Chương 1 Quan điểm của Trung Quốc về vấn đề gia tăng sức mạnh mềm thông qua sự hấp dẫn của văn hóa 1. Lý thuyêt về sức mạnh mềm của phương Tây Quan điểm về sức mạnh mềm đã được đưa ra rất sớm trong giới học thuâ tâ quốc tế, khái niê âm “sức mạnh mềm” được lần đầu tiên nhắc đến trong cuốn “Quyền lực và thịnh vượng: Kinh tế chính trị học trong quyền lực quốc tế” của học giả Klaus Knorr, giáo sư nghiên cứu kinh tế của Mỹ. Những nghiên cứu đầu tiên về sức mạnh mềm cho thấy: yêu cầu trước tiên có tính phương pháp trong nghiên cứu sức mạnh mềm của các cường quốc là phải đă ât sức mạnh mềm trong toàn bô â “sức mạnh tổng hợp quốc gia”.8 Sức mạnh tổng hợp của một đất nước không chỉ bao gồm “sức mạnh cứng” được thể hiê ân qua các mặt như kinh tế, khoa học, sức mạnh quân sự, mà còn bao gồm cả “sức mạnh mềm”, được thể hiện qua các yếu tố như văn hóa, tư tưởng giá trị, phương thức sinh hoạt và hình thái ý thức. Sức mạnh mềm có sức ảnh hưởng lớn lao với cộng đồng xã hội, và nền văn hóa đang trở nên một công cụ cạnh tranh sức mạnh giữa các quốc gia.
Rồi khái niê âm “sức mạnh mềm” được Joseph S. Nye, giáo sư đại học Harvard của Mỹ, định nghĩa và phát triển thành mô ât luâ ân thuyết, mở rô âng và phát triển theo ý tưởng của Edward Hallett Carr về sức mạnh quan điểm ( power over opion). ông Nye đã nhâ ân định, ngoài sức mạnh cứng được thể hiê ân qua sức mạnh quân sự, còn có những nguồn lực và ảnh hưởng khác mà mô ât trong số đó chính là “sức mạnh mềm”(soft power).9 Sau đó lý luâ ân và khái niê âm về sức mạnh mềm lại được giải thích rõ hơn bởi ông Nye đi sâu phân tích trong năm 2004. Trong cuốn “Quyền lực mềm: Phương tiê ân để đạt được thành công trong chính trị quốc tế”, ông Nye cho rằng, sức mạnh mềm có thể xem là “ Phương tiê ân thứ hai của quyền lực, nghĩa là mô ât quốc gia 8 TS.
Nguyễn Thị Thu Phương (2013), Sự trỗi dậy về sức mạnh mềm của Trung Quốc và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam, Nxb. Từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr. Nguyễn Thị Thu Phương (2013), Sự trỗi dậy về sức mạnh mềm của Trung Quốc và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam, Nxb. Từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr.
17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có thể đạt được những điều họ muốn trong chính trị quốc tế là do các nước khác tự nguyê ân mong muốn làm theo, họ ngưỡng mô â giá trị của quốc gia, muốn học theo tấm gương đó, khát vọng đạt tới sự phồn vinh và mở cửa như vâ ây.” Và ông ấy còn kết luâ ân cho rằng, “ Xét từ góc đô â hành vi, sức mạnh mềm là sức hấp dẫn. Xét từ góc đô â nguồn tài nguyên, sức mạnh mềm là tài nguyên sản sinh ra sức hấp dẫn này. Khái quát khái niê Ôm về ngoại giao công chúng và ngoại giao văn hóa Ngoại giao công chúng và ngoại giao chính trị cùng tạo nên ngoại giao tổng thể của mô ât đất nước. Phía được thực hiê ân ngoại giao công chúng sẽ trình bày tình hình nhà nước theo góc nhìn khác, để nói rõ và giải thích chính sách của đất nước cho công chúng nước ngoài, đồng thời sẽ tìm hiểu sự phản ứng của phía tiếp nhâ ân trong sự giao lưu quốc tế.
