Múa Khmer Nam Bộ: Truyền Thống và Biến Đổi - Luận Án Tiến Sĩ Văn Hóa Học Trà Vinh 2023

Chuyên khảo phân tích Múa khmer nam bộ truyền thống và biến đổi, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Người hướng dẫn: GS. Tên Giảng Viên
• Trường học: Trường Đại Học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Múa Khmer Nam Bộ: Truyền Thống và Biến Đổi
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Trà Vinh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận
• 1.1.2. Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.1.3. Các nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.4. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn
• 1.1.5. Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài
• 1.1.6. Nghiên cứu về tộc người và văn hóa Khmer
• 1.1.7. Nghiên cứu về văn nghệ truyền thống có sự hiện diện của múa
• 1.1.8. Nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật múa Khmer
• 1.1.9. Các nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.10. Nghiên cứu về tộc người và văn hóa Khmer
• 1.1.11. Nghiên cứu về văn nghệ truyền thống có sự hiện diện của múa
• 1.1.12. Nghiên cứu chuyên sâu về múa Khmer
• 1.1.13. Nhận xét chung
• 1.1.14. Múa và hướng tiếp cận văn hóa học nghệ thuật
• 1.1.15. Hướng tiếp cận Văn hóa học Nghệ thuật
• 1.1.16. Văn hóa tộc người
• 1.1.17. Vùng văn hóa và văn hóa vùng
• 1.1.18. Lý thuyết tương đối văn hóa và tính đặc thù lịch sử
• 1.1.19. Một số thuật ngữ
• 1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.2.1. Dân cư và phân bố dân cư
• 1.2.2. Văn hóa phi vật thể
• 1.2.3. Tín ngưỡng và tôn giáo
• 1.2.4. Phong tục và lễ hội
• 1.2.5. Văn học nghệ thuật
• 1.2.6. Cơ sở hình thành múa Khmer Nam Bộ
• 1.2.6.1. Cơ sở tự nhiên
• 1.2.6.2. Hiện tượng tự nhiên góp phần hình thành chủ đề múa
• 1.2.6.3. Động - thực vật góp phần hình thành động tác múa
• 1.2.6.4. Nền tảng văn hóa bản địa
• 1.2.6.5. Tôn giáo và văn học Ấn Độ
• 1.2.6.6. Mối quan hệ giữa múa Campuchia và múa Khmer Nam Bộ
• 1.2.6.7. Dấu ấn quyền thuật Trung Hoa qua vũ đạo Dù-kê
• 1.2.6.8. Các điệu nhảy phương Tây - Cơ sở hình thành múa dân vũ hiện đại
• 1.2.7. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA MÚA TRUYỀN THỐNG KHMER NAM BỘ
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM MÚA KHMER NAM BỘ
• 2.1.1. Nội dung và hình thức
• 2.1.2. Ngôn ngữ, động tác
• 2.1.3. Múa trong sân khấu
• 2.2. GIÁ TRỊ CỦA MÚA KHMER NAM BỘ
• 2.2.1. Giá trị nhận thức (chân)
• 2.2.2. Hài hòa âm dương
• 2.2.3. Tính trọng nữ
• 2.2.4. Giá trị đạo đức (thiện)
• 2.2.5. Tính hiếu hòa, bao dung
• 2.2.6. Tính đoàn kết và hướng thiện
• 2.2.7. Giá trị thẩm mỹ
• 2.2.7.1. Nét đẹp ngoại diện
• 2.2.7.2. Nét đẹp nội tâm
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BIẾN ĐỔI HIỆN NAY CỦA MÚA KHMER NAM BỘ
• 3.1. BỐI CẢNH VÀ NGUYÊN NHÂN BIẾN ĐỔI MÚA KHMER NAM BỘ
• 3.1.1. Không gian, môi trường thay đổi
• 3.1.2. Sự thay đổi nhận thức qua thời gian
• 3.1.3. Nguồn nhân lực thực hành múa
• 3.1.4. Kinh tế mưu sinh
• 3.2. NHỮNG BIỂU HIỆN BIẾN ĐỔI CỦA MÚA KHMER NAM BỘ
• 3.3. HỆ QUẢ CỦA NHỮNG BIẾN ĐỔI MÚA KHMER NAM BỘ
• 3.3.1. Bổ sung sự đa dạng mới trong thực hành văn hóa múa Khmer Nam Bộ
• 3.3.2. Nâng cao giá trị múa Khmer Nam Bộ trong văn hóa người Khmer hiện nay
• 3.3.3. Mai một các điệu múa truyền thống Khmer
• 3.3.4. Biến dạng đặc điểm múa truyền thống Khmer
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA NCS LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• DANH MỤC TÁC PHẨM MÚA KHMER NCS BIÊN ĐẠO VÀ DÀN DỰNG
• MỤC LỤC PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1: CÁC BẢNG PHÂN TÍCH SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH NHỮNG NGƯỜI CUNG CẤP THÔNG TIN
• PHỤ LỤC 3: TRÍCH LƯỢC MỘT SỐ CUỘC PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 4: HÌNH ẢNH ĐIỀN DÃ
• PHỤ LỤC 5: HÌNH ẢNH TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI MÚA KHMER NAM BỘ
• PHỤ LỤC 8: DANH SÁCH CÁC NGHỆ NHÂN, NGHỆ SĨ KHMER NAM BỘ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Múa Khmer Nam Bộ Di Sản Văn Hóa Độc Đáo

Trong bức tranh đa sắc màu của văn hóa Việt Nam, múa Khmer Nam Bộ nổi bật như một di sản văn hóa phi vật thể vô giá. Với hơn 1.3 triệu người, cộng đồng Khmer Nam Bộ đã kiến tạo nên một bản sắc văn hóa riêng biệt, thể hiện qua ngôn ngữ, phong tục, lễ hội và đặc biệt là nghệ thuật múa. Múa Khmer không chỉ là hình thức giải trí mà còn là yếu tố không thể thiếu trong đời sống tinh thần, gắn liền với vòng đời của mỗi người Khmer, từ sinh ra đến khi qua đời. Từ lao động đến sinh hoạt đời thường, từ lễ hội truyền thống đến các nghi lễ tôn giáo, múa Khmer luôn hiện diện, thể hiện tâm tư, tình cảm và thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng. Qua thời gian, múa Khmer đã phát triển thành nhiều thể loại, bao gồm múa cổ điển, múa truyền thống và múa dân gian, mỗi loại mang một sắc thái và giá trị riêng.

1.1. Vị Trí Của Múa Khmer Trong Đời Sống Tinh Thần

Múa Khmer giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Khmer Nam Bộ. Nó không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phần không thể thiếu trong các nghi lễ tôn giáo, lễ hội truyền thống và các sự kiện quan trọng khác. Múa Khmer thể hiện những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và đạo đức của cộng đồng, đồng thời góp phần củng cố sự gắn kết và đoàn kết giữa các thành viên.

1.2. Các Thể Loại Múa Khmer Nam Bộ Hiện Nay

Múa Khmer Nam Bộ được chia thành ba thể loại chính: múa cổ điển, múa truyền thống và múa dân gian. Múa cổ điển thường được biểu diễn trong các nghi lễ trang trọng và mang tính chất tôn nghiêm. Múa truyền thống gắn liền với các phong tục, tập quán và lễ hội của người Khmer. Múa dân gian mang tính chất cộng đồng, thường được biểu diễn trong các dịp vui chơi, giải trí và thể hiện đời sống sinh hoạt của người dân.

