ thống tập tin ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất chung của hệ thống, đặc biệt là các tác vụ liên quan đến quản lý vào/ra (I/O).

5.1. Cấu trúc và thuộc tính của một hệ thống tập tin

Một file là một tập hợp thông tin được đặt tên và lưu trữ trên bộ nhớ ngoài. Theo Phạm Đăng Hải (2019), mỗi file có các thuộc tính quan trọng được lưu trong cấu trúc thư mục, bao gồm: Tên (Name), Định danh (Identifier), Kiểu (Type), Vị trí (Position), Kích thước (Size), Bảo vệ (Protection), và Thời gian (Time). Cấu trúc thư mục tổ chức các file theo một hệ thống phân cấp, thường là dạng cây, giúp người dùng và hệ thống quản lý hàng ngàn file một cách dễ dàng. Hệ điều hành cung cấp các lời gọi hệ thống để thực hiện các thao tác trên file như tạo, ghi, đọc, xóa. Ví dụ, khi một file được tạo, hệ thống phải tìm không gian trống trên đĩa và tạo một mục mới trong thư mục tương ứng. Quá trình này phải được thực hiện một cách minh bạch đối với người dùng.

5.2. Quản lý vào ra I O và tổ chức thông tin trên đĩa

Quản lý vào/ra (I/O) là một phần không thể tách rời của hệ thống tập tin. Hệ điều hành phải quản lý sự tương tác với các thiết bị I/O, bao gồm cả đĩa cứng. Điều này bao gồm việc gửi lệnh đến bộ điều khiển thiết bị, xử lý ngắt, và xử lý lỗi. Để tối ưu hóa hiệu suất, hệ điều hành sử dụng các kỹ thuật như lập lịch truy cập đĩa (disk scheduling) để giảm thiểu thời gian di chuyển của đầu đọc/ghi. Dữ liệu trên đĩa được tổ chức thành các khối (block). Hệ điều hành phải quyết định cách cấp phát các khối này cho các file. Các phương pháp cấp phát phổ biến bao gồm cấp phát liên tục (contiguous), cấp phát liên kết (linked), và cấp phát theo chỉ mục (indexed), mỗi phương pháp có những ưu và nhược điểm riêng về hiệu suất và phân mảnh.

VI. Tương lai Nguyên lý Hệ điều hành và các xu hướng mới nổi

Lĩnh vực hệ điều hành không ngừng phát triển để đáp ứng những thách thức của công nghệ hiện đại. Các nguyên lý hệ điều hành cơ bản vẫn là nền tảng, nhưng chúng đang được áp dụng và mở rộng trong các bối cảnh mới. Sự phát triển của điện toán đám mây và ảo hóa đã tạo ra nhu cầu về các hệ điều hành có khả năng quản lý tài nguyên trên quy mô lớn, phân tán trên nhiều máy chủ vật lý. Các hệ điều hành cho Internet of Things (IoT) phải được thiết kế để hoạt động hiệu quả trên các thiết bị có tài nguyên hạn chế về năng lượng và sức mạnh xử lý. Vấn đề bảo mật hệ thống ngày càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, đòi hỏi các cơ chế bảo vệ phức tạp hơn để chống lại các mối đe dọa tinh vi. Các nhà nghiên cứu đang tiếp tục khám phá các cấu trúc hệ điều hành mới, chẳng hạn như hệ điều hành đa nhân (multikernel), để khai thác triệt để sức mạnh của các bộ xử lý đa lõi hiện đại và trong tương lai.

6.1. Xu hướng ảo hóa và điện toán đám mây trong hệ điều hành

Ảo hóa cho phép một máy tính vật lý duy nhất chạy nhiều hệ điều hành hoặc nhiều phiên bản của cùng một hệ điều hành đồng thời. Công nghệ này là nền tảng của điện toán đám mây. Các nguyên lý hệ điều hành được mở rộng để quản lý các máy ảo (Virtual Machine) như các thực thể riêng biệt. Hypervisor (trình giám sát máy ảo) hoạt động như một lớp quản lý, phân bổ tài nguyên phần cứng vật lý (CPU, bộ nhớ, I/O) cho các máy ảo. Điều này đặt ra các thách thức mới trong quản lý bộ nhớ và lập lịch CPU để đảm bảo sự cô lập và hiệu suất công bằng giữa các máy ảo, đồng thời tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên của trung tâm dữ liệu.