Mục đích của viê âc thực hiê ân ngoại giao công chúng là nâng lên hình ảnh nhà nước, và cải thiê ân ấn tượng của công chúng nước ngoài đối với bản thân mình, để ảnh hưởng đến chính sách thực hiê ân của chính phú nước ngoài đối với nước mình. Chủ thể thực hiê ân ngoại giao công chúng bao gồm chính phủ, các tổ chức phi chính phủ (dân gian), cô âng đồng xã hô âi và quần chúng nhân dân. Trong đó, chính phủ là chủ chốt, các tổ chức phi chính phủ và cô nâ g đồng xã hô iâ là lực lượng quan trọng, thì quần chúng nhân dân là nền tảng cơ bản. Những phương thức thực hiê ân ngoại giao như ngoại giao văn hóa, ngoại giao truyền thông, ngoại giao thể dục thể thao, ngoại giao kỹ thuâ ât số v.đều là mô ât trong những phương thức để thực hiê ân ngoại giao công chúng.
Đă âc trưng của văn hóa giống nước, mềm mại nhưng mạnh mẽ, xuyên thấu vào lòng người, thay đổi lúc nào không hay. Trong ngoại giao thời cổ đại và câ ân đại, mă âc dù văn hóa cũng cùng tham gia giao lưu và tác đô âng lẫn nhau, nhưng hầu như được coi là bối cảnh ngoại giao gây ảnh hưởng đến viê âc lựa chọn mục điêu chính sách, quá trình quyết sách, phong cách ngoại giao và phương thức ngoại giao của ngoại giao quốc gia. Đây là sự giải thích sớm nhất của con người về quan hê â văn hóa và ngoại giao, cũng là hàm nghĩa đầu tiên của “ngoại giao văn hóa”, nghĩa là: văn hóa là bối 10 TS. Nguyễn Thị Thu Phương (2013), Sự trỗi dậy về sức mạnh mềm của Trung Quốc và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam, Nxb.
Từ điển Bách Khoa, Hà Nội, tr. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cảnh của ngoại giao, bản thân nó không tham dự vào hoạt đô âng ngoại giao. Nhưng bắt đầu từ thế kỷ XX, trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, tác dụng và vị trí của giao lưu văn hóa trong quan hê â quốc tế ngày càng nổi bâ ât. Các nước trên thế giới phổ biến coi trọng viê âc lợi dụng thủ đoạn văn hóa để thể hiê ân rõ văn hóa nước mình, truyền bá quan niê âm giá trị của mình, nâng cao và mở rô âng sức ảnh hưởng của quốc gia.
Có học giả Trung Quốc cho rằng, ngoại giao văn hóa là “ tổng hòa của quan hê â văn hóa đối ngoại mà chính phủ mô ât nước theo đuổi, nói cách khác, là quan hê â văn hóa chính thức của quốc gia có chủ quyền là chủ thể, thực thi chủ quyền đối ngoại.” 11 Trong bối cảnh lớn toàn cầu hóa, văn hóa không chỉ là bối cảnh của ngoại giao, cũng không chỉ là “thủ đoạn” của ngoại giao, mà đã là tôn chỉ của hoạt đô âng ngoại giao, là căn cứ của quyết sách ngoại giao, là mục tiêu của yêu cầu ngoại giao. Điếu đó đã được chứng minh trong chiến lược ngoại giao và thực tiễn ngoại giao của nhiều quốc gia trên thế giới hiê nâ nay. Do vâ yâ , định nghĩa về ngoại giao văn hóa là sự thể hiê nâ hoă câ phản ánh của đă âc tính văn hóa của mô ât nước trong lý luâ ân ngoại giao và thực tiễn ngoại giao của nước đó. Nó biểu hiê ân cụ thể thành ba mă ât: xu hướng hê â giá trị quan của chiến lược ngoại giao nước đó, phong cách và đă âc điểm truyền thống của ngoại giao nước đó, mô hình chủ yếu của hành vi ngoại giao nước đó.
