Nghiên Cứu Về Chủ Nghĩa Hồi Giáo Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Khám phá luận án tiến sĩ về islamism trong bối cảnh toàn cầu hóa, phân tích tác động và xu hướng phát triển trong xã hội hiện đại.

• Tác giả: Lương Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thái Việt
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Chủ Nghĩa Hồi Giáo Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 5. Những đóng góp về khoa học của luận án
• 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 7. Kết cấu của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.1. Các nghiên cứu về Islamism (Islam chính thống và Islam cực đoan) trong bối cảnh toàn cầu hóa của học giả Muslim và phương Tây
• 1.1.2. Nghiên cứu của những nhà sáng lập ra Islamism
• 1.2. Những công trình nghiên cứu ở trong nước
• 2. Chương 2: ISLAMISM VÀ TOÀN CẦU HÓA
• 2.1. Các phong trào và nhân vật tiêu biểu trong Islamism
• 2.2. Sự gia tăng ảnh hưởng của tôn giáo trong toàn cầu hóa
• 2.3. Tác động của toàn cầu hóa đến thế giới Islam
• 2.3.1. Những tác động tích cực
• 2.3.2. Những tác động tiêu cực
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. Chương 3: ISLAM VÀ CÁC TRÀO LƯU CƠ BẢN CỦA ISLAMISM
• 3.1. Khái lược về Islam
• 3.1.1. Giới luật
• 3.1.2. Sự phân hóa trong nội bộ Islam
• 3.2. Cơ sở hình thành Islamism
• 3.2.1. Nguyên nhân kinh tế, chính trị
• 3.2.2. Cơ sở tôn giáo, triết học
• 3.2.3. Nguyên nhân văn hoá, tư tưởng
• 3.2.4. Tổ hợp các nguyên nhân của khủng bố
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. Chương 4: ISLAMISM HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4.1. Sự chệch hướng khỏi giáo lý
• 4.1.1. Islamism phủ nhận quyền tự do lựa chọn của con người - sự phá vỡ những nguyên tắc cơ bản của Islam
• 4.1.2. Cưỡng bức tín ngưỡng và làm gia tăng bất đồng tôn giáo
• 4.1.3. Sử dụng bạo lực, gây tội ác
• 4.2. Sự không tương thích với hiện thực đương đại
• 4.2.1. Islamism đi ngược với xu hướng "thế tục hóa", "dân chủ" và "hiện đại hóa"
• 4.2.2. Mâu thuẫn giữa Thiên luật và Nhân luật
• 4.3. Một số vấn đề đặt ra liên quan đến Islamism hiện nay
• 4.3.1. Đối với những người Islam ôn hòa
• 4.3.2. Đối với người không theo Islam (non - Muslim)
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chủ Nghĩa Hồi Giáo Trong Toàn Cầu Hóa

Thế giới hiện đại chứng kiến chủ nghĩa Hồi giáo trở thành tâm điểm nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Ảnh hưởng của tôn giáo này lan tỏa khắp thế giới, thu hút sự quan tâm của giới chính trị, khoa học và hoạch định chính sách. Sự quan tâm này xuất phát từ nhiều yếu tố: tầm ảnh hưởng lịch sử của Hồi giáo, sự phát tán mạnh mẽ qua di cư, và sự khó khăn trong việc hội nhập vào đời sống toàn cầu, thể hiện qua phản ứng bài ngoại và chủ nghĩa cực đoan. Nghiên cứu về Hồi giáo và Islamism (chủ nghĩa Hồi giáo chính trị) đòi hỏi nỗ lực lớn từ các nhà hoạch định chính sách, quản lý, và chính trị gia. Hiện nay, việc đạt được cái nhìn thống nhất về Hồi giáo và Islamism là một thách thức. Các tài liệu hiện tại đều coi Hồi giáo là một "điểm nóng" trong nghiên cứu, cho thấy sự phức tạp và tầm quan trọng của chủ đề này.

1.1. Định Nghĩa và Thuật Ngữ Liên Quan Chủ Nghĩa Hồi Giáo

Theo Wikipedia, Islamism đồng nghĩa với "Political Islam" (Hồi giáo chính trị). Hiểu đơn giản, Islamism là Hồi giáo được xem xét dưới góc độ chính trị, bao gồm các quan điểm cho rằng giá trị Hồi giáo cần dẫn dắt đời sống xã hội, chính trị và cá nhân. Islamism tồn tại dưới dạng ý thức hệ và phong trào, hướng đến việc Hồi giáo chi phối mọi mặt đời sống. Thuật ngữ "Islamism" xuất hiện lần đầu trong tiếng Anh là Islamismus (1696) và Islamism (1712), ban đầu đồng nghĩa với Hồi giáo. Về sau, ý nghĩa của thuật ngữ này được mở rộng trong giới hàn lâm Pháp, đặc biệt sau Cách mạng Hồi giáo ở Iran.

1.2. Tranh Luận Học Thuật Về Nội Hàm Chủ Nghĩa Hồi Giáo

Một cuộc tranh luận gay gắt diễn ra ở phương Tây về nội hàm của Islamism. Ngay cả những người Hồi giáo cũng chưa thống nhất về thuật ngữ này. Luận án rút ra những điểm chung được thừa nhận khi bàn về Islamism. Hai trào lưu Hồi giáo chính thống (Islamic fundamentalism) và Hồi giáo cực đoan (Islamic extreme) được xem là hai hình thái biểu hiện của chủ nghĩa Hồi giáo. Luận án sử dụng chúng như những mẫu điển hình để phân tích Islamism trong hiện thực, tập trung giải quyết vấn đề của Islamism liên quan đến hai trào lưu này. Các nhà nghiên cứu khác nhau có những góc nhìn khác nhau về Islamism và ảnh hưởng của nó.

II. Cách Toàn Cầu Hóa Ảnh Hưởng Đến Chủ Nghĩa Hồi Giáo Ra Sao

Không thể phủ nhận rằng toàn cầu hóa là một hiện thực khách quan, tác động đến tất cả các cộng đồng xã hội với những thuận lợi và thách thức như nhau. Tuy nhiên, cộng đồng Muslim dường như gặp nhiều khó khăn hơn trong việc thừa nhận và gia nhập toàn cầu hóa. Có nhiều lý do để giải thích điều này. Engineer cho rằng toàn cầu hóa không phải là hiện tượng xa lạ với thế giới Muslim. Nó gồm ba giai đoạn khác nhau, với những thời cơ và thách thức khác nhau, được bắt đầu từ thời Islam sơ kỳ, kế đến là giai đoạn thực dân phương Tây xâm lược các nước thứ ba, trong đó có Islam, và giai đoạn thứ ba kéo dài từ đó cho đến tận ngày nay. Toàn cầu hóa tác động mạnh mẽ đến văn hóa Hồi giáo và bản sắc Hồi giáo.