II. Thách Thức Bảo Tồn Múa Khmer Nguy Cơ Mai Một

Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, múa Khmer Nam Bộ đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nhiều loại hình múa truyền thống như múa cúng tổ, múa lên đồng chữa bệnh đang dần mai một, chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người lớn tuổi. Các nghi lễ cưới truyền thống, vốn gắn liền với nhiều điệu múa ý nghĩa, cũng ít được thực hiện trong các đám cưới hiện đại. Sự thiếu hụt thế hệ kế thừa, sự xâm nhập của các loại hình nghệ thuật đương đại và sự cải biên thiếu cân nhắc đã làm xói mòn các giá trị văn hóa đặc sắc của múa Khmer. Các nghiên cứu trước đây, dù quý giá, vẫn còn hạn chế về phạm vi và phương pháp tiếp cận, chưa đi sâu vào phân tích sự biến đổi của múa Khmer trong bối cảnh hiện nay. Do đó, việc nghiên cứu và bảo tồn múa Khmer Nam Bộ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.1. Sự Mai Một Của Các Loại Hình Múa Khmer Truyền Thống

Nhiều loại hình múa Khmer truyền thống đang dần biến mất do thiếu người kế thừa và môi trường biểu diễn. Các nghệ nhân thực hành múa trong các nghi thức truyền thống ngày càng lớn tuổi và không có người thay thế. Thế hệ trẻ không mặn mà với các loại hình múa này do không có lớp truyền dạy và thiếu cơ hội biểu diễn.

2.2. Ảnh Hưởng Của Nghệ Thuật Đương Đại Đến Múa Khmer

Sự xâm nhập của các loại hình nghệ thuật đương đại từ phương Tây đã ảnh hưởng đến nghệ thuật múa Khmer. Một số điệu múa truyền thống Khmer bị cải biên một cách tùy tiện, làm mất đi các giá trị văn hóa đặc sắc vốn có. Điều này đặt ra thách thức trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa của múa Khmer.

2.3. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Về Múa Khmer Nam Bộ

Các nghiên cứu trước đây về múa Khmer còn hạn chế về phạm vi và phương pháp tiếp cận. Nhiều nghiên cứu chỉ dừng lại ở góc độ sưu tầm, khảo cứu mang tính chất địa phương, vùng miền. Bên cạnh đó, rào cản ngôn ngữ cũng gây khó khăn cho việc phiên âm và mô tả đặc điểm múa Khmer một cách chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Múa Khmer Tiếp Cận Văn Hóa Học

Luận án này tiếp cận múa Khmer Nam Bộ từ góc độ văn hóa học, đi sâu vào phân tích đặc điểm truyền thống và sự biến đổi của múa Khmer trong bối cảnh văn hóa đương đại. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính, kết hợp phỏng vấn sâu các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ và người dân Khmer. Các đợt điền dã được thực hiện để thu thập tài liệu, quan sát và trải nghiệm thực hành múa Khmer trong các không gian trình diễn khác nhau. Phương pháp thống kê được sử dụng để thu thập thông tin về hiện trạng hoạt động múa. Phương pháp so sánh được áp dụng để làm rõ sự vận động và biến đổi của múa Khmer ở hai khía cạnh đồng đại và lịch đại. Cách tiếp cận liên ngành, kết hợp các khoa học xã hội và nhân văn, giúp nghiên cứu tiếp cận múa Khmer như một hệ thống văn hóa hoàn chỉnh.

3.1. Phương Pháp Phỏng Vấn Sâu Và Điền Dã Trong Nghiên Cứu

Phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng để thu thập thông tin từ các nhà nghiên cứu văn hóa Khmer, nghệ nhân, nghệ sĩ và người dân Khmer. Các cuộc phỏng vấn tập trung vào lịch sử, đặc điểm và sự biến đổi của múa Khmer. Phương pháp điền dã được thực hiện để quan sát và trải nghiệm thực hành múa Khmer trong các không gian trình diễn khác nhau, từ đó thu thập dữ liệu thực tế và đáng tin cậy.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đồng Đại Và Lịch Đại

Phương pháp so sánh đồng đại được sử dụng để làm rõ đặc điểm múa Khmer trong cùng một giai đoạn nhưng ở những không gian khác nhau (Trà Vinh và Sóc Trăng). Phương pháp so sánh lịch đại được áp dụng để so sánh múa Khmer ở giai đoạn trước đây và hiện nay, từ đó thấy được sự vận động và phát triển của múa Khmer theo thời gian.

IV. Đặc Điểm Giá Trị Múa Khmer Truyền Thống Phân Tích Chi Tiết

Nghiên cứu xác định ba loại hình múa Khmer truyền thống: múa cổ điển, múa dân gian và múa trong kịch hát. Mỗi loại hình được phân tích theo ba hướng: nội dung - hình thức, ngôn ngữ - động tác và âm nhạc. Múa cổ điển mang tính trang trọng, thường được biểu diễn trong các nghi lễ tôn giáo. Múa dân gian gắn liền với đời sống sinh hoạt và lễ hội của người dân. Múa trong kịch hát được tích hợp và nâng cao, thể hiện các đặc trưng riêng biệt của từng loại hình sân khấu. Giá trị của múa Khmer được phân tích ở ba khía cạnh: giá trị nhận thức, giá trị đạo đức và giá trị thẩm mỹ. Múa Khmer không chỉ phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của người Khmer mà còn truyền tải những giá trị đạo đức tốt đẹp và mang đến những trải nghiệm thẩm mỹ sâu sắc.

4.1. Phân Tích Nội Dung Hình Thức Và Ngôn Ngữ Động Tác

Nội dung của múa Khmer thường xoay quanh các câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, lịch sử và đời sống sinh hoạt của người dân. Hình thức biểu diễn đa dạng, từ các điệu múa đơn giản đến các vở kịch múa phức tạp. Ngôn ngữ động tác phong phú, sử dụng các cử chỉ, điệu bộ và biểu cảm để truyền tải thông điệp và cảm xúc.

4.2. Giá Trị Nhận Thức Đạo Đức Và Thẩm Mỹ Của Múa Khmer

Múa Khmer mang đến những giá trị nhận thức sâu sắc về lịch sử, văn hóa và đời sống của người Khmer. Nó truyền tải những giá trị đạo đức tốt đẹp như lòng hiếu thảo, sự đoàn kết và tinh thần hướng thiện. Đồng thời, múa Khmer mang đến những trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo và sâu sắc, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của con người.

V. Biến Đổi Múa Khmer Nam Bộ Biểu Hiện Hệ Quả Hiện Nay

Nghiên cứu xác định bối cảnh và nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi của múa Khmer Nam Bộ trong xã hội hiện nay. Quá trình hiện đại hóa, hội nhập và sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng đã tác động đến múa Khmer. Các biểu hiện của biến đổi được phân tích, bao gồm sự mai một của các điệu múa truyền thống, sự biến dạng của đặc điểm múa và sự xuất hiện của các hình thức múa mới. Hệ quả của những biến đổi này được đánh giá, bao gồm sự bổ sung đa dạng trong thực hành văn hóa, sự nâng cao giá trị múa Khmer và nguy cơ mất đi bản sắc văn hóa truyền thống. Cần có những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị múa Khmer trong bối cảnh mới.

5.1. Bối Cảnh Và Nguyên Nhân Biến Đổi Múa Khmer

Quá trình hiện đại hóa, hội nhập và sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng là những yếu tố chính dẫn đến sự biến đổi của múa Khmer. Sự phát triển của kinh tế, xã hội và công nghệ đã tác động đến đời sống văn hóa của người Khmer, trong đó có múa Khmer.

5.2. Biểu Hiện Của Biến Đổi Trong Múa Khmer Nam Bộ

Các biểu hiện của biến đổi trong múa Khmer bao gồm sự mai một của các điệu múa truyền thống, sự biến dạng của đặc điểm múa và sự xuất hiện của các hình thức múa mới. Một số điệu múa truyền thống bị cải biên một cách tùy tiện, làm mất đi các giá trị văn hóa đặc sắc vốn có.

