Nghiên Cứu Về Di Sản Thừa Kế Tại Trường Đại Học Luật Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp xác định và phân chia di sản thừa kế theo quy định của pháp luật việt nam hiện nay, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp cụ

• Tác giả: Hoàng Phương Hoa
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phùng Trung Tập
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Di Sản Thừa Kế Tại Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH VÀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ
• 1.1. Khái niệm về di sản và di sản thừa kế
• 1.1.1. Khái niệm về di sản
• 1.1.2. Khái niệm về di sản thừa kế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH VÀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ
• 2.1. Thực trạng quy định của pháp luật về xác định di sản thừa kế
• 2.1.1. Hình thức tồn tại của di sản
• 2.1.2. Thành phần của di sản
• 2.1.3. Xác định di sản thừa kế trong một số trường hợp cụ thể
• 2.2. Thực trạng quy định của pháp luật về phân chia di sản thừa kế
• 2.2.1. Phân chia di sản thừa kế theo di chúc
• 2.2.2. Phân chia di sản thừa kế theo pháp luật
• 2.2.3. Hạn chế phân chia di sản
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH VÀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc xác định và phân chia di sản thừa kế
• 3.1.1. Những kết quả đạt được
• 3.1.2. Một số bất cập
• 3.2. Kiến nghị, giải pháp hoàn thiện pháp luật về xác định và phân chia di sản thừa kế
• 3.2.1. Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về xác định và phân chia di sản thừa kế
• 3.2.2. Giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả thực thi pháp luật về xác định và phân chia di sản thừa kế
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế Tại Trường Đại Học Luật Hà Nội

Nghiên cứu về di sản thừa kế tại Trường Đại Học Luật Hà Nội là một lĩnh vực quan trọng trong pháp luật dân sự. Di sản thừa kế không chỉ là tài sản mà còn là những giá trị văn hóa, lịch sử được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc nghiên cứu này giúp sinh viên hiểu rõ hơn về quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng trong việc xác định và phân chia di sản thừa kế.

1.1. Khái Niệm Về Di Sản Và Di Sản Thừa Kế

Di sản được hiểu là tài sản của người chết để lại cho người sống. Di sản thừa kế bao gồm tài sản và nghĩa vụ tài sản mà người chết để lại. Việc xác định rõ khái niệm này là cần thiết để hiểu rõ hơn về quyền thừa kế của công dân.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế

Nghiên cứu di sản thừa kế giúp nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của người thừa kế. Điều này không chỉ có ý nghĩa pháp lý mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về di sản thừa kế, nhưng thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như tranh chấp di sản, xác định quyền thừa kế và phân chia di sản vẫn còn tồn tại. Những thách thức này cần được nghiên cứu và giải quyết để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người thừa kế.

2.1. Các Vấn Đề Pháp Lý Liên Quan Đến Di Sản Thừa Kế

Các quy định pháp luật hiện hành về di sản thừa kế còn nhiều điểm chưa rõ ràng, gây khó khăn trong việc áp dụng. Điều này dẫn đến tình trạng tranh chấp giữa các bên liên quan.

2.2. Thực Trạng Tranh Chấp Di Sản Thừa Kế

Tranh chấp di sản thừa kế ngày càng gia tăng, đặc biệt trong các gia đình có nhiều thành viên. Việc thiếu sự rõ ràng trong quy định pháp luật là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế Tại Trường Đại Học Luật Hà Nội

Để nghiên cứu hiệu quả về di sản thừa kế, Trường Đại Học Luật Hà Nội áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện về vấn đề và nâng cao khả năng phân tích, đánh giá thực tiễn pháp luật.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Tài Liệu

Phân tích tài liệu là phương pháp chính trong nghiên cứu di sản thừa kế. Sinh viên sẽ tìm hiểu các văn bản pháp luật, tài liệu nghiên cứu để có cái nhìn sâu sắc hơn về vấn đề.

3.2. Phương Pháp Khảo Sát Thực Tiễn

Khảo sát thực tiễn giúp sinh viên hiểu rõ hơn về cách thức áp dụng pháp luật trong thực tế. Điều này rất quan trọng để đưa ra các kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế

Nghiên cứu về di sản thừa kế không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào việc cải thiện quy định pháp luật và giải quyết các tranh chấp liên quan đến di sản thừa kế.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Và Ứng Dụng

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để đề xuất các giải pháp cải thiện quy định pháp luật về di sản thừa kế, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật sẽ được đưa ra dựa trên thực tiễn nghiên cứu. Điều này nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người thừa kế và giảm thiểu tranh chấp.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế Tại Trường Đại Học Luật Hà Nội