2.1. Thách Thức Đối Với Cộng Đồng Hồi Giáo Trong Toàn Cầu Hóa

Theo Engineer, thách thức hiện nay mà người Muslim phải đối mặt đó là sự lệ thuộc về kinh tế, chính trị, văn hóa dẫn đến sự suy giảm quyền lực của nhà nước theo luật Sharia và bản sắc Hồi giáo. Quan điểm này trước đó cũng được đề cập đến trong một nghiên cứu của Ahmed Ibrahim Abushouk. Abushouk nhấn mạnh đến giai đoạn thứ ba của toàn cầu hóa, đó là từ nửa đầu thế kỷ 20 đến nay. Giai đoạn này được ông chia làm ba cấp độ: cấp độ thứ nhất từ nửa đầu thế kỷ 20 với đặc trưng là sự thống trị về mọi mặt của thực dân phương Tây lên các nước Islam.

2.2. Phản Ứng Của Thế Giới Hồi Giáo Trước Toàn Cầu Hóa

Dưới sự tác động của toàn cầu hóa, người Muslim đã phản ứng khác nhau, dẫn đến những mô hình nhà nước khác nhau trong lịch sử Islam hiện đại. Đó hoặc là mô hình thế tục hóa như Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc là mô hình nhà nước bảo thủ, cực đoan như Taliban, hay mô hình nhà nước Islam thần quyền Iran, Sudan. Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của nhà sử học này là chỉ ra sai lầm trong nhận thức của nhiều học giả phương Tây về người Muslim. Abushouk đặt ra một số triển vọng mới cho quan hệ giữa Islam và phương Tây. Sự phản ứng của thế giới Muslim trước tác động của toàn cầu hóa một mặt là hệ quả tất yếu của sự tương tác giữa toàn cầu hóa với cộng đồng Muslim; mặt khác, những phản ứng khác nhau của thế giới Muslim dường như đang tái cấu trúc, thậm chí định hình cấu trúc nhà nước, xã hội Islam.

III. Cơ Sở Hình Thành Chủ Nghĩa Hồi Giáo Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa Hồi giáo không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ nhiều yếu tố phức tạp, bao gồm cả kinh tế, chính trị, tôn giáo, và văn hóa. Những nguyên nhân này tương tác lẫn nhau, tạo nên một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các phong trào Islamist. Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của Islamism và những thách thức mà nó đặt ra trong bối cảnh toàn cầu hóa. Chủ nghĩa Hồi giáo không chỉ đơn thuần là một phong trào tôn giáo mà còn mang những yếu tố chính trị và xã hội sâu sắc.

3.1. Nguyên Nhân Kinh Tế và Chính Trị Thúc Đẩy Chủ Nghĩa Hồi Giáo

Sự bất bình đẳng kinh tế, thất nghiệp, và tham nhũng là những yếu tố góp phần làm gia tăng sự bất mãn trong xã hội Hồi giáo. Các phong trào Islamist thường lợi dụng sự bất mãn này để thu hút người ủng hộ, hứa hẹn một xã hội công bằng và thịnh vượng hơn dựa trên các nguyên tắc Hồi giáo. Sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài vào công việc nội bộ của các quốc gia Hồi giáo cũng gây ra sự phẫn nộ và thúc đẩy các phong trào phản kháng, trong đó có các phong trào Islamist.

3.2. Vai Trò Của Tôn Giáo Và Triết Học Trong Chủ Nghĩa Hồi Giáo

Islamism dựa trên một cách diễn giải cụ thể về Kinh Quran và Hadith, nhấn mạnh đến sự cần thiết phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc Hồi giáo trong mọi lĩnh vực của đời sống. Các nhà tư tưởng Islamist thường sử dụng các khái niệm tôn giáo để biện minh cho các hành động chính trị và xã hội của họ. Các diễn giải này có thể khác biệt đáng kể so với các diễn giải chính thống, dẫn đến sự phân hóa trong nội bộ Hồi giáo.

IV. Chủ Nghĩa Hồi Giáo Hiện Nay Vấn Đề Và Giải Pháp Thích Ứng

Chủ nghĩa Hồi giáo hiện nay đối mặt với nhiều vấn đề, bao gồm sự chệch hướng khỏi giáo lý, phủ nhận quyền tự do lựa chọn của con người, cưỡng bức tín ngưỡng, sử dụng bạo lực và sự không tương thích với hiện thực đương đại. Việc giải quyết những vấn đề này đòi hỏi sự nỗ lực từ cả người Hồi giáo ôn hòa và người không theo Hồi giáo (non-Muslim). Cần có một cuộc đối thoại cởi mở và xây dựng để tìm ra những giải pháp phù hợp với bối cảnh toàn cầu hóa. Các giá trị nhân quyền cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi hoàn cảnh.

4.1. Thách Thức Đối Với Người Hồi Giáo Ôn Hòa Hiện Nay

Người Hồi giáo ôn hòa phải đối mặt với áp lực từ cả bên trong và bên ngoài. Bên trong, họ phải đối mặt với sự chỉ trích từ các nhóm Islamist cực đoan, những người coi họ là "những kẻ phản bội". Bên ngoài, họ phải đối mặt với sự nghi ngờ và phân biệt đối xử từ những người không quen thuộc với Hồi giáo, những người có thể đánh đồng tất cả người Hồi giáo với khủng bố.

4.2. Ứng Xử Với Chủ Nghĩa Hồi Giáo Góc Nhìn Từ Bên Ngoài

Những người không theo Hồi giáo cần có một cái nhìn khách quan và thấu đáo về Hồi giáo, tránh những định kiến và đánh đồng. Cần phân biệt rõ giữa Hồi giáo chính thống và Islamism cực đoan. Cần ủng hộ và tạo điều kiện cho những người Hồi giáo ôn hòa tham gia vào các hoạt động đối thoại và xây dựng xã hội. Đồng thời, cần kiên quyết lên án và chống lại mọi hành vi bạo lực và cực đoan nhân danh Hồi giáo.

V. Tương Lai Chủ Nghĩa Hồi Giáo Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa

Tương lai của chủ nghĩa Hồi giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm khả năng thích ứng của Hồi giáo với những thay đổi của thế giới hiện đại, sự thành công của các phong trào cải cách Hồi giáo, và khả năng giải quyết những vấn đề kinh tế, chính trị và xã hội đang gây bất ổn trong các quốc gia Hồi giáo. Đối thoại văn hóa và đối thoại liên tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một tương lai hòa bình và thịnh vượng cho tất cả mọi người.