5.3. Hệ Quả Của Biến Đổi Và Giải Pháp Bảo Tồn

Hệ quả của những biến đổi trong múa Khmer bao gồm sự bổ sung đa dạng trong thực hành văn hóa, sự nâng cao giá trị múa Khmer và nguy cơ mất đi bản sắc văn hóa truyền thống. Cần có những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị múa Khmer trong bối cảnh mới, bao gồm việc tăng cường giáo dục, truyền dạy và hỗ trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Múa Khmer Nam Bộ Trong Kỷ Nguyên Mới

Nghiên cứu đã làm rõ đặc điểm và giá trị của múa Khmer truyền thống, đồng thời phân tích sự biến đổi của múa Khmer trong bối cảnh xã hội hiện nay. Múa Khmer Nam Bộ là một di sản văn hóa vô giá, cần được bảo tồn và phát huy trong kỷ nguyên mới. Việc bảo tồn múa Khmer không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng Khmer mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ để hỗ trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ, tăng cường giáo dục và truyền dạy, tạo môi trường biểu diễn và quảng bá múa Khmer đến với công chúng. Chỉ khi đó, múa Khmer Nam Bộ mới có thể trường tồn và phát triển, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Việt Nam.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Múa Khmer

Việc bảo tồn múa Khmer là vô cùng quan trọng để giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng Khmer Nam Bộ và đóng góp vào sự đa dạng văn hóa của Việt Nam. Múa Khmer không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là một phần của lịch sử, truyền thống và đời sống tinh thần của người Khmer.

6.2. Giải Pháp Để Phát Triển Bền Vững Múa Khmer Nam Bộ

Để phát triển bền vững múa Khmer Nam Bộ, cần có những giải pháp đồng bộ, bao gồm việc tăng cường giáo dục, truyền dạy, hỗ trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ, tạo môi trường biểu diễn và quảng bá múa Khmer đến với công chúng. Bên cạnh đó, cần có sự quan tâm và đầu tư từ các cấp chính quyền và các tổ chức văn hóa để bảo tồn và phát huy giá trị của múa Khmer.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn hóa tộc người trong tiến trình biến đổi xã hội đương đại là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của nhân học và văn hóa học Việt Nam. Luận án tiến sĩ Văn hóa học (Mã ngành: 9229040) với đề tài "Múa Khmer Nam Bộ: truyền thống và biến đổi" thực hiện tại Trường Đại học Trà Vinh năm 2023 là công trình khoa học tiên phong tiếp cận toàn diện nghệ thuật múa của cộng đồng hơn 1,3 triệu người Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) dưới lăng kính Văn hóa học Nghệ thuật. Trước bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế diễn ra sâu sắc, các thực hành nghệ thuật diễn xướng dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một và tái cấu trúc nhanh chóng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định từ sự thiếu vắng các công trình phân tích múa Khmer như một chỉnh thể văn hóa động. Các nghiên cứu trước đây của Lê Ngọc Canh (2013), Trần Thị Lan Hương (2017) hay Lâm Vĩnh Phương (2014) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ Nghệ thuật học hình thái hoặc Lịch sử - Lý luận sân khấu thuần túy, dừng lại ở mức độ sưu tầm, miêu tả kỹ thuật hoặc khảo cứu cục bộ tại từng địa phương đơn lẻ. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách đặt múa trong mối tương quan hữu cơ giữa truyền thống văn hóa nông nghiệp lúa nước và các biến chuyển kinh tế - xã hội đương đại.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Múa Khmer Nam Bộ truyền thống mang những đặc điểm, cấu trúc ngôn ngữ và hệ giá trị biểu đạt tiêu biểu gì trong không gian văn hóa bản địa?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Múa Khmer Nam Bộ hiện nay đang trải qua những biến đổi nổi trội nào về không gian trình diễn, kỹ thuật động tác, âm nhạc và chức năng xã hội?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quá trình sinh tồn của người Khmer Nam Bộ trong hệ sinh thái nông nghiệp lúa nước ĐBSCL đã sản sinh một hình thái múa đặc thù mang tính âm tính, trọng nữ và thiên về biểu đạt của hệ thống ngôn ngữ tay (mudra/kbach).
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Dưới tác động của hiện đại hóa, quá trình biến đổi văn hóa không dẫn đến sự đồng nhất hóa hay hòa tan hoàn toàn, mà kích hoạt cơ chế thích ứng nội sinh, tạo ra các dạng thức thực hành văn hóa lai ghép mới dựa trên nền tảng bản sắc tộc người.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết tiếp cận Văn hóa học Nghệ thuật (Phan Thị Thu Hiền, Trần Ngọc Thêm), Thuyết chức năng (B. Malinowski, A.R. Radcliffe-Brown), Thuyết tương đối văn hóa và Tính đặc thù lịch sử (Franz Boas), cùng Thuyết Biến đổi văn hóa (Robert Redfield, Leonard Broom). Phạm vi nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào hai địa bàn trọng điểm có mật độ cư dân và thiết chế chùa Phật giáo Nam tông dày đặc nhất: tỉnh Trà Vinh và tỉnh Sóc Trăng, với khung thời gian khảo sát lịch đại từ sau năm 1975 đến năm 2023.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │           KHUNG PHÂN TÍCH VĂN HÓA HỌC NGHỆ THUẬT        │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
               ▼                                                               ▼
┌─────────────────────────────┐                                 ┌─────────────────────────────┐
│    TRUYỀN THỐNG NGUYÊN HỢP  │                                 │     BIẾN ĐỔI ĐƯƠNG ĐẠI      │
├─────────────────────────────┤                                 ├─────────────────────────────┤
│• Hệ sinh thái nông nghiệp   │   Hiện đại hóa & Tiếp biến      │• Sân khấu hóa, thế tục hóa  │
│• Không gian thiêng (Chùa)   │────────────────────────────────>│• Rút gọn tuyến, đổi tiết tấu│
│• Ngôn ngữ tay, âm tính      │    (Trà Vinh & Sóc Trăng)       │• Du nhập nhạc cụ điện tử    │
│• Giá trị Chân - Thiện - Mỹ  │                                 │• Nguy cơ đứt gãy trao truyền│
└─────────────────────────────┘                                 └─────────────────────────────┘

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu chính định hình nên cơ sở lý luận của đề tài:

1. Dòng nghiên cứu lịch sử - tộc người học và khảo cổ học: Louis Malleret (1959–1963) qua công trình đồ sộ L'Archéologie du Delta du Mékong (4 tập) đã khai quật nền văn minh Óc Eo và văn hóa Phù Nam, tạo tiền đề xác lập cội nguồn bản địa. Khảo cứu huyết chủng học của Pierre Rossion (1974) và luận điểm dân tộc học của Mạc Đường (1991) chỉ rõ: "Cho đến trước thế kỷ XVII, người Khmer là thành phần cư dân duy nhất tồn tại ở ĐBSCL. Họ sống khu biệt và không có mối quan hệ hành chính với bất cứ một quốc gia nào thời đó". Các nghiên cứu của Huỳnh Ngọc Trảng (1987), Trường Lưu (1993, 2001) và Phan An (2009) khẳng định chiều kích cộng cư hòa hợp giữa người Khmer với người Kinh, Hoa, Chăm tại Nam Bộ.
2. Dòng nghiên cứu nhân học nghệ thuật và sân khấu Campuchia: Các công trình của Meach Pun (2007) về phong tục tập quán; Pich Tum Kravel (1997, 2000, 2010) về nghệ thuật Dì-kê, Ba-săc, Khôl, âm nhạc và múa; Preap Chanmara (2009) về sân khấu Khôl chùa S-vai On-đet; cùng tài liệu nhập môn 12 động tác múa truyền thống (kbach multhan) của Pruong Chean và Keo Malis (2002).
3. Dòng nghiên cứu chuyên sâu về múa và sân khấu Khmer Nam Bộ: Các khảo cứu của Lê Ngọc Canh (1997, 2004, 2013) về múa Rô-băm; Đào Huy Quyền (2009) về diễn xướng; Hoàng Túc (2011) về diễn ca lễ nghi; Sơn Ngọc Hoàng (2012) và Sang Sết (2020) về Dù-kê; Lâm Vĩnh Phương (2014) và Trần Thị Lan Hương (2017) về múa trong kịch hát.

