Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THẨM QUYỀN CỦA TÕA ÁN VIỆT NAM GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC DÂN SỰ CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI 1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƢỚC - Về giáo trình: Một số giáo trình về TPQT: + Giáo trình Tư pháp quốc tế của Trường Đại học Luật Hà Nội: Bùi Xuân Nhự chủ biên, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội năm 1999, năm 2001, năm 2009; năm 2011; Bùi Thị Thu, chủ biên, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội năm 2010. + Giáo trình Tư pháp quốc tế của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh: Giáo trình Tư pháp quốc tế phần chung, Mai Hồng Quỳ chủ biên, Nhà xuất bản Hồng Đức, Hà Nội năm 2013; giáo trình Tư pháp quốc tế phần riêng, Mai Hồng Quỳ chủ biên, Nhà xuất bản Hồng Đức, Hà Nội năm 2013; + Giáo trình Tư pháp quốc tế của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội: Nguyễn Bá Diến chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia, Hà Nội, năm 2013… Các giáo trình nêu trên đều có nghiên cứu về tố tụng dân sự quốc tế, về xung đột thẩm quyền trong TPQT, trong đó có trình bày khái niệm, nguyên tắc và những vấn đề cơ bản khác liên quan đến xác định thẩm quyền của Tòa án nói chung và Tòa án Việt Nam nói riêng đối với việc giải quyết vụ việc dân sự có YTNN; tuy nhiên các giáo trình không đề cập, phân tích sâu các khía cạnh thực tiễn của việc thực thi thẩm quyền trong tố tụng dân sự quốc tế. Một số giáo trình khác liên quan như Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội; Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Giáo trình Luật Thương mại Quốc tế, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội… cũng có ít nhiều đề cập đến thẩm quyền của Tòa án Việt Nam trong tố tụng dân sự giải quyết tranh chấp có YTNN, tranh chấp thương mại quốc tế; nhưng chỉ là những nội dung có tính chất trình bày, giải thích và viện dẫn quy định pháp luật chung chứ không phân tích các vấn đề lý luận, thực tiễn chuyên sâu v. 7 z - Về sách chuyên khảo, tham khảo: các cuốn sách chuyên khảo về TPQT của các tác giả Việt Nam như: Đoàn Năng (2001), Những vấn đề lý luận cơ bản về tư pháp quốc tế, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội; Đỗ Văn Đại và Mai Hồng Quỳ (2006), Tư pháp quốc tế của Việt Nam, phần số 14, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Đỗ Văn Đại và Mai Hồng Quỳ (2010), Tư pháp quốc tế của Việt Nam - Quan hệ dân sự, lao động, thương mại có yếu tố nước ngoài, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia; Lê Thị Nam Giang (2007), Tư pháp quốc tế, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh… đều ít nhiều đề cập đến vấn đề thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự có YTNN, trong đó có phân tích các vấn đề lý luận quan trọng như khái niệm, nguyên tắc, quy tắc chung về giải quyết xung đột thẩm quyền theo pháp luật Việt Nam hoặc phân tích quy định pháp luật Việt Nam, các HĐTTTP giữa Việt Nam và nước ngoài về các vấn đề của TPQT nói chung và thẩm quyền, xung đột thẩm quyền đối với các vụ việc dân sự có YTNN nói riêng.
Ngoài ra, một số ấn phẩm xuất bản khác về giải quyết tranh chấp dân sự, thương mại có YTNN như: Nguyễn Vũ Hoàng (2004), Giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế bằng con đường Tòa án, Nhà xuất bản Thanh niên; Nguyễn Trung Tín (2009), Giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội; Nguyễn Văn Tiến, Bành Quốc Tuấn (2011), Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài và việc bảo vệ quyền dân sự tại cơ quan tư pháp Việt Nam, Nhà xuất bản Lao động… cũng có một số phần nội dung nhất định liên quan đến thẩm quyền của Tòa án Việt Nam trong việc giải quyết các vụ việc dân sự có YTNN. - Về luận án tiến sĩ, luận văn cao học nghiên cứu về thẩm quyền của Tòa án trong tố tụng dân sự hoặc tố tụng dân sự quốc tế ở các cơ sở đào tạo luật: + Về nghiên cứu thẩm quyền của Tòa án nói chung đáng lưu ý có luận án tiến sĩ luật học của tác giả Lê Thị Hà (2003) với đề tài: "Phân cấp thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống tòa án ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay". Trên cơ sở nghiên cứu những quy định về cách thức tổ chức thực hiện thẩm 8 z quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống TAND và thực tiễn giải quyết về dân sự, luận án nghiên cứu sự phân cấp thực hiện thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự trong hệ thống Tòa án theo thủ tục sơ thẩm, thủ tục phúc thẩm, thủ tục giám đốc thẩm, thủ tục tái thẩm về dân sự, nêu ra những bất cập. Luận án làm sáng tỏ phần nào những vấn đề lý luận về thẩm quyền về dân sự của Tòa án, thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự, xây dựng một hệ thống khái niệm liên quan đến nội dung luận án xung quanh vấn đề thẩm quyền về dân sự và thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự của Tòa án.