5.1. Cải Cách Hồi Giáo Con Đường Hướng Đến Tương Lai

Các phong trào cải cách Hồi giáo đang nỗ lực để đưa ra những diễn giải mới về Hồi giáo phù hợp với bối cảnh hiện đại, đồng thời vẫn giữ vững những giá trị cốt lõi của tôn giáo. Những phong trào này nhấn mạnh đến sự cần thiết phải giải phóng Hồi giáo khỏi những diễn giải lỗi thời và áp đặt, và tạo ra một phiên bản Hồi giáo cởi mở và dung hòa hơn.

5.2. Vai Trò Của Đối Thoại Văn Hóa Trong Hòa Giải Xung Đột

Đối thoại văn hóa và đối thoại liên tôn giáo có thể giúp phá vỡ những rào cản hiểu lầm và định kiến giữa các nền văn hóa và tôn giáo khác nhau. Những cuộc đối thoại này có thể tạo ra một không gian an toàn để mọi người chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau và tìm ra những điểm chung. Điều này có thể giúp giảm thiểu xung đột văn hóa và xây dựng một thế giới hòa bình và thịnh vượng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Islamism trong bối cảnh toàn cầu hóa" do nghiên cứu sinh Lương Thị Thu Hường thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Thái Việt và TS. Trần Thị Kim Oanh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, Mã số: 62.05) là một khảo luận triết học mang tính tiên phong, giải mã bản chất của một trong những hiện tượng tôn giáo – chính trị phức tạp nhất thời kỳ đương đại. Toàn cầu hóa đang đẩy biên độ tương tác giữa các nền văn minh đến giới hạn tận cùng, vừa đóng vai trò chất keo kết dính vừa là chất xúc tác làm bộc lộ sâu sắc các xung đột cấu trúc. Trong bối cảnh hơn 1 tỷ tín đồ Muslim trên thế giới đang tái định vị căn cước văn hóa trước sự xâm lấn của các giá trị phương Tây, thế giới Islam trỗi dậy mạnh mẽ nhưng đồng thời cũng làm phát sinh làn sóng bài ngoại và các biến thể chính trị cực đoan.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án định vị chính là: Trong giới học thuật quốc tế và đặc biệt tại Việt Nam, tồn tại sự đánh đồng tai hại giữa Islam (với tư cách là một tôn giáo thế giới, một nền văn minh nhân văn) và Islamism (với tư cách là một ý thức hệ chính trị toàn trị, một trào lưu lợi dụng tôn giáo để thâu tóm quyền lực). Các nghiên cứu trước đây của phương Tây thường tiếp cận từ hệ quy chiếu thực dân duy ý chí hoặc góc nhìn an ninh thuần túy, trong khi các học giả trong nước còn thiếu vắng những công trình hệ thống hóa bản chất của hiện tượng này dưới lăng kính triết học duy vật lịch sử kết hợp với việc đối chiếu văn bản học Kinh Qur’an và hệ thống giáo luật Fiqh.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Nội hàm thực chất của khái niệm Islamism là gì và ranh giới phân định bản thể luận giữa Islam và Islamism được xác lập ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những động lực kinh tế - xã hội, địa chính trị và cơ sở thần học nào đã thúc đẩy sự hình thành của Islamism trong tiến trình toàn cầu hóa?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tại sao hai trào lưu cơ bản của Islamism (chính thống và cực đoan) lại biểu hiện sự không tương thích sâu sắc với tinh thần cốt lõi của Kinh Qur’an và quy luật tiến hóa của hiện thực đương đại?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Islamism không đồng nhất với Islam, mà là một hệ tư tưởng chính trị hiện đại khai sinh từ những chấn thương lịch sử thuộc địa và phản ứng cực đoan trước làn sóng Tây phương hóa.
• Giả thuyết 2 (H2): Động lực căn bản nuôi dưỡng chủ nghĩa cực đoan không thuần túy bắt nguồn từ tôn giáo, mà là tổ hợp của sự bất bình đẳng kinh tế, chế độ độc tài bản xứ, sự áp đặt bá quyền của phương Tây và sự diễn giải cắt xén giáo lý.
• Giả thuyết 3 (H3): Sự phục hưng của Islamism chính thống và cực đoan mang tính chất tha hóa, phá vỡ cấu trúc giải thích luật học Fiqh truyền thống, phủ nhận quyền tự do lựa chọn của con người và đi ngược lại xu thế thế tục hóa, dân chủ hóa tiến bộ.

Khung lý thuyết của công trình dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx - Lenin về hình thái kinh tế - xã hội, quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, và mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng. Phạm vi nghiên cứu bao quát các điểm nóng tôn giáo - chính trị tại Trung Đông, Bắc Phi, Ả Rập Xê Út, Iran từ cuối thế kỷ XIX đến năm 2014, mang lại những luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu tôn giáo và hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Bức tranh tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước về Islamism phản ánh sự phân hóa sâu sắc giữa hai luồng quan điểm đối lập:

Dòng học thuật thứ nhất đại diện cho cách tiếp cận từ bên ngoài (hệ quy chiếu phương Tây) với các học giả tiêu biểu như Bernard Lewis (1990, 1993, 2003), Samuel Huntington (2003), Daniel Pipes (2002, 2003), Robert Pelletreau (1996), và Oliver Roy (1994). Bernard Lewis trong The Roots of Muslim Rage (1990) và The Crisis of Islam (2003) lập luận rằng căn nguyên của sự phẫn nộ Islam xuất phát từ sự thiếu vắng nền dân chủ thế tục và sự đối kháng thần quyền từ thời Trung cổ, từ đó đề xuất phương Tây can thiệp để áp đặt mô hình cải cách. Luận điểm này được đẩy lên cao trào trong thuyết "Sự va chạm của các nền văn minh" của Samuel Huntington (2003), khi ông khẳng định biên giới của Islam luôn đẫm máu và xung đột văn hóa giữa Kitô giáo phương Tây và Islam là tất yếu. Daniel Pipes đồng nhất Islamism với chủ nghĩa phát xít thế kỷ XX, coi đây là một hệ tư tưởng toàn trị nguy hiểm đe dọa trực tiếp nền văn minh phương Tây.