6.2. Thách thức về bảo mật và hiệu năng trong kỷ nguyên đa lõi

Với sự phổ biến của bộ vi xử lý đa lõi, việc thiết kế hệ điều hành có khả năng mở rộng hiệu năng một cách tuyến tính là một thách thức lớn. Các nguyên lý hệ điều hành truyền thống về đồng bộ hóa và quản lý tiến trình phải được xem xét lại. Các cấu trúc dữ liệu bên trong nhân hệ điều hành có thể trở thành điểm tắc nghẽn khi nhiều lõi cố gắng truy cập chúng cùng một lúc. Do đó, các thiết kế mới tập trung vào việc giảm thiểu chia sẻ và tranh chấp, sử dụng các thuật toán không khóa (lock-free) và phân vùng dữ liệu. Đồng thời, bảo mật hệ thống trong môi trường đa lõi cũng phức tạp hơn, với các nguy cơ tấn công kênh bên (side-channel attack) khai thác sự tương tác giữa các lõi.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Bài giảng học phần Nguyên lý Hệ điều hành (Chương 4: Quản lý hệ thống file) do TS. Phạm Đăng Hải (Bộ môn Khoa học Máy tính, Viện Công nghệ Thông tin & Truyền thông – Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, liên hệ qua email: [e-mail]) biên soạn và cập nhật ngày 17 tháng 4 năm 2019. Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Công nghệ Thông tin và Khoa học Máy tính, học phần đóng vai trò là khối kiến thức cơ sở ngành cốt lõi, cung cấp các nền tảng kiến trúc hạ tầng phần mềm trung gian giữa người dùng, tiến trình và thiết bị phần cứng.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung trang bị cho người học:

• Hiểu rõ bản chất trừu tượng hóa của hệ thống lưu trữ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang).
• Nắm vững cấu trúc hai thành phần độc lập của một hệ thống file: tập hợp các file dữ liệu và cấu trúc thư mục chứa siêu dữ liệu (metadata).
• Nắm chắc cơ chế vận hành của các lời gọi hệ thống (system calls) tương tác trực tiếp với file và thư mục.
• Hiểu được các phương pháp cài đặt hệ thống file, thuật toán cấp phát không gian lưu trữ, kỹ thuật quản lý vùng nhớ tự do và kiểm soát truy nhập an toàn.

Giáo trình được tiếp cận theo phương pháp phân tầng logic, đi từ khái niệm trừu tượng tầng người dùng đến cơ chế cài đặt vật lý dưới tầng hạt nhân hệ điều hành. Toàn bộ chương gồm 108 trang bài giảng, phân định thành các khối kiến thức tuần tự: Hệ thống file, Cài đặt hệ thống file, Tổ chức thông tin trên đĩa từ và Cấu trúc Hệ thống Bảng Cấp phát Tập tin (FAT). Điểm đặc sắc của tài liệu là việc mô hình hóa trực quan trạng thái bộ nhớ ngoài, bảng thư mục và sự biến đổi của các con trỏ truy xuất qua từng thao tác ghi, đọc, định vị và giải phóng dữ liệu.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc chương trình học phần và nội dung trọng tâm trong Chương 4 bao gồm 4 chủ đề lớn:

Chương 4: Quản lý hệ thống file (108 trang)

Nội dung được phát triển theo một chuỗi logic chặt chẽ:

• Khái niệm và Cấu trúc File: Định nghĩa file là đơn vị lưu trữ cơ bản của hệ điều hành trên bộ nhớ ngoài, gồm chuỗi bits, bytes, dòng hoặc bản ghi. Cấu trúc file phân loại theo loại hình: file văn bản (chuỗi ký tự tổ chức thành dòng), file đối tượng (các bytes tổ chức thành khối để trình liên kết linker nhận diện), và file thực thi (chuỗi mã lệnh có thể nạp trực tiếp vào bộ nhớ để CPU thực thi).
• Thuộc tính File và Bản ghi File: Xác lập 7 thuộc tính cơ bản của file: Tên (Name - đảm bảo tính độc lập giữa tiến trình và người dùng, hỗ trợ chỉnh sửa đa nền tảng như Windows/Linux), Định danh (Identifier - thẻ định danh duy nhất), Kiểu (Type - hỗ trợ HĐH kích hoạt đúng trình xử lý), Vị trí (Position - con trỏ trỏ tới thiết bị và địa chỉ), Kích thước (Size - kích thước hiện tại và tối đa), Bảo vệ (Protection - ma trận quyền đọc/ghi), và Thời gian (Time - mốc tạo lập, chỉnh sửa, truy cập). Toàn bộ thuộc tính được lưu trong cấu trúc dữ liệu Bản ghi file (File Record, kích thước từ vài byte đến kilobyte), tập hợp lại trong Thư mục file (Directory Table, dung lượng có thể đạt megabytes và được nạp từng phần vào RAM khi cần thiết).
• Các thao tác cơ bản trên File: Phân tích chi tiết quy trình xử lý của các lời gọi hệ thống:
  1. Create(): Tìm kiếm vùng trống trong không gian lưu trữ và tạo một phần tử mới trong thư mục để lưu tên, vị trí cùng thuộc tính.
  2. Write(): Tìm file trong thư mục, xác định vị trí thực tế, sử dụng con trỏ ghi (write pointer - wp) để ghi dữ liệu tuần tự và dịch chuyển con trỏ sau mỗi thao tác.
  3. Read(): Nhận tham số tên file và bộ đệm (Buf), tìm kiếm vị trí lưu trữ, dùng con trỏ đọc (read pointer - rp) để trích xuất dữ liệu vào buffer và tịnh tiến con trỏ. HĐH có thể hợp nhất thành một con trỏ file (file pointer) chung cho cả đọc và ghi.
  4. Seek(): Duyệt thư mục để thay đổi giá trị của con trỏ file đến vị trí mong muốn mà không sinh ra thao tác I/O vật lý.
  5. Delete(): Thu hồi vùng nhớ xác định bởi vị trí và kích thước file, xóa phần tử trong thư mục, phân biệt giữa xóa logic (đánh dấu xóa) và xóa vật lý.
  6. Truncate(): Giải phóng không gian dữ liệu bằng cách đặt kích thước về 0 nhưng giữ nguyên các thuộc tính của file trong thư mục.
  7. Các thao tác bổ trợ: Append, đổi tên file, sao chép file (tổ hợp từ chuỗi Create $\rightarrow$ Read $\rightarrow$ Write).
• Cài đặt và Tổ chức Lưu trữ: Khảo sát mô hình thiết bị lưu trữ dạng mảng khối nhớ, các phương pháp cung cấp không gian, quản lý danh sách khối tự do đảm bảo tính trong suốt (transparency) với người dùng.
• Hệ thống FAT và Hệ thống File Phân tán: Nghiên cứu cấu trúc Bảng Cấp phát Tập tin FAT, giải quyết bài toán truy cập tệp từ xa qua mạng, bảo vệ tính toàn vẹn và chống truy nhập bất hợp lệ trong môi trường phân tán.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Nguyên lý trừu tượng hóa phần cứng: Chuyển đổi mô hình vật lý phức tạp của thiết bị lưu trữ ngoài thành không gian tên phẳng hoặc cây thư mục có cấu trúc.
• Phân tách Dữ liệu và Siêu dữ liệu: Phân lập rõ ràng giữa nội dung tập tin người dùng và siêu dữ liệu trong bản ghi file/thư mục.
• Nguyên lý toàn vẹn và kiểm soát truy nhập: Xây dựng cơ chế cấp phép phân quyền (Protection) nhằm loại bỏ các hành vi truy nhập trái phép.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích kiến trúc: Phân tích chi phí I/O, đánh giá hiệu năng giữa thao tác đọc/ghi tuần tự và định vị ngẫu nhiên qua con trỏ file (Seek).
• Kỹ năng lập trình hệ thống: Áp dụng chính xác các system call tầng thấp (open, read, write, lseek, unlink) trên các nền tảng hệ điều hành POSIX/Linux và Windows.
• Kỹ năng thiết kế cấu trúc dữ liệu tệp: Xây dựng mô hình bảng thư mục và giải thuật quản lý khối nhớ tự do trên bộ nhớ phụ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu sử dụng phương pháp giảng dạy diễn dịch trực quan hóa (visual trace execution). Thay vì chỉ trình bày định nghĩa trừu tượng, bài giảng diễn giải chi tiết từng bước chuyển đổi trạng thái của hệ thống thông qua các slide minh họa liên tiếp.