Nghiên cứu về di sản thừa kế tại Trường Đại Học Luật Hà Nội là một lĩnh vực quan trọng, cần được chú trọng. Việc hoàn thiện quy định pháp luật về di sản thừa kế sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của người thừa kế và bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Di Sản Thừa Kế

Nghiên cứu di sản thừa kế sẽ tiếp tục được phát triển, nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn và nhu cầu của xã hội. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy tại Trường Đại Học Luật Hà Nội.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Sinh Viên

Sinh viên cần chủ động nghiên cứu và tìm hiểu về di sản thừa kế, từ đó nâng cao kiến thức và kỹ năng pháp lý. Điều này sẽ giúp sinh viên tự tin hơn trong việc áp dụng pháp luật vào thực tiễn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Xác định và phân chia di sản thừa kế theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay" do sinh viên Hoàng Phương Hoa (chuyên ngành Luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phùng Trung Tập vào tháng 04 năm 2024.

Về bối cảnh thực tiễn, quyền thừa kế của công dân là quyền cơ bản được khẳng định tại khoản 2 Điều 32 Hiến pháp năm 2013: "Quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ". Trong hệ thống pháp luật dân sự, chế định thừa kế điều chỉnh quá trình dịch chuyển tài sản của người chết cho người còn sống, bao gồm hai giai đoạn mắt xích: xác định di sản thừa kế và phân chia di sản thừa kế. Mặc dù Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) đã khắc phục nhiều hạn chế của các văn bản trước đây (Pháp lệnh Thừa kế năm 1990, BLDS 1995, BLDS 2005), song sau hơn 7 năm thi hành (kể từ ngày 01/01/2017), thực tiễn áp dụng đã bộc lộ những điểm bất cập, mâu thuẫn và thiếu tính cập nhật. Cụ thể, luật chưa quy định giới hạn thời gian hạn chế phân chia di sản, phạm vi chủ thể có quyền lợi liên quan được thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án xem xét kéo dài thời hạn còn mờ nhạt, một số quy định mang tính chung chung khiến Tòa án các cấp áp dụng thiếu thống nhất, làm gia tăng số lượng và tính phức tạp của các tranh chấp thừa kế. Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài đáp ứng yêu cầu thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm:

1. Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về xác định và phân chia di sản thừa kế trong luật dân sự.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn thi hành về xác định, phân chia di sản thừa kế (đặc biệt chú trọng trường hợp di sản là quyền tác giả, quyền sử dụng đất, tài sản chung của vợ chồng).
3. Đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn xét xử.

Khóa luận xác định ba nhóm đối tượng nghiên cứu: (i) các khía cạnh lý luận về xác định và phân chia di sản thừa kế; (ii) quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về xác định và phân chia di sản thừa kế; (iii) thực tiễn thi hành các quy định này. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào lãnh thổ Việt Nam; phạm vi về thời gian kéo dài từ khi BLDS 2015 có hiệu lực thi hành (ngày 01/01/2017) cho đến thời điểm hoàn thành khóa luận (tháng 04/2024).

Cơ sở pháp lý và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật. Nền tảng pháp lý trực tiếp được khai thác gồm: Hiến pháp năm 2013; BLDS 2015 (các chế định về tài sản, quyền sở hữu và thừa kế); Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014; Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 (khoản 8 Điều 6); cùng các văn bản tiền thân trong lịch sử lập pháp Việt Nam như chương Điền Sản trong Bộ luật Hồng Đức, luật thời Nguyễn, Dân luật Bắc Kỳ năm 1931, Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/05/1950, Thông tư số 81/TANDTC ngày 24/07/1981 của Tòa án nhân dân tối cao, Pháp lệnh Thừa kế năm 1990, BLDS 1995 và BLDS 2005.

Tác giả vận dụng linh hoạt bốn phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp hệ thống, phân tích, tổng hợp: Triển khai xuyên suốt các chương nhằm làm rõ hệ thống khái niệm lý luận, cấu trúc quy phạm và đánh giá thực tiễn thực thi BLDS 2015.
• Phương pháp bình luận: Sử dụng trọng tâm tại Chương 2 nhằm mổ xẻ nội dung các điều luật, chỉ ra điểm tương thích và xung đột pháp lý giữa các quy định.
• Phương pháp lịch sử: Áp dụng tại Chương 1 và Chương 2 nhằm đối chiếu tiến trình phát triển của các quan điểm lập pháp qua từng thời kỳ lịch sử, làm căn cứ dự báo và đề xuất kiến nghị.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Vận dụng nhằm khảo sát, đánh giá thực trạng nhận thức pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp tại cơ quan xét xử.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ các công trình nghiên cứu của các chuyên gia đầu ngành tại Trường Đại học Luật Hà Nội như PGS.TS. Trần Thị Huệ (1999, 2007, 2012), PGS.TS. Phùng Trung Tập (2001, 2003, 2023), cùng luận văn thạc sĩ của các tác giả Âu Thị Huyền (2022), Nguyễn Thị Thu Giang (2022), Nguyễn Đào Tơ (2017), Hạp Thị Như Nguyệt (2017), Nguyễn Nhật Huy (2016), Phan Văn Nghĩa (2015), Nguyễn Tiến Thảo (2020).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về xác định và phân chia di sản thừa kế