Dòng học thuật thứ hai đại diện cho cách tiếp cận phê phán, giải thực và phản tư nội tại, quy tụ các nhà tư tưởng kiệt xuất như Edward W. Said (1978), Amartya Sen (2006), Noam Chomsky (2012), Alain Ducellier (2003), Khaled Abou El Fadl (2005), và Benazir Bhutto (2008). Trong kiệt tác Đông phương học (Orientalism, 1978), Edward Said đã bóc trần những định kiến sai lệch mang tính bá quyền của giới học giả phương Tây khi đóng khung người Muslim thành những kẻ bạo lực hoặc nhà cung cấp dầu mỏ thuần túy. Amartya Sen trong Huyễn tưởng về số mệnh (Identity and Violence, 2006) đập tan quan điểm của Huntington bằng việc chứng minh con người sở hữu đa căn cước và bạo lực phát sinh từ sự ngộ nhận bản sắc bị kích động chứ không do bản chất tôn giáo. Noam Chomsky trong Nhận diện quyền lực (2012) và cựu Thủ tướng Pakistan Benazir Bhutto trong Hòa giải Hồi giáo, Dân chủ và phương Tây (2008) chỉ rõ: Chủ nghĩa cực đoan phát triển mạnh mẽ chính là hệ quả trực tiếp từ các chính sách thực dân mới, sự can thiệp quân sự của Mỹ và sự tài trợ cho các chế độ độc tài quân sự bản xứ.

Bên cạnh đó, việc khảo cứu trước tác của chính các nhà lập thuyết Islamism như Muhammad Ibn Abd-al-Wahhab (Kitab al-Tawhid, 2006), Jamal Al-Din al-Afghani (Refutation of the Materialists, 1881), Hassan al-Banna (Letter to the Young, 1928), Sayyid Abul Ala Maududi (Towards Understanding Islam, 1939; Jihad in Islam) và Sayyid Qutb (Milestones / Ma'alim fi al-Tariq, 1964) cho thấy một tham vọng thiết lập nhà nước thần quyền thống nhất (Pan-Islamism) thông qua việc tái sinh luật Shariah nguyên thủy và vũ khí hóa khái niệm Thánh chiến (Jihad).

Vị thế học thuật của luận án được xác lập vững chắc khi vượt qua những phiến diện của các nghiên cứu tiền quy: Luận án không sa vào bẫy tâm lý "chống phương Tây" cực đoan, đồng thời kiên quyết bác bỏ luận thuyết bá quyền "va chạm văn minh". Bằng việc đặt hiện tượng này lên bàn cân so sánh quốc tế giữa mô hình nhà nước thế tục hóa thích ứng năng động (như Thổ Nhĩ Kỳ, Malaysia, Indonesia) với các mô hình thần quyền bảo thủ, cực đoan (như Taliban tại Afghanistan, Wahhabism tại Ả Rập Xê Út, hay thần quyền Iran), luận án chứng minh rằng sự xung đột thực chất diễn ra trong nội bộ nền văn minh Islam – một cuộc chiến giành thẩm quyền tôn giáo giữa lực lượng ôn hòa và các nhóm cực đoan, chứ không phải xung đột bản chất giữa hai nền văn minh Islam và Kitô giáo.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá trong việc mở rộng và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa duy vật lịch sử vào lĩnh vực xã hội học tôn giáo phương Đông, cụ thể:

Thứ nhất, luận án giải phóng nhận thức học thuật khỏi sự ngộ nhận lâu đời bằng định nghĩa chuẩn xác: "Khái niệm 'Islamism' được coi là đồng nghĩa với 'Political Islam' (Islam chính trị). Nói cách khác, Islamism chính là Islam, nhưng được xem xét từ chiều cạnh chính trị." Công trình chứng minh Islamism là một ý thức hệ chính trị và phong trào hiện thực, trong đó tôn giáo bị tha hóa thành công cụ phục vụ mục tiêu quyền lực trần thế.

Thứ hai, luận án thách thức trực diện luận thuyết "Va chạm của các nền văn minh" của Samuel Huntington bằng cách cung cấp bằng chứng duy vật lịch sử: Xung đột đương đại bắt nguồn từ sự phân phối bất bình đẳng tư bản toàn cầu, tranh giành tài nguyên dầu mỏ và các di sản áp bức thuộc địa, chứ không phải sự xung đột tiên thiên giữa các giá trị tâm linh.

Thứ ba, công trình làm sáng tỏ sự đối lập triết học giữa hai phạm trù: Thiên luật (Shariah như một hệ thống đạo đức tâm linh hướng thiện) và Nhân luật (các quy chế chính trị cưỡng chế do các nhà tư tưởng Islamism tự tạo lập dưới danh nghĩa Thượng đế).

                      +------------------------------------------+
                      |         KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG          |
                      +------------------------------------------+
                                           |
         +---------------------------------+---------------------------------+
         |                                 |                                 |
         v                                 v                                 v
+------------------+             +-------------------+             +------------------+
| CƠ SỞ KINH TẾ -  |             | THẨM QUYỀN TÔN    |             | ĐỊA CHÍNH TRỊ &  |
| XÃ HỘI (CNDVLS)  |             | GIÁO (HỆ 4 FIQH)  |             | TÁC ĐỘNG NGOẠI LAI|
+------------------+             +-------------------+             +------------------+
| - Bất bình đẳng  |             | 1. Kinh Qur'an    |             | - Chính sách đế  |
|   toàn cầu hóa   |             | 2. Sunnah         |             |   quốc, can thiệp|
| - Độc tài, nghèo |             | 3. Ijma (Đồng     |             | - Nhân tố Mỹ &   |
|   đói, khủng     |             |    thuận học giả) |             |   phương Tây     |
|   hoảng hiện đại |             | 4. Ijtihad (Suy   |             | - Xung đột vùng  |
|   hóa            |             |    diễn duy lý)   |             |   vịnh & dầu mỏ  |
+------------------+             +-------------------+             +------------------+
         |                                 |                                 |
         +---------------------------------+---------------------------------+
                                           |
                                           v
         +-------------------------------------------------------------------+
         |             BẢN CHẤT CỦA ISLAMISM HIỆN NAY                        |
         |  - Cắt xén 2 nguồn Fiqh cuối (triệt tiêu Ijma & Ijtihad khoa học)|
         |  - Thế tục hóa ngược, biến đức tin thành chế độ toàn trị          |
         |  - Tha hóa tôn giáo: Xung đột nội bộ thẩm quyền văn minh Islam   |
         +-------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách khoa học ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và ý thức xã hội của Karl Marx: Nhìn nhận tôn giáo như một thành tố của kiến trúc thượng tầng, phản ánh và chịu sự quy định bởi hạ tầng kinh tế, nhưng có tính độc lập tương đối và tác động trở lại mạnh mẽ lên tiến trình chính trị.
2. Khung phê phán diễn ngôn quyền lực và giải thực dân của Edward Said: Vạch trần sự kiến tạo định kiến mang tính cấu trúc của phương Tây đối với thế giới phương Đông.
3. Mô hình giải thích luật học Fiqh cổ điển: Dựa trên bốn trụ cột chính thống của luật học Hồi giáo gồm: Kinh Qur'an, Truyền thống Tiên tri (Sunnah), Sự đồng thuận của các học giả (Ijma), và Suy luận suy diễn duy lý cá nhân (Ijtihad).