Ví dụ quy trình thực thi thao tác Write(SoNT.dat, ...) theo từng bước:
1. Nhận lời gọi Write(SoNT.dat, data)
2. Tra cứu "SoNT.dat" trong Bảng Thư mục File -> Tìm ra vị trí lưu trữ
3. Định vị con trỏ ghi (wp) trên Thiết bị lưu trữ
4. Ghi dữ liệu tuần tự: wp = 17 -> wp = 19 -> wp = 23 -> wp = 29
5. Cập nhật vị trí con trỏ ghi mới và cập nhật kích thước file trong thư mục

• Bài tập và Case Studies: Bài giảng lồng ghép các tình huống thực tế về tính độc lập dữ liệu giữa các môi trường hệ điều hành:
  • Case study 1: Tiến trình A tạo file mã nguồn hello.c bằng trình soạn thảo Notepad trên Windows, tiến trình B mở và sửa file đó bằng Emacs trên Linux thông qua việc đồng nhất nhận diện tên và cấu trúc byte.
  • Case study 2: Cơ chế ánh xạ kiểu file (Type) với trình ứng dụng xử lý (ví dụ: nháy đúp chuột vào file .doc sẽ kích hoạt Word Processor; tệp mã nguồn thay đổi yêu cầu biên dịch lại file thực thi tương ứng).
• Thực hành mô phỏng: Thực hiện bài toán ghi dãy số nguyên tố (17, 19, 23, 29) vào tệp SoNT.dat, theo dõi sự thay đổi của biến con trỏ ghi wp và vùng đệm Buf trong bộ nhớ RAM khi gọi hàm Read().
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá thông qua bài tập kiểm tra trắc nghiệm/tự luận về thuật toán quản lý thư mục, phân tích sự khác nhau giữa xóa logic và xóa vật lý, tính toán overhead của bản ghi file và lập trình mô phỏng các thuật toán cấp phát FAT.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần đọc tuần tự slide bài giảng, đối chiếu giữa sơ đồ lý thuyết và việc viết chương trình thực tế trên ngôn ngữ C/C++ để quan sát sự thay đổi giá trị con trỏ file sau mỗi lệnh đọc/ghi.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính chuẩn hóa học thuật: Nội dung bài giảng được chuẩn hóa bởi Bộ môn Khoa học Máy tính thuộc Viện Công nghệ Thông tin & Truyền thông (SoICT) – đơn vị đào tạo hàng đầu về công nghệ thông tin tại Việt Nam. Toàn bộ thuật ngữ được chuẩn hóa song ngữ Anh - Việt (File Record, Directory Structure, Write Pointer, Read Pointer, Truncate, FAT).
• Tính thực tiễn và mô hình hóa chi tiết: Điểm nổi bật là việc tách nhỏ từng thao tác nghiệp vụ thành các bước thực thi vi mô rõ ràng, giúp sinh viên nắm bắt được sự tương tác giữa bảng thư mục trong bộ nhớ RAM và các block nhớ trên đĩa vật lý.
• Cập nhật kiến trúc phân tán: Bên cạnh các hệ thống file cục bộ truyền thống trên đĩa từ, bài giảng tích hợp nội dung mở rộng về hệ thống file phân tán (Distributed File Systems), đặt ra bài toán truy cập tệp từ xa và bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu trong môi trường mạng máy tính.
• Gắn liền tiêu chuẩn công nghiệp: Phản ánh chính xác cơ chế hoạt động của các hệ thống tệp thông dụng đang được ứng dụng trong thực tế như FAT (File Allocation Table) và các hệ thống tệp tương thích tiêu chuẩn POSIX.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ hai và năm thứ ba thuộc các chuyên ngành Khoa học Máy tính, Kỹ thuật Máy tính, Công nghệ Thông tin, Kỹ thuật Phần mềm và An toàn Thông tin.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites):
  • Kiến trúc Máy tính (nguyên lý hoạt động của CPU, bộ nhớ chính RAM, cấu trúc sector/track của bộ nhớ ngoài).
  • Cấu trúc Dữ liệu & Giải thuật (mảng, danh sách liên kết, cây thư mục, bảng băm).
  • Ngôn ngữ lập trình C/C++ (thao tác quản lý con trỏ, cấp phát bộ nhớ động).
• Giảng viên giảng dạy: Sử dụng bộ slide 108 trang làm tài liệu khung để xây dựng bài giảng lý thuyết, bài tập trên lớp và bài tập lớn môn học Nguyên lý Hệ điều hành.
• Kỹ sư hệ thống và người tự học: Lập trình viên hệ thống, kỹ sư phần mềm nhúng, chuyên viên DevOps cần nghiên cứu sâu về cơ chế I/O tầng thấp và nguyên lý tổ chức dữ liệu của hệ điều hành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế cho sinh viên đại học, học viên cao học chuyên ngành Công nghệ Thông tin và các kỹ sư phần mềm cần nắm vững nguyên lý hoạt động nội tại của hệ điều hành.