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm nền tảng. Phân tích ngữ nghĩa chữ Hán – Việt, "di" mang nghĩa dịch chuyển vị trí trong không gian và thời gian, truyền lưu cho đời sau; "sản" là của cải, sản nghiệp do con người tạo ra. Từ đó, tác giả phân tích ba quan điểm pháp lý điển hình về thành phần di sản thừa kế:

• Quan điểm thứ nhất: Di sản gồm toàn bộ tài sản và nghĩa vụ tài sản, người thừa kế phải chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ của người chết.
• Quan điểm thứ hai: Di sản bao gồm tài sản và nghĩa vụ tài sản, nhưng người thừa kế chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi giá trị tài sản nhận được.
• Quan điểm thứ ba (quan điểm được khoa học pháp lý hiện đại và BLDS 2015 tiếp nhận): Di sản thừa kế chỉ bao gồm các tài sản của người chết để lại, nghĩa vụ tài sản bị tách biệt khỏi di sản và phải được thanh toán trước khi phân chia. Do đó di sản thừa kế là "tài sản có", còn nghĩa vụ là "tài sản nợ".

Về đặc trưng xác định di sản: (i) việc xác định chỉ đặt ra tại thời điểm mở thừa kế (khi người có tài sản chết sinh học hoặc chết pháp lý); di sản phải còn tồn tại thực tế vào thời điểm này; (ii) di sản phải được xác định đầy đủ, chính xác làm căn cứ giải quyết tranh chấp.

Về phân chia di sản: Là tập hợp các hoạt động nhằm xác lập quyền sở hữu đối với phần di sản của người chết cho từng người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Tác giả đối chiếu tính lịch sử: thời Lê chỉ phân chia cho con cháu trực hệ, hoãn thanh toán di sản của vợ/chồng chết trước cho đến khi người còn lại qua đời; luật nhà Nguyễn quy định chồng là chủ sở hữu duy nhất nếu vợ chết trước; luật đương đại xác lập nguyên tắc bình đẳng tuyệt đối giữa vợ và chồng.

Chương này phân định rạch ròi hai mối liên hệ đặc thù:

• Di sản thừa kế và di sản dùng vào việc thờ cúng (Điều 645 BLDS 2015): Căn cứ xác lập duy nhất là di chúc; tài sản thờ cúng phải trích từ khối tài sản chung hợp pháp nhưng không được đem chia. Nếu toàn bộ di sản không đủ trả nợ thì không được để lại di sản thờ cúng. Nếu xâm phạm quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644), phần di sản thờ cúng sẽ bị cắt giảm tương ứng theo 3 trường hợp luật định.
• Di sản thừa kế và di tặng (Điều 646 BLDS 2015): Di tặng là hành vi pháp lý đơn phương thể hiện trong di chúc hợp pháp; người nhận di tặng không phải là người thừa kế, không phải chịu nghĩa vụ tài sản (trừ khi di sản còn lại không đủ trả nợ); phần di tặng cũng bị cắt giảm nếu vi phạm Điều 644.

Chương 2: Thực trạng quy định của pháp luật về xác định và phân chia di sản thừa kế

Chương 2 phân tích chuyên sâu các quy định thực định theo hai hướng phân loại di sản và hai phương thức phân chia di sản.