Thông qua khung phân tích này, luận án chỉ rõ ranh giới giới hạn: Khi các nhà tư tưởng cực đoan như Abd-al-Wahhab hay Sayyid Qutb loại bỏ hoàn toàn hai nguồn Ijma và Ijtihad, họ đã rơi vào chủ nghĩa giáo điều câu chữ nguy hiểm, biến những mệnh lệnh tôn giáo mang tính bối cảnh lịch sử sơ kỳ thành các tín điều bạo lực áp đặt cho thời hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật hiện thực biện chứng (Marxist Materialist Realism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính chuyên sâu đa tầng (Multi-level Qualitative Design) kết hợp chặt chẽ giữa logic học và lịch sử học:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo sát cấu trúc địa chính trị toàn cầu, tương tác giữa chủ nghĩa tư bản phương Tây và thế giới Ả Rập trong các giai đoạn thực dân, Chiến tranh Lạnh và trật tự thế giới đơn cực hậu 1991.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích sự hình thành, biến đổi và cấu trúc tổ chức của các phong tràu chính trị - tôn giáo tiêu biểu (Wahhabi, Phong trào Anh em Hồi giáo, Jamaat-e-Islami, Salafi, Taliban, Hamas).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích văn bản học (Textual and Discourse Analysis) các trước tác nguyên bản của các nhà tư tưởng sáng lập Islamism.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua các bước tam giác hóa (Triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản kinh điển (Kinh Qur'an, Hadith), các văn kiện chính trị của các tổ chức Hồi giáo, các công trình khảo cứu của học giả phương Tây và các nghiên cứu học thuật của chính các học giả Muslim tiến bộ.
• Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): So sánh đối chiếu cách giải thích của thuyết hiện đại hóa, thuyết va chạm văn minh và học thuyết duy vật lịch sử để tìm ra bản chất sự kiện.
• Quy trình giải mã văn bản học (Hermeneutic Protocol): Nghiên cứu chi tiết toàn bộ 67 chương trong Kitab al-Tawhid của Muhammad Ibn Abd-al-Wahhab và 13 chương trong tác phẩm kinh điển Milestones của Sayyid Qutb nhằm bóc tách cấu trúc lập luận thần học phục vụ mục tiêu chính trị cực quyền.

Data và phân tích

Nguồn tư liệu của luận án bao gồm hàng trăm công trình nghiên cứu hàn lâm quốc tế bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, tài liệu dịch thuật tiếng Ả Rập và các đề án nghiên cứu cấp nhà nước tại Việt Nam (như Đề án Nghiên cứu Islam và văn hóa Islam năm 2013 của Ban Tôn giáo Chính phủ). Luận án vận dụng các phương pháp phân tích diễn ngôn so sánh, phân tích lịch sử cụ thể và quy nạp - diễn dịch khoa học để kiểm chứng độ tin cậy của các luận điểm, bảo đảm tính khách quan tuyệt đối và không bị chi phối bởi các định kiến truyền thông phương Tây.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Islamism là một biến thể nhân tạo làm chệch hướng giáo lý: Luận án chứng minh rằng các nhóm cực đoan đã vi phạm nghiêm trọng phương pháp luận Fiqh truyền thống. Tinh thần nguyên bản của Kinh Qur’an đề cao sự tự nguyện trong đức tin ("Không có sự cưỡng bức trong tôn giáo" - Al-Baqarah: 256), nhưng Islamism cực đoan đã bóp méo khái niệm Jihad từ "đấu tranh nội tâm hoàn thiện đạo đức" thành bạo lực khủng bố và cưỡng bách tín ngưỡng.
2. Khủng bố và cực đoan là sản phẩm của tổ hợp kinh tế - chính trị phi tôn giáo: Căn nguyên của bạo lực không nằm ở bản chất kinh sách, mà nằm ở môi trường xã hội bị tàn phá: "Chủ nghĩa cực đoan được nuôi dưỡng bằng các chế độ độc tài và lớn mạnh trong môi trường của nghèo đói, ngu dốt và tuyệt vọng" (như cựu Thủ tướng Pakistan Benazir Bhutto từng khẳng định).
3. Islamism là một hệ tư tưởng thế tục hóa mang vỏ bọc thần quyền: Trái với ảo tưởng phục hưng truyền thống thuần khiết, Islamism thực chất là một phản ứng chính trị hiện đại dựa trên mô hình toàn trị. Nó tìm cách áp đặt sự kiểm soát tuyệt đối lên cá nhân và xã hội, triệt tiêu ý chí tự do – điều vốn được Thượng đế trao cho con người trong thần học Islam chân chính.
4. Xung đột mang tính chất nội bộ nền văn minh: Luận chứng của Bassam Tibi được luận án củng cố vững chắc: "Ý thức hệ của Islamism không phải là biểu hiện của sự hồi sinh Islam (tôn giáo), mà là tuyên bố của một trật tự mới - trật tự của nền chính trị chuyên chế cầm quyền. Do đó, nó là thách thức nghiêm trọng nhất đối với nền dân chủ trong thời đại chúng ta." Cuộc đối đầu quyết định vận mệnh thế giới Hồi giáo là cuộc đấu tranh giữa đa số Muslim ôn hòa, tiến bộ với thiểu số Islamist cuồng tín.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Mở rộng đường biên nghiên cứu triết học tôn giáo tại Việt Nam, cung cấp một hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa (Islam, Islamist, Islamism, Fiqh, Jihad, Shariah) và một mô hình phương pháp luận duy vật lịch sử chuẩn xác để tiếp cận các hiện tượng tôn giáo toàn cầu.
• Về mặt thực tiễn chính trị quốc tế: Cung cấp cơ sở khoa học để bác bỏ các luận điệu can thiệp quân sự đơn phương nhân danh "khai hóa dân chủ", khẳng định hòa bình chỉ có thể đạt được thông qua đối thoại văn hóa bình đẳng và xóa bỏ bất công kinh tế.
• Về mặt chính sách đối ngoại Việt Nam: Luận án mang lại giá trị tham mưu thực tiễn sâu sắc cho các cơ quan ngoại giao, an ninh và tôn giáo trong việc:
  • Thiết lập và mở rộng quan hệ hợp tác toàn diện với các quốc gia Hồi giáo vùng Vịnh và khối ASEAN (Indonesia, Malaysia).
  • Chủ động quản lý, dự báo và phòng ngừa các luồng tư tưởng cực đoan thâm nhập vào cộng đồng Hồi giáo trong nước (đặc biệt là cộng đồng người Chăm theo đạo Islam) trong tiến trình mở cửa hội nhập quốc tế.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Nguồn tài liệu sơ cấp tiếng Ả Rập nguyên bản còn hạn chế tiếp cận, phần lớn phải thông qua các bản dịch Anh ngữ và Pháp ngữ học thuật đã được chuẩn hóa.
• Khung thời gian nghiên cứu dừng lại ở mốc năm 2014, chưa bao quát được toàn bộ diễn biến địa chính trị cực kỳ phức tạp của sự xuất hiện và suy tàn của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (ISIL/ISIS) tại Syria và Iraq sau giai đoạn 2014 - 2019.
• Chưa khảo cứu sâu về biến thể Islamism tại các cộng đồng thiểu số di cư ở các nước Tây Âu thế hệ thứ hai, thứ ba.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