Đó là mô ât hình thức ngoại giao, hoă âc là mô ât phương diê ân, mô ât lĩnh vực của ngoại giao nói chung. Mô tÔ số quan điểm và nhâ n Ô thức về ngoại giao văn hóa của các nước trên thê giới Khái niệm “Ngoại giao văn hóa” do nhà sử học ngoại giao người Mỹ Ralph Turner từ những năm 40 của thế kỷ XX đưa ra.Về sau nhà sử học ngoại giao Mỹ Frank Ninkovich đã trình bày và phát triển một cách hệ thống. Ninkovic cho rằng: “ Nhà chính trị có kiến thức sâu rộng luôn luôn thừa nhận ngoại giao cần suy tính kỹ quan niệm giá trị văn hóa, vì những quan niệm giá trị này có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành sức mạnh ngoại giao, do đó mà càng có ý nghĩa hơn so với tín ngưỡng , hình thái ý thức hay quan niệm trừu tượng của nó. Ở thế kỷ XX , hầu như tất cả các nhà hoạt đô nâ g chính trị quan trọng của Mỹ 11 Bành Tân Lương (2008), Ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm Trung Quốc theo góc nhìn toàn cầu hóa, Nxb Nghiên cứu và giảng học Ngoại ngữ, Bắc Kinh.
19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đều cân nhắc coi nhân tố văn hóa là bộ phâ nâ để xử lý công việc ngoại giao của họ; quả thật văn hóa có tác dụng rõ ràng thường là quyết định trong quyết sách đối ngoại.”12 Nhà nghiên cứu Zhulite Antonius Sarborosi, đại học Georgettown Mỹ cho rằng “ Ngoại giao văn hóa là sự đầu tư được tiến hành mang tính lâu dài nhằm thúc đẩy quan hệ tìm hiểu giữa người dân mỹ với nhân dân các nước khác, làm cho nhân dân các nước khác hiểu rõ chính sách và ý niê m â về lợi ích nhà nước của mỹ.”13 Bộ Ngoại giao Mỹ định nghĩa “Ngoại giao văn hóa là bô â phâ nâ cốt lõi nhất trong ngoại giao công chúng, vì các hoạt động văn hóa được thể hiện rõ nét nhất hình ảnh của một quốc gia, ngoại giao văn hóa có thể góp phần vào viê câ tăng cường an ninh quốc gia theo chiều rộng lẫn chiều sâu mô tâ cách bền vững. Ngoại giao văn hóa được coi là con đường hai chiều để giúp nhân dân nước ngoài hiểu biết nước Mỹ, cũng như giúp nhân dân Mỹ tìm hiểu các dân tộc khác đang nghĩ gì về mình.14 Nhật Bản có quan điểm “Ngoại giao văn hóa là một trong những nhiệm vụ ưu tiên và cấp bách trong chiến lược đối ngoại, là biện pháp xây dựng sự tin câ yâ với các đối tác trong quan hệ chính trị và kinh tế, và là phương thức hấp thu những tinh hoa giá trị văn hóa của thế giới để cùng tạo ra các dạng thức văn hóa mới trong quá trình truyền bá.” Theo Tiến sĩ Victoria Solônidis, Tham tán văn hóa Hy Lạp, đại diê nâ của Qũy văn hóa Hy Lạp tại Anh cho rằng: “Ngoại giao văn hóa sẽ là một trong những nền tảng chủ chốt của quan hệ quốc tế thế kỷ XXI”. Ông cũng cho rằng hiện nay hầu hết các nước đều nhất trí quan điểm về trao đổi văn hóa là khía cạnh thứ ba trong quan hệ giao lưu giữa các quốc gia ngoài chính trị và kinh tế.