1. Về xác định di sản thừa kế:

• Theo hình thức tồn tại (Điều 105 BLDS 2015):
  • Vật: Gồm vật hiện hữu và vật hình thành trong tương lai từ giao dịch dân sự xác lập trước thời điểm mở thừa kế; yêu cầu chứng minh quyền sở hữu hợp pháp.
  • Tiền: Chỉ công nhận tiền do Nhà nước Việt Nam phát hành; loại trừ tiền ảo (Bitcoin, Binance Coin vì chưa được luật pháp thừa nhận) và tiền cổ (không còn giá trị thanh toán, lưu thông nên xử lý như tài sản dạng vật).
  • Giấy tờ có giá: Tiếp cận dưới góc độ quyền tài sản theo khoản 8 Điều 6 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010 (hối phiếu, séc, cổ phiếu, trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp...).
  • Quyền tài sản: Theo Điều 115 BLDS 2015 gồm quyền đối vật (quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ) và quyền đối nhân (quyền đòi nợ, quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại).
• Theo thành phần di sản (Điều 612 BLDS 2015):
  • Tài sản riêng của người chết: Tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng hoặc tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân, tài sản có được từ việc chia tài sản chung vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân.
  • Tài sản của người chết trong khối tài sản chung: Sở hữu chung theo phần (Điều 209 BLDS 2015, xác định theo tỷ lệ số học); sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng (nguyên tắc cào bằng 1/2 giá trị khối tài sản chung nếu không có thỏa thuận khác).
• Các trường hợp cụ thể: Xác định di sản khi người bị tuyên bố chết quay trở về; hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của vợ/chồng; trường hợp một bên chết khi bản án ly hôn chưa có hiệu lực pháp luật; di sản là quyền sử dụng đất; di sản là quyền tác giả.

Hình thức tồn tại của di sản	Căn cứ pháp lý viện dẫn	Quy chế xử lý thừa kế theo BLDS 2015
Vật	Điều 105 BLDS 2015	Vật hiện hữu tại thời điểm mở thừa kế hoặc vật hình thành trong tương lai; phải chứng minh quyền sở hữu hợp pháp.
Tiền	Điều 105 BLDS 2015	Tiền do Nhà nước phát hành (tiền mặt, tiền gửi, lãi phát sinh). Loại trừ tiền ảo; tiền cổ được phân chia theo quy chế vật.
Giấy tờ có giá	Khoản 8 Điều 6 Luật NHNN 2010	Được công nhận là di sản (cổ phiếu, trái phiếu, séc...). Người thừa kế phải thực hiện thủ tục đăng ký chuyển quyền theo luật định.
Quyền tài sản	Điều 115 BLDS 2015	Bao gồm quyền đối vật (quyền sử dụng đất, sở hữu trí tuệ) và quyền đối nhân (quyền đòi nợ). Trị giá được bằng tiền.

2. Về phân chia di sản thừa kế:

• Phân chia theo di chúc (Điều 659 BLDS 2015): Chia đều cho những người được chỉ định; chia theo hiện vật (người nhận hiện vật hưởng kèm hoa lợi, lợi tức hoặc chịu hao mòn, có quyền yêu cầu bồi thường nếu tài sản bị người khác tiêu hủy); chia theo tỷ lệ tổng giá trị di sản còn lại tại thời điểm chia. Bảo vệ quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (khoản 1 Điều 644) với mức hưởng 2/3 một suất thừa kế theo pháp luật cho bốn nhóm đối tượng: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; con thành niên không có khả năng lao động.
• Phân chia theo pháp luật (Điều 650, 651, 652, 660 BLDS 2015): Áp dụng trong 6 trường hợp (không có di chúc; di chúc không hợp pháp; phần di sản không định đoạt; người thừa kế theo di chúc chết trước/không tồn tại; người bị tước quyền theo Điều 621; người từ chối nhận theo Điều 620). Phân chia theo 3 hàng thừa kế dựa trên quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng; bảo lưu kỷ phần cho thai nhi đã thành thai (Điều 613); thực hiện nguyên tắc thừa kế thế vị cho cháu/chắt (Điều 652).
• Hạn chế phân chia di sản (Điều 661 BLDS 2015): Do ý chí người lập di chúc hoặc thỏa thuận của những người thừa kế; hoặc do yêu cầu của vợ/chồng còn sống nếu việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình (thời hạn tối đa 03 năm, được gia hạn một lần không quá 03 năm).

Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật về xác định và phân chia di sản thừa kế và một số kiến nghị, giải pháp hoàn thiện

Chương 3 tổng kết các kết quả tích cực và nhận diện những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn xét xử:

• Bất cập thực tiễn: Quy định tại Điều 661 BLDS 2015 không giới hạn thời gian tối đa đối với trường hợp hạn chế phân chia di sản theo ý chí của người để lại di chúc hoặc theo thỏa thuận của những người thừa kế, dễ dẫn đến tình trạng tài sản bị đóng băng kéo dài. Phạm vi chủ thể có quyền thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án can thiệp chưa được quy định bao quát. Tiêu chí xác định thế nào là "ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống" mang tính định tính, dẫn đến việc đánh giá chứng cứ chủ quan giữa các cấp Tòa án. Thiếu hướng dẫn cụ thể về việc xác định di sản thừa kế đối với các dạng tài sản mới, quyền tác giả, quyền sở hữu tài sản hình thành trong tương lai.
• Nhóm kiến nghị, giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật (Mục 3.2.1): Sửa đổi, bổ sung BLDS 2015 theo hướng ấn định khung thời gian tối đa cho việc hạn chế phân chia di sản theo thỏa thuận; xác định rõ quyền hạn của các chủ thể liên quan; ban hành nghị quyết hướng dẫn thi hành của Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhằm giải thích cụ thể các căn cứ định lượng, thống nhất cách thức xác định quyền tài sản và phân định di sản trong khối tài sản chung vợ chồng.
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi (Mục 3.2.2): Nâng cao trình độ nghiệp vụ chuyên môn cho Thẩm phán, Thư ký Tòa án; đẩy mạnh việc áp dụng án lệ thừa kế; tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm hạn chế các xung đột gia đình trong phân chia di sản.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và trích xuất hệ thống các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Làm sáng tỏ về mặt học thuật quan điểm loại trừ nghĩa vụ tài sản ra khỏi khái niệm di sản thừa kế, xác định rõ di sản là "tài sản có" mà người chết để lại sau khi đã tách bạch các khoản thanh toán ưu tiên theo quy định của BLDS 2015.
• Thiết lập cơ chế đối chiếu chi tiết giữa di sản thừa kế thông thường với di sản dùng vào việc thờ cúng (Điều 645) và di tặng (Điều 646), đồng thời làm rõ thuật toán khấu trừ bảo đảm kỷ phần bắt buộc 2/3 suất thừa kế theo luật định (Điều 644).
• Phân tích và chỉ rõ khoảng trống pháp lý tại Điều 661 BLDS 2015 khi không khống chế giới hạn thời gian hạn chế phân chia di sản theo di chúc hoặc theo thỏa thuận của các đồng thừa kế, cũng như sự thiếu hụt quy định điều chỉnh tiền ảo và các quyền tài sản phi truyền thống.
• Đề xuất các căn cứ sửa đổi lập pháp và kiến nghị Tòa án nhân dân tối cao ban hành văn bản hướng dẫn nghiệp vụ để áp dụng thống nhất các quy phạm thừa kế trên phạm vi toàn quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận thẳng thắn nêu rõ giới hạn:

• Đề tài tập trung nghiên cứu khung pháp lý Việt Nam trong giai đoạn từ ngày 01/01/2017 (thời điểm BLDS 2015 có hiệu lực) đến tháng 04/2024, chưa mở rộng so sánh chuyên sâu với pháp luật thừa kế của các quốc gia theo hệ thống Thông luật (Common Law) hoặc Dân luật (Civil Law) trên thế giới.
• Do tác giả còn hạn chế về kinh nghiệm thực tiễn xét xử, việc nghiên cứu các dạng tài sản phi truyền thống phức tạp như tài sản ảo, tiền kỹ thuật số mới dừng lại ở mức độ nhận diện ban đầu từ góc độ luật thực định hiện hành.
• Hướng mở tiếp theo của đề tài là đi sâu xây dựng khung pháp lý xử lý di sản thừa kế đối với tài sản kỹ thuật số, dữ liệu cá nhân, cũng như cơ chế định giá quyền tài sản đối với quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh chuyển đổi số.

Giá trị tham khảo

Công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn đối với:

• Giảng viên, sinh viên luật, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự khi nghiên cứu chuyên đề về chế định thừa kế và quyền sở hữu.
• Thẩm phán, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án, Luật sư và Công chứng viên trong việc tham khảo các lập luận pháp lý, phương pháp xác định thành phần di sản trong khối tài sản chung vợ chồng và cách thức tính toán kỷ phần bắt buộc theo Điều 644 BLDS 2015.
• Người nghiên cứu có thể khai thác trực tiếp Mục 2.1 (Xác định hình thức và thành phần di sản) và Mục 2.2 (Phân chia theo di chúc và theo pháp luật) làm tài liệu đối chiếu điều luật và tình huống tranh chấp điển hình.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận tiếp nhận quan điểm nào về bản chất của di sản thừa kế?
Khóa luận khẳng định và tiếp nhận quan điểm thứ ba trong khoa học pháp lý dân sự: Di sản thừa kế chỉ bao gồm toàn bộ tài sản và quyền tài sản hợp pháp của người chết để lại ("tài sản có"), không bao gồm các nghĩa vụ tài sản ("tài sản nợ"). Nghĩa vụ tài sản phải được thanh toán từ khối tài sản của người chết trước khi phân chia cho những người thừa kế.

2. Di sản dùng vào việc thờ cúng và di tặng được xử lý ra sao nếu di sản không đủ thanh toán nghĩa vụ của người chết?
Căn cứ khoản 1 Điều 645 và Điều 646 BLDS 2015, nếu toàn bộ di sản không đủ để thực hiện nghĩa vụ tài sản của người quá cố thì không được dành một phần di sản dùng vào việc thờ cúng, đồng thời phần di tặng cũng bắt buộc phải đem ra thanh toán phần nghĩa vụ còn lại.