1. Nghiên cứu hiện tượng Islamism kỹ thuật số (Cyber-Islamism): Cách thức các mạng lưới cực đoan sử dụng không gian mạng, mã hóa và truyền thông xã hội để truyền bá ý thức hệ và tuyển mộ tân binh.
2. Tác động của Hậu Mùa xuân Ả Rập (Post-Arab Spring) đến sự chuyển hóa của các đảng phái Hồi giáo chính trị tại Bắc Phi (như Đảng Ennahda tại Tunisia hay Đảng Công lý và Phát triển AKP tại Thổ Nhĩ Kỳ).
3. Động thái thích ứng văn hóa và an ninh của cộng đồng Muslim tại Đông Nam Á trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu tạo ra những giá trị lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Triết học, Quan hệ Quốc tế, Tôn giáo học và Phương Đông học tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các viện nghiên cứu chuyên ngành trên toàn quốc.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ vững chắc cho Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Ngoại giao và các cơ quan an ninh trong việc xây dựng chiến lược tôn giáo đối ngoại độc lập, tự chủ, tôn trọng bản sắc nhưng kiên quyết ngăn chặn các nguy cơ khủng bố và cực đoan tôn giáo từ sớm, từ xa.
• Lợi ích xã hội: Góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, xóa bỏ sự kỳ thị thiếu căn cứ của xã hội đối với người theo đạo Islam, thúc đẩy tinh thần đoàn kết dân tộc và sự hòa hợp tôn giáo trong lòng khối đại đoàn kết toàn dân tộc Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận được một khung phân tích liên ngành mẫu mực, chuẩn xác về mặt thuật ngữ và sắc sảo về mặt phương pháp luận triết học.
• Các nhà hoạch định chính sách và ngoại giao: Nắm vững bản chất xung đột Trung Đông để đưa ra các quyết sách ngoại giao đa phương chính xác, đón đầu các dòng đầu tư từ các quỹ tài chính Hồi giáo.
• Cộng đồng tín đồ tôn giáo: Được bảo vệ hình ảnh đức tin chân chính trước sự xuyên tạc của truyền thông phương Tây cũng như sự lũng đoạn của các phần tử cực đoan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với việc bóc tách cấu trúc 4 nguồn luật học Fiqh để phân định bản thể luận giữa Islam và Islamism. Luận án chỉ ra rằng Islamism thực chất là sự tha hóa chính trị mang tính thế tục hóa ngược, nơi tôn giáo bị tước đoạt bản tính đạo đức tâm linh để trở thành công cụ quyền lực toàn trị.

2. Sự cách tân phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền quy thể hiện như thế nào?

So với cách tiếp cận duy ý chí phương Tây của Bernard Lewis (vốn quy giản nguyên nhân về bản chất văn hóa Trung cổ) hay sự cực đoan hóa của Samuel Huntington (tuyệt đối hóa xung đột văn minh), luận án đã thực hiện phương pháp Tam giác hóa đa tầng (Multi-level Triangulation): Đặt văn bản kinh điển (Qur'an/Hadith) trong mối quan hệ biện chứng với hoàn cảnh lịch sử cụ thể và cấu trúc địa chính trị bất bình đẳng, từ đó chứng minh bạo lực tôn giáo là hệ quả của các áp bức kinh tế - chính trị hiện đại chứ không phải do giáo lý thuần túy.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ và có tính phản trực giác nhất?

Phát hiện mang tính phản trực giác sâu sắc nhất là: Các phong trào Islamism tự xưng là "bảo vệ truyền thống và trở về cội nguồn nguyên thủy" nhưng trên thực tế lại chính là kẻ phá hoại truyền thống nghiêm trọng nhất. Bằng cách chối bỏ hai nguồn Fiqh căn bản (Ijma - sự đồng thuận bác ái của cộng đồng học giả, và Ijtihad - quyền tự do suy diễn duy lý), các trào lưu Wahhabi hay Salafi cực đoan đã bóp chết tính nhân văn và khả năng thích ứng linh hoạt vốn là niềm tự hào lịch sử của nền văn minh Hồi giáo thời kỳ hoàng kim.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án thiết lập một ma trận phân tích diễn ngôn và văn bản học rõ ràng: Lấy 4 tiêu chí của Fiqh làm hệ quy chiếu chuẩn tắc, kết hợp với bảng đối chiếu các phạm trù duy vật lịch sử (Tồn tại xã hội - Ý thức xã hội, Cơ sở hạ tầng - Kiến trúc thượng tầng). Khung phân tích này có thể tái lập và ứng dụng chuẩn xác để giải mã bất kỳ hiện tượng chính trị - tôn giáo nào khác trên thế giới đương đại.