                                KHÔNG GIAN HỌC THUẬT VỀ MÚA KHMER
                                
   Lý luận Sân khấu / Nghệ thuật học                   Văn hóa học / Nhân học Văn hóa
 ┌───────────────────────────────────────┐           ┌───────────────────────────────────────┐
 │ • Lê Ngọc Canh (1997, 2013)           │           │ • Huỳnh Ngọc Trảng (1987)             │
 │ • Lâm Vĩnh Phương (2014)              │           │ • Trường Lưu (1993, 2001)             │
 │ • Trần Thị Lan Hương (2017)           │           │ • Phan An (2009)                      │
 └───────────────────┬───────────────────┘           └───────────────────┬───────────────────┘
                     │                                                   │
                     └─────────────────────────┬─────────────────────────┘
                                               │
                                               ▼
                              ┌───────────────────────────────────┐
                              │  LUẬN ÁN TIẾN SĨ (TRÀ VINH, 2023)  │
                              │   Giao điểm: Múa Khmer Nam Bộ     │
                              │   Trục phân tích: Truyền thống    │
                              │   và Biến đổi văn hóa đương đại   │
                              └───────────────────────────────────┘

Điểm tranh biện học thuật lớn nằm ở hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Khuếch tán luận cực đoan): Coi toàn bộ nghệ thuật múa Khmer Nam Bộ chỉ là bản sao thứ cấp, phái sinh trực tiếp từ nghệ thuật cung đình Angkor của Campuchia.
• Quan điểm thứ hai (Thuyết tương đối văn hóa và địa phương hóa): Luận án chứng minh rằng dù chia sẻ cội nguồn văn hóa Ấn Độ Dương hóa và thần thoại Reamker, múa Khmer Nam Bộ đã trải qua quá trình bản địa hóa sâu sắc trong hệ sinh thái trũng phèn Nam Bộ, tiếp thu quyền thuật Trung Hoa trong vũ đạo Dù-kê và điệu thức giao lưu Kinh - Hoa - Chăm, tạo nên một thực thể nghệ thuật độc lập mang tính đặc thù lịch sử.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu: Khác với công trình của Preap Chanmara (2009) tập trung vào L-khôn Khôl chùa S-vai On-đet vốn chỉ do nam giới biểu diễn trong không gian khép kín, múa Khmer Nam Bộ sở hữu tính dung hợp giới cao và đa dạng thể loại. Đồng thời, so với khảo cứu của UNESCO về múa chày Rom Kôs Ong-re tại Campuchia, hình thái múa đạo cụ lao động của người Khmer Nam Bộ đã tích hợp sâu vào nghi thức nông nghiệp lúa nước và các lễ hội cộng đồng phum sroc (Pi-thi Chôl Chnam Thmây, Sen Đôn Ta, Óc Om Bóc).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng ba lý thuyết nền tảng trong bối cảnh văn hóa tộc người thiểu số tại Việt Nam:

1. Mở rộng Thuyết chức năng cấu trúc (A.R. Radcliffe-Brown & B. Malinowski): Luận án chỉ ra nghệ thuật múa không đơn thuần là giải trí thẩm mỹ mà giữ chức năng cân bằng tâm lý xã hội (psychological equilibrium) và cố kết cộng đồng (social cohesion). Nghi thức múa lên đồng chữa bệnh Rom A-răk hay múa cúng tổ Rom Hum-rông, Rom Buông-suông đóng vai trò giải tỏa âu lo tập thể trước thiên tai, dịch bệnh.
2. Vận dụng Thuyết tương đối văn hóa (Franz Boas): Luận án bác bỏ các thang đo vị chủng phương Tây khi đánh giá nghệ thuật múa phương Đông. Đúng như Franz Boas (1887) từng nhấn mạnh: "... văn minh không phải là một cái gì đó tuyệt đối, nhưng… là tương đối, và… những ý tưởng và quan niệm của chúng tôi chỉ đúng đối với nền văn minh của chúng ta cho tới hiện tại". Múa Khmer Nam Bộ lấy đôi tay làm trung tâm biểu đạt (mudra mang tính biểu trưng vũ trụ luận) thay vì kỹ thuật giải phóng đôi chân như ballet phương Tây.
3. Phát triển Thuyết Biến đổi văn hóa (Robert Redfield & Leonard Broom): Thiết lập mô hình biến đổi ba chiều: (1) Biến đổi cấu trúc không gian (từ sân chùa sang sân khấu hộp thương mại); (2) Biến đổi hình thái động tác (cách điệu hóa, rút ngắn trường độ); (3) Biến đổi chức năng tâm linh sang giải trí thế tục.

                    HỆ THỐNG MỆNH ĐỀ LÝ THUYẾT CỐT LÕI CỦA LUẬN ÁN
                    
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Mệnh đề 1 (P1): Tính sinh thái - nông nghiệp quy định đặc trưng tạo hình âm tính        │
│ Ngôn ngữ động tác múa Khmer Nam Bộ phản ánh động - thực vật bản địa và chu kỳ lúa nước. │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Mệnh đề 2 (P2): Tính dung hợp đa văn hóa trong cấu trúc sân khấu                       │
│ Sân khấu Dù-kê là sản phẩm tiếp biến: kịch bản Khmer + võ thuật Hoa + âm nhạc Nam Bộ.   │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ Mệnh đề 3 (P3): Quy luật thích ứng văn hóa nhị nguyên                                   │
│ Quá trình hiện đại hóa vừa làm mai một múa thiêng vừa sản sinh các hình thức dân vũ mới.│
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp phương pháp tiếp cận Văn hóa học Nghệ thuật do Phan Thị Thu Hiền (2006) khởi xướng: "Văn hoá học nghệ thuật coi nghiên cứu các tác phẩm/các nền nghệ thuật như phương tiện để nhằm đến mục đích hiểu biết những nền văn hoá đã sản sinh, nuôi dưỡng, là môi trường hoạt động của các tác phẩm/các nền nghệ thuật đó...". Đồng thời, vận dụng định nghĩa của Trần Ngọc Thêm (2014) về vùng văn hóa: "Vùng văn hóa là một không gian văn hóa liên tục, trong đó tồn tại một chủ thể văn hóa thống nhất, và chủ thể đó hoạt động đồng hướng trong một thời gian văn hóa đủ dài, tạo nên một hệ thống giá trị đặc thù cho phép khu biệt vùng đang xét với những vùng có liên quan".