3. Khóa luận giải thích quy chế pháp lý đối với tiền ảo (như Bitcoin, Binance Coin) và tiền cổ như thế nào?
Văn bản xác định tiền ảo chưa được pháp luật Việt Nam công nhận là tài sản hay phương tiện thanh toán hợp pháp, do đó không thể coi là di sản thừa kế dạng tiền. Đối với tiền cổ, do không còn chức năng thanh toán, lưu thông trên thị trường nên nếu có tranh chấp sẽ được định giá và phân chia theo quy chế của di sản thừa kế là vật.

4. Pháp luật hiện hành quy định thời hạn hạn chế phân chia di sản theo yêu cầu của người vợ/chồng còn sống là bao lâu?
Theo khoản 2 Điều 661 BLDS 2015, Tòa án có thể xác định phần di sản nhưng chưa cho chia trong thời hạn không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết 03 năm, nếu chứng minh việc chia di sản vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến gia đình, bên còn sống được quyền yêu cầu Tòa án gia hạn duy nhất một lần nhưng không quá 03 năm.

5. Quyền thừa kế của thai nhi được giải quyết như thế nào khi phân chia theo pháp luật?
Theo khoản 1 Điều 613 và khoản 1 Điều 660 BLDS 2015, người thừa kế đã thành thai trước khi người để lại di sản chết được bảo lưu một phần di sản ngang bằng suất của người cùng hàng. Nếu thai nhi sinh ra và còn sống (sống trên 24 giờ) thì được hưởng phần đó; nếu chết trước khi sinh ra hoặc chết trong vòng 24 giờ sau khi sinh thì kỷ phần đó được chia lại cho các đồng thừa kế khác.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Phương Hoa là công trình nghiên cứu hệ thống và nghiêm túc về hai chế định cốt lõi: xác định và phân chia di sản thừa kế theo BLDS 2015. Bằng phương pháp tiếp cận chuẩn mực từ lý luận đến thực tiễn lập pháp và xét xử, tác giả đã làm rõ cấu trúc di sản, quy chế thanh toán nghĩa vụ, cơ chế phân chia di sản và ranh giới bảo vệ người thừa kế yếu thế. Những hạn chế thực tiễn được chỉ ra tại Điều 661 BLDS 2015 cùng hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp lý trong khóa luận mang giá trị khoa học và giá trị ứng dụng rõ nét cho công tác lập pháp cũng như hoạt động xét xử dân sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VE XÁC ĐỊNH VÀ PHAN CHIA DI SAN THỪA KE 1. Khái niệm về đi sản và đi sản thừa kế 1. Khái tiệm về disan Theo từ điển Tiêng Việt, “di san” là một từ ghép Hán Việt được tách ra thành hai từ “đi” và “san”. Trước hết, từ “đi”có nhiêu tang ngiữa sau: Thứ nhất “đi” có thé là biểu hiện của sự chuyển đông ra khỏi một vị trí nhật định mà sự địch chuyển nay đã lại dâu vét qua sự tác động nào đó lên vật, Thứ hai, từ này còn ding dé chỉ sự di dời, đời di từ một noi này đến nơi khác, xa rời khỏi vi tri ban dau, làm biên đổi về cả không gan lấn thời gian, Thứ ba, nó cũng được hiểu là sự truyền lại, lưu lai cho đời sau, cho người sau (thê hệ sau).

Qua đó, ta có thê rút ra ngiĩa chung nhật từ “ai” là sự dich chuyển làm thay đôi vị trí trong thời gian và không gian của một sự vật, hiện. tượng Sự thay doi này luôn gắn liền với môi quan hệ của hai yêu tô “trước” và “sau”, nó có thê chỉ diễn ra trong một giai đoạn (thời gian ngắn) nhưng cũng có thê điển ra trong cả một quá trình (thời gian đài). Đôi với từ “sc” cũng có nhiều cách hiểu khác nhau: Thứ nhất, từ “sci” dùng dé chỉ hành động tao ra, sinh ra, làm ra một sản phẩm nhật đính; Tut hai, từ “san” cũng được dùng để chỉ cái do con người tạo ra, kết quả lao động sản xuất, Thứ ba, từ “sản” & đây được biểu theo ý nghĩa là gia tài, sản nghiệp mang tính ting thé của những tai sản trong một khối V ới các nghĩa này “sem” có thé biểu là khối tài sản nằm trong su sở hữu, sử dụng, định đoạt của một cá nhân nào đó với mục dich chính là mang lai lợi ích cho ho Tóm lại, “di sdn” chính là của cải, gia sản ma thé hệ trước để lại cho thé hệ sau, những di sẵn này thường mang đâm dau ân, đặc trưng của thé hệ trước bởi vậy nên ít nhiều mang giá tri tinh thân và giá trị vật chat nhật đính Do vậy, thuật ngữ “di sản" thường được xuat hiện và sử dụng trong nhiêu lĩnh vực của cuộc sông như. văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, kiên trúc, khảo cô học,.