5. Luận án định hình chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu mở rộng trong thập kỷ tiếp theo: Chuyển dịch trọng tâm từ việc giải mã ý thức hệ văn bản học sang nghiên cứu xã hội học thực nghiệm về sự tương tác của Islamism trong kỷ nguyên truyền thông số, sự trỗi dậy của các mô hình quản trị nhà nước Hồi giáo thế tục hậu Mùa xuân Ả Rập, và an ninh tôn giáo tại Đông Nam Á trong bối cảnh dịch chuyển dòng người di cư toàn cầu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lương Thị Thu Hường đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, đọng lại 5 đóng góp cốt lõi:

1. Phân định dứt khoát ranh giới bản thể luận giữa nền văn minh Islam nhân văn và ý thức hệ cực quyền Islamism.
2. Thiết lập khung phân tích liên ngành kết hợp hoàn hảo giữa chủ nghĩa duy vật biện chứng và phương pháp luận Fiqh cổ điển.
3. Vạch trần cội nguồn địa chính trị, kinh tế thực dân mới của chủ nghĩa cực đoan, bác bỏ căn bản thuyết "Va chạm văn minh".
4. Khẳng định cuộc đấu tranh đương đại là sự phân hóa nội bộ giữa các lực lượng tiến bộ và bảo thủ trong thế giới Muslim.
5. Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vô giá phục vụ công tác an ninh, đối ngoại và quản lý tôn giáo của Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Công trình là minh chứng mẫu mực cho năng lực tư duy triết học sắc bén, góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức học thuật nước nhà về một trong những vấn đề quốc tế trọng đại của thời đại chúng ta.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Các tài liệu hiện nay đều coi Islam là “điểm nóng’’ trong nghiên cứu. Ảnh hưởng lan tỏa của tôn giáo này lên phần còn lại của thế giới trở nên đặc biệt hơn bao giờ hết trong điều kiện toàn cầu hóa như hiện nay. Islam giáo đã và đang thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới chính trị, khoa học, hoạch định chính sách ở cấp độ toàn cầu, bởi những lý do cơ bản sau: Thứ nhất, mức độ ảnh hưởng trong lịch sử của Islam lên các nền văn minh khác là rất lớn; Thứ hai, Islam đang phát tán mạnh mẽ ra khắp thế giới qua các dòng người di cư và tị nạn; Thứ ba, Islam tỏ ra khó hội nhập vào đời sống toàn cầu hơn so với những tôn giáo lớn khác, mà biểu hiện cụ thể là sự nổi dậy của phản ứng bài ngoại và làn sóng cực đoan của một số nhóm tín đồ; Tuy nhiên mọi nguồn cơn và sự lan tỏa của sức “nóng“ Islam lại không chỉ tập trung ở những nguyên nhân trên. Dấu ấn tác động mạnh mẽ của nó lại thể hiện rõ nét nhất khi nó tham dự vào nền chính trị - xã hội của các quốc gia và của toàn cầu; Thứ tư, bắt nguồn từ Islam, Islamism đang nổi lên như một xu hướng, một sự tái khẳng định vị thế của Islam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Chính vì vậy mà nghiên cứu về Islam và Islamism làm cho các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, nhà chính trị phương Tây tốn nhiều công sức hơn là bản thân những người Muslim nghiên cứu về tôn giáo của mình. Hiện nay, để có một cái nhìn thống nhất về Islam và Islamism là một vấn đề không dễ dàng. Nội dung nghiên cứu của luận án buộc chúng tôi phải phân chia các tài liệu có được thành các nội dung sau: (LUAN.hoa 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài Theo từ điển bách khoa toàn thư Wikipedia, khái niệm "Islamism" được coi là đồng nghĩa với "Political Islam" (Islam chính trị).

Nói cách khác, Islamism chính là Islam, nhưng được xem xét từ chiều cạnh chính trị. Thể theo đó, Islamism hàm chứa trong bản thân tập hợp các quan điểm cho rằng, các giá trị của Islam cần trở thành hệ giá trị dẫn dắt đời sống xã hội, đời sống chính trị cũng như đời sống cá nhân. Trong hiện thực, Islamism vừa tồn tại dưới dạng ý thức hệ và vừa dưới dạng các phong trào - hướng đến mục tiêu: làm cho Islam chi phối mọi mặt của đời sống xã hội và cá nhân. Với cách nhìn nhận như trên về Islamism, phần tổng quan tài liệu của luận án sẽ không đề cập nhiều đến những công trình viết về Islam nói chung, mà sẽ tập trung vào những công trình bàn về khái niệm "Islamism" hoặc bàn về "Islam chính trị".

Lần đầu tiên thuật ngữ này xuất hiện trong tiếng Anh là Islamismus năm 1696 và được sử dụng là Islamism vào năm 1712 [131]. Ban đầu, thuật ngữ này được sử dụng như một từ đồng nghĩa với Islam. Về sau, thuật ngữ Islamism được mở rộng ý nghĩa của nó trong giới hàn lâm Pháp từ giữa cuối những năm 1970 đến cuối 1980 (trong và sau cuộc cách mạng Islam ở Iran). Từ đó, nó được sử dụng trong ngôn ngữ tiếng Anh; những năm gần đây thuật ngữ này đã chiếm phần lớn trong giới học thuật để chỉ những trào lưu chính thống Islam (Islamic fundamentalism) [107, tr.

Ở phương Tây, đã có một sự tranh luận học thuật gay gắt về nội hàm của Islamism. Không chỉ các học giả phương Tây mà bản thân chính những người Islam cũng chưa thống nhất với nhau về tên gọi Islamism. Căn cứ vào những quan điểm khác nhau của giới nghiên cứu về Islamism, luận án đã rút ra những điểm chung được các bên thừa nhận khi bàn về Islamism. Trên cơ sở đó, luận án nhận thấy hai trào lưu Islam chính (LUAN.hoa 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thống (Islamic fundamentalism) và Islam cực đoan (Islamic extreme) là hai hình thái biểu hiện của Chủ nghĩa Islam (xem chi tiết các lý giải này trong phần 2.

Luận án sử dụng chúng với tư cách là những mẫu điển hình để phân tích Islamism trong hiện thực; và toàn bộ luận án sẽ tập trung vào giải quyết vấn đề của Islamism liên quan đến hai trào lưu cơ bản này. Các nghiên cứu về Islamism (Islam chính thống và Islam cực đoan) trong bối cảnh toàn cầu hóa của học giả Muslim và phương Tây Với cách phân định như trên về Islamism, phần tổng quan tài liệu nghiên cứu sẽ chỉ đề cập đến các biểu hiện và động cơ chính trị - xã hội của Islam trong xu thế toàn cầu hóa. Những vấn đề như giáo lý, đức tin, bản thể luận, thế giới quan sẽ không được nhấn mạnh. Để điểm lại những công trình của các học giả về Islamism, cần thiết phải đặt Islam vào trong bối cảnh lịch sử đã khiến cho xu hướng Islam chính trị có được cơ hội khai phóng sức mạnh của nó trong công cuộc giải phóng dân tộc theo Islam khỏi chế độ thực dân phương Tây.