2. Cần kiến thức nền nào để học tốt chương này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Kiến trúc Máy tính (đặc biệt là cơ chế hoạt động của bộ nhớ trong và bộ nhớ ngoài), Cấu trúc Dữ liệu (mảng, danh sách liên kết) và kỹ năng lập trình thao tác con trỏ với ngôn ngữ C.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các tài liệu khác là gì?

Tài liệu sử dụng chuỗi slide minh họa trực quan từng bước thay đổi trạng thái của con trỏ đọc/ghi (rp/wp), bảng thư mục và các khối dữ liệu vật lý khi thực hiện các hàm hệ thống Create, Write, Read, Seek, Delete, Truncate.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với bài giảng này?

Người học nên kết hợp đối chiếu slide lý thuyết với việc viết các đoạn mã C sử dụng các lời gọi hệ thống chuẩn POSIX (open, read, write, lseek, truncate) để quan sát trực tiếp hành vi quản lý con trỏ file của hệ điều hành.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo nội dung này?

Người học có thể tham khảo thêm các giáo trình chuẩn quốc tế như Operating System Concepts (Silberschatz, Galvin, Gagne), Modern Operating Systems (Andrew S. Tanenbaum) cùng tài liệu đặc tả kỹ thuật hệ thống tệp FAT của Microsoft.