Ở góc độ pháp lý, pháp luật hiện hành chưa đưa ra khái niệm di sản mà chỉ đưa ra sự liệt kê ngắn gon tại Điều 612 BLDS 2015 như sau: “Di sản bao gồm tài sản riêng của người chất, phẩn tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Theo đó, di sản đều có cách hiểu chung đó là xem di sẵn là tai sản của người chết dé lại cho người sống. 6 Qua những phân tích trên, có thé rút ra khái niêm “ai sein” như sau: “Di sản là toàn bộ tài sản cỏ gid tri vat chất hoặc giá tri tĩnh thần cùng với các nghiia vu về tài sản được lưu truyền tiếp nỗi từ thế hệ này sang thé hệ khác và được pháp luật bảo hổ”, 1. Khái tiệm về disan thừa kế Nếu khẳng đính quan hé sở hữu là tiền đề để xuất hiện quan hệ thừa ké thì thừa kế chính là hình thức, phương tiện để có thể duy trì, cũng có và phát triển cho chế độ sở hữu.

Khi xem xét về van dé thửa kê thì di sản thừa ké là một trong những yêu tô được quan tâm hang dau bởi néu không con tôn tại tai sản người chết dé lại trên thực té thì không có “cái” dé định đoạt, phân chia kỷ phần. Trên phương diện pháp lý, thừa kê được hiểu là “sự chuyyễn dich tài sản của người chết cho người còn séng”?. Nhìn nhận mét cách tổng quan, thừa kế chính là sự thừa hưởng mang tính kê tục (nối tiếp). Từ cách hiểu trên cùng với hoàn cảnh kinh tế, xã hội có nhiều biên động vàthay đổi đã và đang xuất hiện nhiéu quan điểm khác nhau về di sẵn thừa kế.

Quan điềm thít thất cho réng Di sản thừa kê của người chết gồm hai phan đó là toàn bộ phân tai sản và các nghĩa vụ tài sản (phát sinh từ các giao dich, hành vi gây thiệt hai). Theo đó, tài sản của người chết sẽ trở thành tai sản của người thừa kê, các món nợ ma người chết khí còn sông chưa thanh toán hay chưa thực hiện xong cũng sẽ là nợ của người thửa ké (bat kế tai sản còn lại của người chết có đủ thanh toán hay không). Như vay từ thời điểm mở thừa kế, tư cách của người được hưởng di sản thừa kê và người chịu trách nhiệm thực hiên các nghĩa vu (trả nợ) vô han do người chết dé lại là mét Quan điểm thit hai có cách biểu nlur sau: Di sản thừa kế bao gồm tài sin và nghia vụ về tai sân ma người chết dé lại, trong phạm vi giá tri tai sản đã nhận được Theo đó, không giống với cách thực hiện nghia vụ tai sản vô hạn ở quan điểm thứ nhất, với cách hiểu nay người thừa kế sẽ chỉ phải thực hiện ngÌữa vụ trong phạm vi di sản thừa kế mà họ được hưởng, nói cách khác trường hợp phân nghĩa vụ phải thực hién lớn hon giá trị di sản được hưởng thi không bat buộc người thừa kê phải thực hiện phần vượt quá đó. 1 Âm Thị Huyền (2022), Di sein Điừa kế theo pháp luật dân sự Việt Nem — Một số vấn để tý luận và thực tiến uậnvin thác sĩ Luật học, Trường Đai học Luật Hà Nội,tư9.

? TrườngĐại học Luật Hà Nội (1999), Từ điển gid thich dude ngit luật học , NXB. Công an nhân din, Hà Nội,tr123. 7 Bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện các chế định thừa kê, từ Pháp lệnh thửa kế 1990, BLDS 1995, BLDS 2005 cho tới BLDS 2015 về cơ bản vẫn giữ nguyên cách hiéu về di sản thừa ké. Đó cũng chính là Quam điểm thi ba: Di san thừa ké chỉ bao gom các tải sản của người chết dé lại mà không bao gôm các nghia vụ tai sẵn như đã đề cập tới ở hai quan điểm trên Quan điểm này không phủ nhận việc người thừa kê phải tiép tục thực hiện các ngiĩa vụ của người chết đối với các nghĩa vụ tai sản khi còn sống mà người chết chưa hoàn thành: Tuy nhiên, quan điểm này đã tách biệt các nghia vu ma người chết dé lại không còn là mét bô phận của di sản thừa kê nữa.