Từ các nội dung này, luận án đã làm rõ khái niệm, sự cần thiết, ý nghĩa, vai trò của sự phân cấp thực hiện thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống TAND. Luận án đã đi sâu nghiên cứu những quy định của pháp luật Việt Nam về phân cấp thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống Tòa án qua cách thức tổ chức thực hiện thẩm quyền sơ thẩm, thẩm quyền phúc thẩm, thẩm quyền giám đốc thẩm, thẩm quyền tái thẩm về dân sự của mỗi cấp Tòa án cũng như giữa các cấp Tòa án với nhau và thẩm quyền quyết định của mỗi Hội đồng xét xử sơ thẩm, Hội đồng phúc thẩm, Hội đồng giám đốc thẩm, Hội đồng tái thẩm. Từ những nghiên cứu này, luận án đã chỉ ra những bất cập trong tổ chức thực hiện thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xét xử về dân sự, là nguyên nhân quan trọng đưa việc giải quyết vụ án dân sự rơi vào tình trạng xét xử lòng vòng qua nhiều cấp, kéo dài nhiều năm, gây bức xúc và mất niềm tin trong nhân dân. Luận án đã đề xuất những giải pháp nhằm đổi mới sự phân cấp thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự, xây dựng mô hình tổ chức phân cấp thẩm quyền làm bảo đảm về mặt pháp lý cho việc nâng cao chất lượng xét xử về dân sự trong hệ thống Tòa án.
Trước tiên là sự thay đổi việc tổ chức thẩm quyền tại mỗi Tòa án theo cách thức là có các Thẩm phán chuyên trách hoặc Tòa chuyên trách thực hiện thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự của cấp Tòa án đó. Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Văn Năm (2007) "Giải quyết tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài bằng Tòa án Việt Nam - Thực trạng và giải pháp" có nội dung chính về hoạt động giải quyết tranh chấp dân sự có YTNN bằng Tòa án Việt Nam gồm nguyên tắc giải quyết tranh chấp, vấn đề giải quyết xung đột pháp luật, xác 9 z định thẩm quyền của Tòa án và trình tự thủ tục tố tụng dân sự giải quyết tranh chấp dân sự có YTNN… Do đó, luận văn này chỉ có một phần về thẩm quyền của Tòa án giải quyết tranh chấp dân sự có YTNN. Một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu chuyên sâu về thẩm quyền của Tòa án giải quyết tranh chấp dân sự có YTNN như: Đào Thị Thúy (2010), Thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài của Tòa án nhân dân trong Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội; Đồng Thị Kim Thoa (2004), Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài trong pháp luật Việt Nam và Thụy Điển- từ góc độ nghiên cứu so sánh, luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội - Đại học Lund (Thụy Điển). Đề tài: "Thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài của Tòa án nhân dân trong Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành" luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Đào Thị Thúy: thứ nhất, luận văn chủ yếu nghiên cứu thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự (theo nghĩa rộng) có YTNN dưới góc độ tư pháp Việt Nam, đặt trọng tâm vào khía cạnh xung đột thẩm quyền của TAND về giải quyết các vụ việc dân sự có YTNN và chỉ tập trung vào vụ việc dân sự và hôn nhân gia đình, không đề cập tới kinh doanh thương mại và lao động.
Thứ hai, luận văn chủ yếu nghiên cứu các quy tắc xác định thẩm quyền xét xử. Thứ ba, luận văn trình bày một số nội dung về lý luận và thực trạng pháp luật về thẩm quyền trong một số văn bản pháp luật để nêu các quy tắc thẩm quyền cơ bản trong pháp luật Việt Nam và đặc biệt là trong BLTTDS. Tác giả của luận văn cũng đưa ra khái niệm về vụ án dân sự, trình bày các quy tắc xác định thẩm quyền, căn cứ xác định thẩm quyền của Tòa án giải quyết các vụ việc dân sự có YTNN, hệ thống quy định pháp luật về thẩm quyền, trình bày thẩm quyền của Tòa án giải quyết một số loại tranh chấp dân sự có YTNN; đồng thời luận văn cũng đã đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện hơn pháp luật về thẩm quyền của Tòa án Việt Nam giải quyết các vụ việc dân sự có YTNN. Luận văn thạc sĩ luật học "Thẩm quyền giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài trong pháp luật Việt Nam và Thụy Điển - từ góc độ nghiên 10 z cứu so sánh" của tác giả Đồng Thị Kim Thoa: thứ nhất, luận văn chủ yếu nghiên cứu chế định thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự có YTNN dưới góc độ TPQT, đặt trọng tâm vào khía cạnh xung đột pháp luật về thẩm quyền giải quyết tranh chấp.
Thứ hai, luận văn nghiên cứu về thẩm quyền xét xử của Tòa án mà không đề cập đến thẩm quyền của trọng tài thương mại.