Bối cảnh lịch sử đó chính là toàn cầu hóa, là chất xúc tác khiến thế giới trở nên lệ thuộc và tương tác với nhau nhiều hơn trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội. Và tôn giáo không là một ngoại lệ. Tôn giáo là một thành tố của kiến trúc thượng tầng, do vậy, nó chịu sự tác động của hạ tầng cơ sở kinh tế xã hội. Đến lượt tôn giáo, bằng cách này hay cách khác, luôn phản ánh nhu cầu tinh thần của xã hội và thể hiện sự phản tư của đời sống cá thể trước hiện thực.

Sự xuất hiện của Islamism trở nên đặc biệt và có tính vấn đề chính là trong xu thế toàn cầu hóa. Bởi vì, trong toàn cầu hóa, mọi sự tương tác, lệ thuộc giữa các quốc gia, dân tộc, giữa các nền văn minh, tôn giáo sẽ bị đẩy đến giới hạn tận cùng. Mỗi cộng đồng, dân tộc sẽ có những phản ứng khác nhau trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự xuất hiện của Islamism là một phản ứng như vậy trong thế giới Islam.hoa 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hiện nay, một điều không thể phủ nhận, toàn cầu hóa là hiện thực khách quan, tác động lên tất cả các cộng đồng xã hội với những thuận lợi và thách thức như nhau. Nhưng có lẽ, Muslim là cộng đồng tỏ ra khó khăn hơn cả trong việc thừa nhận và gia nhập toàn cầu hóa.

Vấn đề này có nhiều lý do để giải thích. Engineer cho rằng, toàn cầu hóa không phải là hiện tượng xa lạ với thế giới Muslim. Nó gồm ba giai đoạn khác nhau, với những thời cơ và thách thức khác nhau, được bắt đầu từ thời Islam sơ kỳ, kế đến là giai đoạn thực dân phương Tây xâm lược các nước thứ ba, trong đó có Islam, và giai đoạn thứ ba kéo dài từ đó cho đến tận ngày nay. Theo Engineer, thách thức hiện nay mà người Muslim phải đối mặt đó là sự lệ thuộc về kinh tế, chính trị, văn hóa dẫn đến sự suy giảm quyền lực của nhà nước theo luật pháp Shariah và bản sắc tôn giáo Islam [105].

Quan điểm này trước đó cũng được đề cập đến trong một nghiên cứu của Ahmed Ibrahim Abushouk, Giáo sư Lịch sử, Trường Đại học Quốc tế Islam, Malaysia [155]. Tuy nhiên, trong “Globalization and Muslim Identity Challenges and Prospects”, Abushouk lại nhấn mạnh đến giai đoạn thứ ba của toàn cầu hóa, đó là từ nửa đầu thế kỷ 20 đến nay. Giai đoạn thứ ba này được ông chia làm ba cấp độ: cấp độ thứ nhất từ nửa đầu thế kỷ 20 với đặc trưng là sự thống trị về mọi mặt của thực dân phương Tây lên các nước Islam. Cấp độ thứ hai là thời kỳ Chiến tranh lạnh và sự căng thẳng giữa hai phe Xã hội Chủ nghĩa và Tư bản Chủ nghĩa, sau đó là sự sụp đổ của Liên xô kéo theo sự tan rã của hệ thống các nước Xã hội Chủ nghĩa.

Chiến tranh lạnh kết thúc, mở màn cho cấp độ thứ ba, hình thành một “trật tự thế giới mới” mà phần lớn dưới sự kiểm soát của Mỹ (là “trung tâm”), và sự áp đặt các giá trị của Mỹ lên các nước “ngoại vi”. Vì thế, toàn cầu hóa ở giai đoạn này còn được hiểu là phương Tây hóa hay Mỹ hóa. Abushouk chỉ ra, dưới sự tác động của toàn cầu hóa, người Muslim đã phản ứng khác nhau, dẫn đến những mô hình nhà nước khác nhau trong lịch sử Islam hiện đại. Đó hoặc là mô hình thế tục hóa như Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc là mô hình nhà nước (LUAN.hoa 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bảo thủ, cực đoan như Taliban, hay mô hình nhà nước Islam thần quyền Iran, Sudan.

Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của nhà sử học này là chỉ ra sai lầm trong nhận thức của nhiều học giả phương Tây về người Muslim. Từ đó, ông đặt ra một số triển vọng mới cho quan hệ giữa Islam và phương Tây [155]. Như vậy, có thể nhận định, sự phản ứng của thế giới Muslim trước tác động của toàn cầu hóa một mặt là hệ quả tất yếu của sự tương tác giữa toàn cầu hóa với cộng đồng Muslim; mặt khác, những phản ứng khác nhau của thế giới Muslim dường như đang tái cấu trúc, thậm chí định hình cấu trúc nhà nước, xã hội Islam. Điều này có thể được tìm thấy trong các nghiên cứu của Riaz Hassan: “Globalization’s Challenge to Islam” [157], Sohail Inayatullah: “Islamic Civilization in Globalization” [158], và Sean L.

Yom: “Islam and Globalization: Secularism, Religion and Radicalism” [159]. Thậm chí, một số học giả cho rằng, phản ứng của những người Muslim (chống lại toàn cầu hóa, muốn xã hội Islam quay trở lại như thời sơ kỳ, và muốn xây dựng một xã hội dựa trên những nguyên tắc của Islam, cho dù phải dùng phương pháp cực đoan), còn tạo ra “tấm thảm kịch” Islam. Theo Hamed Hosseini, dù đó là mong muốn tái cấu trúc lại Islam trong cuộc đấu tranh giữa nội bộ Muslim (tức là truyền thống và độc tài) với lực lượng bên ngoài (tức là toàn cầu hóa và Tư bản Chủ nghĩa), thì nó cũng là một “thảm kịch” [159]. Thảm kịch này trong “The Tragedy of Muslim Civilization” được Aftab Zaidi lý giải trên góc độ thần học Islam, đó là sự giằng co giữa ý chí tự do của con người khát vọng tạo ra một đế chế Islam hùng mạnh như trong quá khứ, với những “tiền định” của Allah rằng, con người không có khả năng tạo ra bất cứ điều gì trong thế giới vật chất, vì đó là lĩnh vực của một mình Allah.