Khung phân tích chia múa Khmer thành ba phân hệ cấu trúc:

1. Múa cổ điển (Classical Dance): Đỉnh cao chuẩn mực với hệ thống vai Neay-rông (nam chính), Neang (nữ chính), Yeak (chằn/quỷ), S-va (khỉ thần Hanuman).
2. Múa dân gian (Folk Dance): Gồm múa sinh hoạt (Rom Vong, Rom Kbach, Lăm Liêu), múa lao động (Kôs Ong-re), và múa tín ngưỡng (Rom A-răk, Rom Buông-suông).
3. Múa trong kịch hát (Theatrical Dance): Diễn xướng trong ba loại hình sân khấu truyền thống Rô-băm, Dù-kê và Dì-kê.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án xây dựng trên lập trường nhận thức luận diễn giải (Interpretivism) và nhân học văn hóa. Nghiên cứu áp dụng thiết kế định tính chuyên sâu (Qualitative Research Design) kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học nhiều điểm (Multi-sited Ethnography) tại hai vùng lõi văn hóa Khmer: Trà Vinh (huyện Châu Thành, Trà Cú, Cầu Ngang) và Sóc Trăng (huyện Mỹ Xuyên, Châu Thành, thị xã Vĩnh Châu).

                            SƠ ĐỒ THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                            
 ┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐
 │   QUAN SÁT THAM DỰ        │     │     PHỎNG VẤN SÂU         │     │     SO SÁNH ĐỐI CHIẾU     │
 ├───────────────────────────┤     ├───────────────────────────┤     ├───────────────────────────┤
 │• 45+ đợt điền dã thực địa │     │• 8 nghệ nhân ưu tú/NSƯT   │     │• Đồng đại: Trà Vinh vs    │
 │• Ghi hình nghi lễ cưới,   │     │• A-charr, nhà nghiên cứu  │     │  Sóc Trăng                │
 │  lễ chùa, đoàn nghệ thuật │     │• Hồi cố lịch sử diễn biến │     │• Lịch đại: Trước 1975 vs  │
 │• Trải nghiệm thực hành    │     │  các đoàn nghệ thuật      │     │  Giai đoạn 1975 - 2023    │
 └─────────────┬─────────────┘     └─────────────┬─────────────┘     └─────────────┬─────────────┘
               │                                 │                                 │
               └────────────────────────► ◄──────┴─────────────────────────────────┘
                                         │
                                         ▼
                       ┌───────────────────────────────────┐
                       │    TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & LÝ THUYẾT│
                       │    (Data & Theoretical Triangulation)│
                       └───────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu chuyên gia: Phỏng vấn sâu (In-depth Interview) và hồi cố lịch sử với 8 nhân chứng văn hóa then chốt đại diện cho tinh hoa thực hành múa Khmer Nam Bộ: NSƯT Thạch Chân, NSƯT Thạch Sết (Sang Sết), NSƯT Thạch Thị Thane, NSƯT Thạch Thị Văn Na, NS. Thạch Thị Ni Ta, Nhà nghiên cứu Ngô Khị, A-charr Trần Lài Hô.
• Phương pháp quan sát tham dự (Participant Observation): NCS trực tiếp tham gia, ghi chép thực địa tại các không gian thiêng (chùa Phật giáo Nam tông), không gian sinh hoạt nghi lễ gia đình (lễ cưới Pi-thi A-pea Pi-pea, lễ tang Bên Sop) và lễ hội cộng đồng (Pi-thi Chôl Chnam Thmây, Sen Đôn Ta). Ưu thế đặc biệt: NCS là người Khmer bản địa, sử dụng thành thạo ngôn ngữ Khmer, trực tiếp biên đạo dàn dựng múa, xóa bỏ rào cản tiếp cận văn hóa từ bên trong (emic perspective).
• Quy trình tam giác hóa (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa tư liệu điền dã thực địa, văn bản Hán - Nôm/Khmer cổ, băng ghi âm - ghi hình diễn xướng và hệ thống lý luận văn hóa học quốc tế.

Data và phân tích

Luận án thiết lập 18 bảng phân tích hình thái và ma trận dữ liệu phân loại học chi tiết tại Phần Phụ lục:

• Bảng PL1.1 - PL1.8: Mã hóa hệ thống động tác múa cổ điển: 4 nhóm tính cách nhân vật (Neay-rông, Neang, S-va, Yeak), ngôn ngữ 24 thế tay cơ bản, động tác chân, thân và biểu cảm diện mạo.
• Bảng PL1.9 - PL1.15: Thống kê các điệu múa nghi lễ cưới (Rom Bơk Rô-bon - mở cổng rào, Rom bơt bai-sây - mở nắp mâm trầu, múa cắt tóc, múa quét chiếu); đặc điểm dàn nhạc A-răk và dàn nhạc cưới.
• Bảng 2.10 - 2.14: Phân loại múa tính cách trong sân khấu kịch hát Dù-kê (phân tích vở diễn kinh điển "Phôk-kol Kô-ma").
• Bảng 3.1 & 3.2: Đánh giá thực trạng các đoàn nghệ thuật Khmer và thống kê số lượng NSƯT, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) lĩnh vực múa Khmer Nam Bộ.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                         BỐN PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA NGHIÊN CỨU
                         
 ┌───────────────────────────────────────┐           ┌───────────────────────────────────────┐
 │ 1. ĐẶC TRƯNG TẠO HÌNH & TRIẾT MỸ      │           │ 2. CẤU TRÚC KỊCH HÁT TÍCH HỢP         │
 ├───────────────────────────────────────┤           ├───────────────────────────────────────┤
 │ Ngôn ngữ múa mang tính "thiên về tay",│           │ Sân khấu Dù-kê tích hợp quyền thuật   │
 │ lấy văn hóa lạy (Som Peas) làm gốc,   │           │ Trung Hoa vào vũ đạo, tạo nên phong   │
 │ biểu đạt triết lý Chân - Thiện - Mỹ   │           │ cách biểu cảm cương - nhu độc đáo     │
 └───────────────────────────────────────┘           └───────────────────────────────────────┘
                     ▲                                                   ▲
                     │                                                   │
 ┌───────────────────┴───────────────────┐           ┌───────────────────┴───────────────────┐
 │ 3. CHUYỂN DỊCH KHÔNG GIAN BIỂU DIỄN   │           │ 4. BIẾN DẠNG & ĐỨT GÃY THỰC HÀNH      │
 ├───────────────────────────────────────┤           ├───────────────────────────────────────┤
 │ Thế tục hóa múa thiêng: Rom A-răk,    │           │ Cải biên tùy tiện, pha tạp pop dance  │
 │ Rom Buông-suông biến mất khỏi đời sống│           │ phương Tây; khủng hoảng thế hệ nghệ   │
 │ thực tế, chuyển sang sân khấu hóa     │           │ nhân kế thừa các điệu múa cổ Rô-băm   │
 └───────────────────────────────────────┘           └───────────────────────────────────────┘