---

Kết luận

Bài giảng Nguyên lý Hệ điều hành - Chương 4: Quản lý hệ thống file của TS. Phạm Đăng Hải (Viện CNTT&TT - SoICT) là tài liệu học thuật mô tả hệ thống và toàn diện các nguyên lý cốt lõi của hệ thống tệp. Lộ trình học tập hiệu quả bắt đầu từ việc nắm bắt khái niệm file và cấu trúc bảng thư mục (Phần 1), tiếp tục qua các thuật toán cài đặt hệ thống file (Phần 2), phân tích cơ chế vật lý trên đĩa từ (Phần 3), và hoàn thiện với việc khảo sát kiến trúc hệ thống FAT (Phần 4). Để mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp tham khảo các tài liệu chuẩn quốc tế và thực hành lập trình hệ thống trên môi trường Linux/Unix.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Hệ điều hành NGUYÊN LÝ HỆ ĐIỀU HÀNH Phạm Đăng Hải [e-mail] Bộ môn Khoa học Máy tính Viện Công nghệ Thông tin & Truyền Thông 1 / 108 Ngày 17 tháng 4 năm 2019 Chương 4: Quản lý hệ thống file Chương 4 Quản lý hệ thống file 2 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Giới thiệu Bộ nhớ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang,.): dung lượng lớn và cho phép lưu trữ lâu dài Được người dùng sử dụng lưu trữ dữ liệu và chương trình Dữ liệu và chương trình được lưu dưới dạng file (tập tin/tệp) ⇒ Tạo nên hệ thống file Hệ thống file gồm 2 phần riêng biệt Các file: Chứa dữ liệu/chương trình của hệ thống/người dùng Cấu trúc thư mục : Cung cấp các thông tin về file 3 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Giới thiệu Bộ nhớ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang,.): dung lượng lớn và cho phép lưu trữ lâu dài Được người dùng sử dụng lưu trữ dữ liệu và chương trình Dữ liệu và chương trình được lưu dưới dạng file (tập tin/tệp) ⇒ Tạo nên hệ thống file Hệ thống file gồm 2 phần riêng biệt Các file: Chứa dữ liệu/chương trình của hệ thống/người dùng Cấu trúc thư mục : Cung cấp các thông tin về file Hệ thống file lớn ⇒ Quản lý như thế nào? Các thuộc tính của file, thao tác cần phải cung cấp? 3 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Giới thiệu Bộ nhớ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang,.): dung lượng lớn và cho phép lưu trữ lâu dài Được người dùng sử dụng lưu trữ dữ liệu và chương trình Dữ liệu và chương trình được lưu dưới dạng file (tập tin/tệp) ⇒ Tạo nên hệ thống file Hệ thống file gồm 2 phần riêng biệt Các file: Chứa dữ liệu/chương trình của hệ thống/người dùng Cấu trúc thư mục : Cung cấp các thông tin về file Hệ thống file lớn ⇒ Quản lý như thế nào? Các thuộc tính của file, thao tác cần phải cung cấp? Lưu trữ và truy xuất dữ liệu trên thiết bị lưu trữ như thế nào? Phương pháp cung cấp không gian lưu trữ, quản lý vùng tự do ⇒Khó khăn phải trong suốt với người dùng (tính thuận tiện) 3 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Giới thiệu Bộ nhớ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang,.): dung lượng lớn và cho phép lưu trữ lâu dài Được người dùng sử dụng lưu trữ dữ liệu và chương trình Dữ liệu và chương trình được lưu dưới dạng file (tập tin/tệp) ⇒ Tạo nên hệ thống file Hệ thống file gồm 2 phần riêng biệt Các file: Chứa dữ liệu/chương trình của hệ thống/người dùng Cấu trúc thư mục : Cung cấp các thông tin về file Hệ thống file lớn ⇒ Quản lý như thế nào? Các thuộc tính của file, thao tác cần phải cung cấp? Lưu trữ và truy xuất dữ liệu trên thiết bị lưu trữ như thế nào? Phương pháp cung cấp không gian lưu trữ, quản lý vùng tự do ⇒Khó khăn phải trong suốt với người dùng (tính thuận tiện) Các file dữ liệu /chương trình có thể sử dụng chung Đảm bảo tính toàn vẹn dữ liệu và loại bỏ truy nhập bất hợp lệ? 3 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Giới thiệu Bộ nhớ ngoài (đĩa từ, băng từ, đĩa quang,.): dung lượng lớn và cho phép lưu trữ lâu dài Được người dùng sử dụng lưu trữ dữ liệu và chương trình Dữ liệu và chương trình được lưu dưới dạng file (tập tin/tệp) ⇒ Tạo nên hệ thống file Hệ thống file gồm 2 phần riêng biệt Các file: Chứa dữ liệu/chương trình của hệ thống/người dùng Cấu trúc thư mục : Cung cấp các thông tin về file Hệ thống file lớn ⇒ Quản lý như thế nào? Các thuộc tính của file, thao tác cần phải cung cấp? Lưu trữ và truy xuất dữ liệu trên thiết bị lưu trữ như thế nào? Phương pháp cung cấp không gian lưu trữ, quản lý vùng tự do ⇒Khó khăn phải trong suốt với người dùng (tính thuận tiện) Các file dữ liệu /chương trình có thể sử dụng chung Đảm bảo tính toàn vẹn dữ liệu và loại bỏ truy nhập bất hợp lệ? Dữ liệu không lưu trữ tập trung ⇒ hệ thống file phân tán Truy nhập file từ xa, đảm bảo tính toàn vẹn. 3 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file Nội dung chính 1 Hệ thống file 2 Cài đặt hệ thống file 3 Tổ chức thông tin trên đĩa từ 4 Hệ thống FAT 4 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file Nội dung chính 1 Hệ thống file 2 Cài đặt hệ thống file 3 Tổ chức thông tin trên đĩa từ 4 Hệ thống FAT 5 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file 1 Hệ thống file Khái niệm file Cấu trúc thư mục 6 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1.

Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Giới thiệu Thông tin lưu trữ trên nhiều phương tiện/thiết bị lưu trữ khác nhau Ví dụ: Đĩa từ, băng từ, đĩa quang. Thiết bị lưu trữ được mô hình như một mảng của các khối nhớ File là tập thông tin ghi trên thiết bị lưu trữ. File là đơn vị lưu trữ của hệ điều hành trên bộ nhớ ngoài File bao gồm dãy các bits, bytes, dòng, bản ghi,. mang ý nghĩa được định nghĩa bởi người tạo ra Cấu trúc của file được định nghĩa theo loại file File văn bản: Chuỗi ký tự tổ chức thành dòng File đối tượng: Bytes được tổ chức thành khối để chương trình liên kết (linker ) hiểu được File thực thi: Chuỗi các mã lệnh có thể thực hiện trong bộ nhớ.

7 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng. A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng.

A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c Định danh (Identifier ): Thẻ xác định duy nhất một file 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng. A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c Định danh (Identifier ): Thẻ xác định duy nhất một file Kiểu (Type): Dùng cho hệ thống hỗ trợ nhiều kiểu file Có thể xác định kiểu file dựa trên một phần của tên file Ví dụ:. Dựa trên kiểu, HĐH sẽ thao tác trên tập tin phù hợp Thực hiện file thực thi mà file nguồn đã sửa ⇒ Dịch lại Nháy đúp vào một file văn bản (*.doc)⇒ Gọi word processor 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1.

Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng. A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c Định danh (Identifier ): Thẻ xác định duy nhất một file Kiểu (Type): Dùng cho hệ thống hỗ trợ nhiều kiểu file Có thể xác định kiểu file dựa trên một phần của tên file Ví dụ:. Dựa trên kiểu, HĐH sẽ thao tác trên tập tin phù hợp Thực hiện file thực thi mà file nguồn đã sửa ⇒ Dịch lại Nháy đúp vào một file văn bản (*.doc)⇒ Gọi word processor Vị trí (Position): Trỏ tới thiết bị và vị trí của file trên đó 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng.

A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c Định danh (Identifier ): Thẻ xác định duy nhất một file Kiểu (Type): Dùng cho hệ thống hỗ trợ nhiều kiểu file Có thể xác định kiểu file dựa trên một phần của tên file Ví dụ:. Dựa trên kiểu, HĐH sẽ thao tác trên tập tin phù hợp Thực hiện file thực thi mà file nguồn đã sửa ⇒ Dịch lại Nháy đúp vào một file văn bản (*.doc)⇒ Gọi word processor Vị trí (Position): Trỏ tới thiết bị và vị trí của file trên đó Kích thước (Size): Kích thước hiện thời/ tối đa của file 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng. A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.c Định danh (Identifier ): Thẻ xác định duy nhất một file Kiểu (Type): Dùng cho hệ thống hỗ trợ nhiều kiểu file Có thể xác định kiểu file dựa trên một phần của tên file Ví dụ:.

Dựa trên kiểu, HĐH sẽ thao tác trên tập tin phù hợp Thực hiện file thực thi mà file nguồn đã sửa ⇒ Dịch lại Nháy đúp vào một file văn bản (*.doc)⇒ Gọi word processor Vị trí (Position): Trỏ tới thiết bị và vị trí của file trên đó Kích thước (Size): Kích thước hiện thời/ tối đa của file Bảo vệ (Protection): Điều khiển truy nhập: Ai có thể đọc/ghi. 8 / 108 Chương 4: Quản lý hệ thống file 1. Hệ thống file 1.1 Khái niệm file Các thuộc tính file Tên file (Name): Chuỗi ký tự (hello.c) Thông tin lưu dưới dạng người dùng có thể đọc được Có thể phân biệt chữ hoa/chữ thường Đảm bảo tính độc lập của file với tiến trình, người dùng. A tạo file hello.c bằng notepad trên hệ Windows B dùng emacs trên linux sửa lại file bởi xác định tên hello.