Theo đó, việc thực hiện nghia vụ này phải được tiên hành trước khi xác định và phân chia di sản thừa kế. Mặt khác, có thé hiểu trong khối di sản của người chết gồm hai phân độc lập là phân tai sản dé thực hiện nghia vụ (tài sản nợ) và phan tai sẵn còn lại là di sản thừa kế (tai sản có). Hiện nay, quan điểm nay được khoa học pháp ly thừa nhận rang ngiữa vu tài sản không được coi là di sản thừa kê 3 Từ những phân tích trên ta có thé rút ra khái niém “đ sản thừa kế” nhw sau: “Di sản thừa kế là toàn bộ tài sản và quyên tài sản được xác lập dựa trên những căn cử hợp pháp của người chết dé lại, là đối tương của sự chuyển dich tài sản sang cho người thừa kế, được pháp luật thừa nhận và đâm bảo thực hiện”. Khái quát chung về xác định di sản thừa kế 1.

Khái tiệm xác dink đi sau thừa kế Mỗi cơn người trong quá trình lao động, sản xuất hay tham gia vào các môi quan hệ xã hôi, giao dich dan sự, đều it nhiêu tích lũy cho mình một khói lương tài sản nhật dinh. Khí mat di, điều mà nhiéu người trong số ho mong muồn nhất do là có thể dé lai cho những người thân yêu giá trị vật chat hay giá trị tinh thân giúp người ở lại sử dụng nó dé tiép tục duy trì cũng như lam gia tăng thêm khối sẵn nghiép của gia đính, giúp cuộc sông sung túc, âm no hơn. “Mỗi cây mốt hoa. mỗi nhà mỗi cảnh”, khôi lượng tài sản thuộc sở hữu mỗi người có thường sv hình thành từ nhiều nguôn khác nhau: có người được tặng, cho, con có người tự tích lũy hoặc cũng có người sở hữu tài sản đưới cả hai hình thức trên,.

nên sé là tật yêu nêu nhu nói khối lượng tài sin của mỗi người là không giống nhau. Mặt khác, mỗi người đều là một cá thể riêng biệt, có ý chí, có nhận thức riêng có năng lực hành vi dân sự độc, ho hoàn toàn có thé tự mình tham gia 3 Hap Thi Niu Nguyệt (2017), Di sc thừa kế - Ning vấn để lý luận và thực tiến bận văn thác sĩ Luật học , Trường Daihoc Luật Ha Nội, ,tr. 3 Trần Thi Huệ (2007), Di sin thừa kế trong pháp luật Việt Neow, nin vin tiên sỹ, Trường Daihoc Luật Hi Nội,r$ 8 vào da dang các mối quan hé, giao dich dân sự (giao dich vay nợ, mua bán,. Từ đó, kéo theo hệ quả pháp lý là hinh thành các ng†ĩa vụ mà họ phải thực hiên đối với người có quyên Khi một người chết di thì đó là “món no” của chính họ, những người con sông sẽ thay họ trả bằng chính di sản họ dé lại.

Chính từ sự phong phú trong hai yêu tô “tài sản” và “nghia vu tài sản” bình thành khi một thực thé con sông dan tới van đề xác đính di sản thừa kế ho để lai khi da chết di như thé nào cho đúng, day di, phủ hợp với ý chi của người mat nhưng cũng phải tuân theo những quy dinh chung của pháp luật, bảo đảm tdi đa quyên lợi của những người có liên quan. Dé có thé đưa ra cách hiểu khá: quát nhật về “xác đình di sản thừa kế", trước tiên ta cần cat nghia khái niêm trên theo đó, “xác định” là động từ ding để mô tả quá trình đưa re kết quả rõ rang và chinh xác sau khi suy nghi, nghiên cứu, tìm toi và tính toán “xác định di sản thừa kế" vên là một trong những bước đầu tiên và quan trong trước khi tiên hành phân chia di sản thừa kê. Mục đích cuối cùng của người thừa ké là xác định một cách chính xác nhật khôi di sản thừa kê của người chết để lei và phan di sản mà họ được hưởng theo di chúc hoặc theo pháp luật. Do đó, đây là hoạt đông có ý nghĩa rat quan trong trong việc giải quyét đúng dan các tranh chép thừa kê.

Vậy nên, quá trình này luôn đề cao sự can trong xem xét, nghiên cửu ti mi, công bằng, thực hiện theo đúng các trình tự, quy đính của pháp luật hiện hành: về van đề thừa kê.