1. Giải mã triết mỹ và đặc trưng ngôn ngữ hình thể nông nghiệp lúa nước: Khác với nghệ thuật phương Tây nhấn mạnh đôi chân, múa Khmer Nam Bộ là nghệ thuật của đôi tay (mudra), thân mình uốn lượn hình chữ S mềm mại, gắn liền với văn hóa chào lạy (Som Peas). Động tác mô phỏng chu kỳ cây lúa, các hiện tượng sấm sét, dòng nước và muông thú (chim thần Garuda, khỉ, rắn Naga). Giá trị triết mỹ kết tinh ở ba trụ cột: Giá trị nhận thức (Chân - hài hòa âm dương, tính trọng nữ); Giá trị đạo đức (Thiện - bao dung, hiếu hòa, gắn kết cộng đồng); Giá trị thẩm mỹ (Mỹ - vẻ đẹp thanh thoát dung dị).
2. Xác lập mô hình tích hợp vũ đạo trong sân khấu kịch hát: Khám phá cấu trúc dung hợp độc nhất vô nhị trong kịch hát Dù-kê và Rô-băm. Điệu bộ nhân vật trong Dù-kê là sự giao thoa nhuần nhuyễn giữa múa cổ điển Khmer với quyền thuật Trung Hoa (thế tấn, đao kiếm) và tiết tấu sân khấu Cải lương Nam Bộ, chứng minh tính linh hoạt của văn hóa Khmer trong môi trường cộng cư.
3. Thực trạng thế tục hóa và chuyển đổi không gian trình diễn: Luận án phát hiện sự đứt gãy nghiêm trọng của các hình thái múa tín ngưỡng. Điệu múa lên đồng chữa bệnh Rom A-răk, múa cúng thần Rom Buông-suông, Rom Chui-chai gần như biến mất trong sinh hoạt phum sroc, chỉ còn tồn tại trong ký ức của các nghệ nhân cao niên. Không gian múa chuyển dịch từ sân chùa thiêng sang sân khấu hội diễn nhà nước và các tụ điểm du lịch thương mại.
4. Nguy cơ lai tạp và biến dạng ngôn ngữ múa truyền thống: Sự xâm nhập của âm nhạc điện tử và các điệu nhảy phương Tây hiện đại đã làm biến đổi cấu trúc động tác. Nhiều biên đạo trẻ cắt xén các tuyến múa cổ điển, làm mất đi tính trang nghiêm và chiều sâu tâm linh vốn có của các pho kịch múa cung đình.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung luận cứ thực tiễn vững chắc cho chuyên ngành Văn hóa học Nghệ thuật tại Việt Nam, khẳng định nghệ thuật trình diễn là chìa khóa giải mã bản sắc và lịch sử tộc người.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo tả, giải mã ký hiệu học (semiotics) hệ thống động tác tay, chân, mặt nạ và đạo cụ múa cổ truyền Đông Nam Á.
• Về mặt thực tiễn biên đạo: Định hướng cho các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp (Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh - Trà Vinh, Đoàn Nghệ thuật Khmer Sóc Trăng) bảo tồn cốt cách nguyên bản khi sáng tác tác phẩm mới.
• Về mặt chính sách văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng UBND các tỉnh ĐBSCL xây dựng đề án bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, chính sách đãi ngộ nghệ nhân truyền dạy trong cộng đồng.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn không gian: Tập trung chủ yếu vào Trà Vinh và Sóc Trăng; chưa bao quát toàn diện các tiểu vùng văn hóa Khmer khác tại An Giang (vùng Bảy Núi), Kiên Giang, Bạc Liêu và Cà Mau.
• Giới hạn định lượng: Chưa triển khai các khảo sát định lượng quy mô lớn đo lường thị hiếu thẩm mỹ của giới trẻ Khmer đối với nghệ thuật múa đương đại.
• Giới hạn tài liệu lưu trữ: Nguồn tư liệu văn bản cổ về các tích tuồng Rô-băm bị thất lạc nhiều trong lịch sử, chủ yếu dựa trên phương pháp hồi cố truyền khẩu.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Mở rộng điều tra so sánh liên quốc gia giữa múa Khmer Nam Bộ và nghệ thuật múa Hoàng gia Campuchia, múa Thái Lan (Khon), múa Lào (Phra Lak Phra Ram).
2. Xây dựng thư viện số hóa 3D (Motion Capture) lưu trữ toàn bộ hệ thống động tác và kỹ thuật biểu diễn của các nghệ nhân múa cao tuổi.
3. Nghiên cứu kinh tế di sản và du lịch văn hóa: Mô hình thương mại hóa bền vững nghệ thuật múa Khmer trong chuỗi giá trị du lịch ĐBSCL.
4. Giáo dục nghệ thuật truyền thống trong hệ thống trường Phổ thông Dân tộc Nội trú và trường Đại học khu vực Tây Nam Bộ.

---

Tác động và ảnh hưởng

                               CÁC TRỤ CỘT TÁC ĐỘNG CỦA LUẬN ÁN
                               
 ┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐
 │       HỌC THUẬT           │     │     CHÍNH SÁCH DI SẢN     │     │      CỘNG ĐỒNG BẢN ĐỊA    │
 ├───────────────────────────┤     ├───────────────────────────┤     ├───────────────────────────┤
 │Tài liệu tham khảo chuẩn   │     │Cơ sở lập hồ sơ UNESCO     │     │Nâng cao tự hào tộc người; │
 │mực cho đào tạo sau đại học│     │cho Nghệ thuật Rô-băm và   │     │chuẩn hóa giáo trình truyền│
 │ngành Văn hóa học, Sân khấu│     │Dù-kê Nam Bộ               │     │dạy tại các phum sroc      │
 └───────────────────────────┘     └───────────────────────────┘     └───────────────────────────┘

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tổng luận quy chuẩn đầu tiên về múa Khmer dưới góc độ văn hóa học, là tài liệu tham khảo bắt buộc cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Văn hóa học, Dân tộc học và Nghệ thuật học.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp hỗ trợ công tác lập hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Nghệ thuật sân khấu Rô-băm và Dù-kê là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
• Tác động cộng đồng: Tôn vinh các nghệ nhân ưu tú dân tộc thiểu số, khôi phục niềm tự hào văn hóa tộc người trong thế hệ thanh niên Khmer Nam Bộ.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nhóm thụ hưởng	Giá trị và Lợi ích cụ thể
Nghiên cứu sinh & Học giả	Tiếp cận khung phân tích liên ngành Văn hóa học Nghệ thuật, hệ thống tư liệu điền dã chuẩn xác và bảng mã hóa động tác chi tiết.
Biên đạo múa & Nghệ sĩ	Nắm vững nguyên lý tạo hình truyền thống, phân biệt rõ ranh giới giữa sáng tạo cách tân và lai tạp phá vỡ bản sắc.
Cơ quan Quản lý Văn hóa	Có căn cứ xây dựng chính sách bảo tồn di sản, tổ chức hội diễn chuyên nghiệp và chính sách đãi ngộ nghệ nhân dân gian.
Cộng đồng người Khmer	Được trả lại các giá trị văn hóa chân xác, hỗ trợ phục dựng các nghi lễ múa truyền thống tại thiết chế chùa và phum sroc.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Thuyết tương đối văn hóa của Franz Boas và Hướng tiếp cận Văn hóa học Nghệ thuật của Phan Thị Thu Hiền khi chứng minh cấu trúc tạo hình múa Khmer Nam Bộ là một chỉnh thể ký hiệu học biểu đạt vũ trụ quan nông nghiệp lúa nước và tinh thần hòa hợp dân tộc, thoát ly hoàn toàn khỏi định kiến quy chiếu vào nghệ thuật cung đình phương Tây hay nghệ thuật cung đình Angkor.

2. Tính đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước?

So với nghiên cứu của Lê Ngọc Canh (2013) và Trần Thị Lan Hương (2017), luận án kết hợp phương pháp quan sát tham dự từ vị thế người trong cuộc (emic) của NCS là người Khmer với ma trận đối sánh đồng đại (Trà Vinh vs Sóc Trăng) và lịch đại (trước và sau 1975), lập bảng giải mã chi tiết toàn bộ hệ thống động tác, đạo cụ và âm nhạc nghi lễ.

                      SO SÁNH ĐỊNH HƯỚNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                      
   Tiêu chí            Nghiên cứu trước đây (2013-2017)       Luận án Tiến sĩ (2023)
 ┌───────────────────┬──────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────┐
 │ Góc độ tiếp cận   │ Nghệ thuật học / Sân khấu học        │ Văn hóa học Nghệ thuật liên ngành │
 ├───────────────────┼──────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┤
 │ Vị thế người khảo │ Khách thể quan sát bên ngoài (Etic)  │ Chủ thể văn hóa bên trong (Emic)  │
 ├───────────────────┼──────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┤
 │ Trục phân tích    │ Khảo tả hình thái tĩnh, lịch sử      │ Cặp phạm trù Truyền thống - Biến đổi│
 └───────────────────┴──────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────┘

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu thực địa?

Sự suy giảm nghiêm trọng của các điệu múa trong nghi lễ cưới truyền thống (Pi-thi A-pea Pi-pea). Trước đây có đến hơn 10 điệu múa nghi thức (Rom Bơk Rô-bon, Rom bơt bai-sây, múa cắt tóc, múa rải hoa cau), nhưng hiện nay trong hơn 90% đám cưới thanh niên Khmer tại Trà Vinh và Sóc Trăng, các điệu múa này đã bị bãi bỏ hoàn toàn để thay thế bằng nhạc sống hiện đại.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol)?

Có. Luận án công bố minh bạch toàn bộ 18 phụ lục điều tra, tiêu chí phân loại 24 thế tay kbach, danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu 8 nghệ nhân ưu tú và bảng tọa độ các điểm điền dã tại Trà Vinh và Sóc Trăng, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và tái lập nghiên cứu.

5. Khuyến nghị trọng tâm cho công tác bảo tồn di sản hiện nay?

Khẩn cấp đưa nghệ thuật múa cổ điển Rô-băm và sân khấu Dù-kê vào chương trình giảng dạy chính khóa tại Trường Đại học Trà Vinh và hệ thống trường Dân tộc Nội trú; đồng thời thành lập quỹ hỗ trợ truyền dạy nghệ thuật dân gian trực tiếp cho các A-charr và nghệ nhân cao tuổi tại các chùa Phật giáo Nam tông.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Múa Khmer Nam Bộ: truyền thống và biến đổi" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đặt ra thông qua sáu đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận Văn hóa học Nghệ thuật và khẳng định cội nguồn sinh thái - xã hội của múa Khmer Nam Bộ.
2. Khảo tả và giải mã chuẩn xác cấu trúc ngôn ngữ hình thể của ba loại hình: múa cổ điển, múa dân gian và múa trong kịch hát (Rô-băm, Dù-kê, Dì-kê).
3. Đúc kết ba giá trị phổ quát của múa truyền thống: Giá trị nhận thức (Chân), Giá trị đạo đức (Thiện) và Giá trị thẩm mỹ (Mỹ).
4. Phân tích sâu sắc bối cảnh, nguyên nhân và các biểu hiện biến đổi văn hóa đương đại dưới tác động của hiện đại hóa và kinh tế thị trường.
5. Đánh giá khách quan hệ quả hai mặt của quá trình biến đổi: vừa làm phong phú các hình thức dân vũ mới, vừa gây nguy cơ mai một các điệu múa thiêng nguyên bản.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách thực tiễn khả thi nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản múa Khmer trong cộng đồng văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Công trình khẳng định bước tiến nhận thức luận quan trọng: Múa Khmer Nam Bộ không phải là một hóa thạch bảo tàng bất biến, mà là một cơ thể văn hóa sống động không ngừng vận động, thích ứng để khẳng định bản sắc tộc người trong dòng chảy văn minh nhân loại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 còn trình bày về thực tiễn chủ thể nghiên cứu, văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể và các cơ sở hình thành múa Khmer Nam Bộ. Chương 2: Đặc điểm và giá trị múa truyền thống Khmer Nam Bộ (50 trang) Về đặc điểm, chúng tôi xác định múa truyền thống Khmer Nam Bộ hiện hữu rõ có ba loại hình: múa cổ điển, múa dân gian và múa trong kịch hát. NCS tiến hành phân tích theo ba nhóm hướng: nội dung - hình thức; ngôn ngữ - động tác và âm nhạc làm rõ đặc điểm của ba loại hình trên. Nội dung thứ hai, tập trung phân tích về giá trị múa Khmer Nam Bộ ở ba khía cạnh: giá trị nhận thức; giá trị đạo đức và giá trị thẩm mỹ.

Chương 3: Những biến đổi hiện nay của múa Khmer Nam Bộ. (40 trang) Chúng tôi xác định bối cảnh và tìm hiểu nguyên nhân cho thấy đối tượng múa Khmer Nam Bộ hiện nay có sự biến đổi. Phân tích chỉ ra những biểu hiện của biến đổi múa Khmer Nam Bộ thể hiện ở ba loại hình: múa cổ điển, múa dân gian và múa trong kịch hát xoay quanh các vấn đề về nội dung - hình thức, ngôn ngữ - động tác và âm nhạc. Qua đó, chúng tôi đánh giá hệ quả ở hai mặt: tích cực và hạn chế của sự biến đổi múa Khmer Nam Bộ hiện nay.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận 1. Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài Để phục vụ nhu cầu nghiên cứu về văn hoá ở Việt Nam, các Trung tâm, Viện nghiên cứu văn hoá đã tổ chức dịch các công trình của các tác giả nước ngoài, cụ thể năm 2001 Viện Thông tin Khoa học Xã hội thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia đã dịch các nghiên cứu của các nhà văn hoá học, nhân học, xã hội học trên thế giới như: White.

với tựa đề công trình là Văn hoá học và văn hoá thế kỉ XX. Radughin, Văn hóa học những bài giảng do Vũ Đình Phòng dịch từ nguyên bản tiếng Nga Kulturologia, Nxb Trung Tâm năm 1997, Moskva, hiệu đính bởi Từ Thị Loan. Trong cuốn này có ba phần: Bản chất và chức năng của văn hóa; Sự phát triển của văn hóa thế giới; Những giai đoạn phát triển chủ yếu của nền văn hóa Nga (Viện Văn hóa - Thông tin, 2004). Chúng tôi chú ý đến hai nội dung trong phần một đó là Văn hóa với tư cách là đối tượng của Văn hóa học, Văn hóa với tư cách là một hệ thống để xem xét đối tượng nghiên cứu trong Luận án.

Nhiều tác giả trong công trình Văn hóa học - Những phương pháp nghiên cứu, được Viện Văn hóa - Thông tin dịch, Nguyễn Chí Bền chịu trách nhiệm xuất bản, Từ Thị Loan biên tập. Macdonald với bài nghiên cứu “Điền dã: sưu tầm văn học truyền miệng” và Bryman với bài nghiên cứu “Phỏng vấn trong nghiên cứu định tính” (Viện Văn hóa - Thông tin, 2007). Hai bài nghiên cứu này cung cấp lý thuyết và phương pháp nghiên cứu cần thiết nhất, do đó để thực hiện đề tài này chúng tôi chọn phương pháp nghiên cứu định tính. Chris Barker với công trình Nghiên cứu văn hóa lý thuyết và thực hành, đã được Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam dịch, Lê Tiến Dũng chịu trách nhiệm xuất bản, Vũ Thanh Việt và Nguyễn Chí Bền chịu trách nhiệm bản thảo, Phan Thanh Nhàn và Phạm Lan Oanh biên tập, Nxb Văn hóa Thông tin.

Sách gồm có ba phần: Văn hóa và nghiên 7 cứu văn hóa; Bối cảnh thay đổi của nghiên cứu văn hóa; Những vấn đề của nghiên cứu văn hóa. (Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam, 2011) Bên cạnh đó, chúng tôi còn tiếp cận các công trình lý thuyết và phương pháp của ngành nhân học giúp bổ trợ cho công trình nghiên cứu như: H. Russel Bernard (2009), Research methods in anthropology: Qualitative and Quantitative Approaches - Các phương pháp nghiên cứu trong nhân học - tiếp cận định tính và định lượng, đã được Hoàng Trọng, Ngô Thị Phương Lan, Trương Thị Thu Hằng dịch, Nxb Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh năm 2009.

Các nội dung NCS chú ý gồm: quan sát tham dự, ghi chép điền dã, phỏng vấn, bảng hỏi,… (H. Warms (2010), Lý thuyết nhân học - giới thiệu lịch sử, do Lê Sơn Phương Ngọc và Đinh Hồng Phúc dịch, hiệu đính bởi Nguyễn Văn Lịch và Phan An, Nxb Từ điển Bách khoa. Tài liệu có bốn phần: Các nền tảng lịch sử của lý thuyết nhân loại học; Lý thuyết văn hóa vào đầu thế kỷ XX; Vấn đề lý thuyết giữa thế kỷ XX; Khuynh hướng gần đây trong lý thuyết nhân loại học. Nhìn chung, thuyết chức năng trong nhân loại học cơ bản được chia thành hai hệ tư tưởng, mỗi hệ kết hợp với một tên tuổi chủ chốt: Thuyết chức năng tâm lý của Malinowski 1884 - 1942, thuyết cấu trúc - chức năng của Brown 1881 - 1955 (L.

Chúng tôi vận dụng phương pháp chọn nghiên cứu thực địa, thu thập dữ liệu để tìm hiểu các thiết chế văn hóa Khmer Nam Bộ, qua đó tìm hiểu các loại hình nghệ thuật múa của tộc người này ở khía cạnh chức năng duy trì trạng thái cân bằng và sự cố kết cộng đồng xã hội. Michael Pickering (chủ biên), Nguyễn Vân Hà (dịch 2018), Research methods for cultural studies - Phương pháp nghiên cứu Văn hóa học, Nxb Dân trí. Nội dung công trình này gồm có năm phần: Cuộc sống và kinh nghiệm sống; Sản xuất và tiêu thụ; Lượng và chất; Văn bản và hình ảnh; Kết nối quá khứ. Ông đã lựa chọn, tổng hợp trong khuôn khổ bảy công trình quan trọng bàn về mỹ học và văn học nghệ thuật của Diderot: Luận về cái đẹp (Traité du beau); Về những tác giả và các nhà phê bình (Des auteurs et des critiques); 8 Những tùy bút về hội họa (Essais sur la peinture); Châm biếm 1 (Satire I); Tán dương Richardson (Éloge de Richardson); Trò chuyện với Dorval về đứa con hoang (Entretien sur Le Fils naturel); Ý kiến ngược đời về diễn viên (Paradoxe sur le comédien).

Cuốn sách giúp NCS tiếp cận những thông điệp của một nhà tư tưởng lớn về những vấn đề gần gũi với đời sống, đó là mối quan hệ giữa cái thật, cái tốt và cái đẹp; về phong cách phê bình; câu chuyện hội họa hay kiến trúc và về diễn xuất của nghệ sĩ trên sân khấu. Nhìn chung, nhóm tài liệu về lý thuyết và phương pháp của các tác giả nước ngoài được trình bày ở trên giúp chúng tôi tiếp cận và kế thừa ở các nội dung: phương pháp định tính, thực địa, tham dự, phỏng vấn cùng với lý thuyết chức năng áp dụng thực tiễn vào trong đề tài Luận án. Các nghiên cứu của các tác giả trong nước Nghiên cứu về múa Khmer Nam Bộ, chúng tôi tiếp cận được công trình: Khái luận Nghệ thuật múa của Lê Ngọc Canh. Nội dung tài liệu này, có bốn chương: Nguồn gốc hình thành nghệ thuật múa; Hình thái nghệ thuật múa; Đặc trưng nghệ thuật múa; Thể loại nghệ thuật múa (Lê Ngọc Canh, 1997).

Đây là công trình lý luận chuyên sâu về nghệ thuật múa, là tài liệu quan trọng giúp chúng tôi tham khảo nghiên cứu múa Khmer Nam Bộ. Đỗ Văn Khang (2001) Nghệ thuật học, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội. Chúng tôi chú ý đến các học thuyết về nguồn gốc ra đời của nghệ thuật được trình bày trong tài liệu này gồm: thuyết bắt chước, thuyết du hí, thuyết ma thuật, thuyết biểu hiện và thuyết tổng sinh lực - sinh lực thừa (Đỗ Văn Khang, 2001). Qua các thuyết này, chúng tôi tiến hành lựa chọn, soi xét, lý giải nguồn gốc ra đời của múa Khmer Nam Bộ.

Về công trình lý luận hướng tiếp cận Văn hóa học nghệ thuật: “Văn hóa học nghệ thuật như một chuyên ngành của Văn hóa học” đăng Tạp chí Văn hoá - Nghệ thuật, số 10 năm 2006 của Phan Thị Thu Hiền. Tác giả xác định phương pháp nghiên cứu như sau: Văn hoá học nói chung, văn hoá học nghệ thuật nói riêng, nhấn mạnh hơn trên phương pháp nghiên cứu hệ thống, tích hợp liên ngành (Phan Thị Thu Hiền, 2016). Ở đề tài này, chúng tôi chọn nghiên cứu theo hướng tiếp cận văn hóa học nghệ thuật: 9 nghiên cứu các tác phẩm, nền tảng múa Khmer Nam Bộ qua đó cho thấy được nền văn hóa đã sản sinh, nuôi dưỡng, môi trường hoạt động múa của người Khmer Nam Bộ. Ngoài ra, chúng tôi cũng chú ý đến công trình Nhân học: Ngành khoa học về con người, Nxb Tri thức, Hà Nội có các nội dung như: Nghệ thuật và nhân học nghệ thuật; Ba dạng thức của nhân học nghệ thuật; Hai trụ cột của nhân học nghệ thuật; Nhân học nghệ thuật ở Việt Nam (Đinh Hồng Hải, 2020).

Đây là những nội dung rất cần thiết giúp chúng tôi có cái nhìn tập trung vào chiều kích xã hội của nghệ thuật (chiều sâu), thay vì các nghiên cứu trước đây nghiên cứu về nghệ thuật thường có hướng tiếp cận tập trung vào lịch sử nghệ thuật học (chiều dọc), phê bình nghệ thuật (chiều ngang). Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn 1. Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài a. Nghiên cứu về tộc người và văn hóa Khmer + Nghiên cứu khảo cổ học văn hóa Óc Eo có tác giả L.

Sau khi phát hiện ra văn hóa Óc Eo, ông đã tiến hành khai quật di tích này ở gần núi Ba Thê - nay thuộc xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, kết quả từ năm 1959 đến 1963 ông đã cho ra đời một công trình đồ sộ mang tên Khảo cổ học Đồng bằng sông Cửu Long (L’Archeologie du Delta du Mékong) gồm 4 tập: Sự khám phá khảo cổ học và những cuộc khai quật Óc Eo (L’Exploration archéologique et les fouilles d’Oc Eo) gồm 473 trang và 47 trang bản vẽ; Nền văn minh vật chất Óc Eo (La civilisation matérielle) gồm 397 trang và 152 trang bản vẽ; Nền văn hóa Phù Nam (La culture du Founam) gồm 500 trang và 101 trang bản vẽ; Khảo cổ học bên này sông Bassac (Le Cisbassac). Ngoài ra, còn có công trình của nhà khảo cổ Pháp Giteau, tác giả quyển Lịch sử Cao Miên (Histoire du Cambodge). Chúng tôi tiếp cận gián tiếp công trình này qua các công bố khoa học của các tác giả (Lê Hương, 1969) và (Vũ Minh Giang, 2011) qua đó nhận diện chủ thể nghiên cứu người Khmer Nam Bộ ở các phương diện: nguồn gốc, quá trình hình thành người Khmer tại Nam Bộ. 10 + Nghiên cứu về khoa học huyết chủng Pierre Rossion trong bài viết của mình đăng trên Tạp chí Khoa học và Đời sống (Science et Vie) xuất bản ở Pháp vào tháng 10 năm 1974, số 685, tr.