Nghiên Cứu Văn Bản Thuyên Thích Sách Mạnh Tử Ở Việt Nam Từ Đầu Thế Kỷ XVIII Đến Đầu Thế Kỷ XX

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử tại Việt Nam từ thế kỷ XVIII đến XX là một lĩnh vực quan trọng… 346 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội · 2021.

• Tác giả: Lê Thị Hồng Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Bản Thuyên Thích Sách Mạnh Tử Ở Việt Nam Từ Đầu Thế Kỷ XVIII Đến Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Giới thiệu về thuyên thích học
• 1.2. Giới thiệu về khái niệm thuyên thích học
• 1.3. Phương pháp luận của giải thích kinh điển
• 1.4. Phương pháp luận của giải thích hiện đại
• 1.5. Đối tượng của thuyên thích học
• 1.6. Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử
• 1.7. Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Trung Quốc
• 1.8. Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH TRẠNG CÁC VĂN BẢN THUYÊN THÍCH SÁCH MẠNH TỬ HIỆN CÓ Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. Khảo sát thống kê các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam
• 2.2. Giới thiệu những văn bản là đối tượng nghiên cứu chính của Luận án
• 2.3. Lý do lựa chọn văn bản
• 2.4. Tứ thư ước giải
• 2.5. Tứ thư tiết yếu
• 2.6. Tiểu học Tứ thư tiết lược
• 2.7. Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa
• 2.8. Trâu thư trích lục
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN THUYÊN THÍCH PHẦN CHÍNH VĂN SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tóm lược chính văn
• 3.2. Tái cấu trúc chính văn
• 3.3. Tái cấu trúc chính văn trong Tiểu học Tứ thư tiết lược
• 3.4. Tái cấu trúc chính văn trong Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa
• 3.5. Tái cấu trúc chính văn trong Trâu thư trích lục
• 3.6. Phiên dịch chính văn
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN THUYÊN THÍCH PHẦN CHÚ THÍCH SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Nguồn gốc văn bản chú giải
• 4.2. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tứ thư ước giải
• 4.3. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tứ thư tiết yếu
• 4.4. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tiểu học Tứ thư tiết lược
• 4.5. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa
• 4.6. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Trâu thư trích lục
• 4.7. Ngôn ngữ trong văn bản chú giải
• 4.8. Nội dung chú giải trong các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử
• 4.9. Nội dung kinh học
• 4.10. Nội dung lịch sử
• 4.11. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC BÀI VIẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Văn Bản Thuyên Thích Sách Mạnh Tử

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử tại Việt Nam từ thế kỷ XVIII đến XX là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Các văn bản này không chỉ phản ánh tư tưởng Nho giáo mà còn thể hiện sự tiếp thu và sáng tạo của các nhà Nho Việt Nam. Việc nghiên cứu giúp làm rõ quá trình tiếp nhận và diễn giải các tác phẩm kinh điển, từ đó góp phần vào việc hiểu biết sâu sắc hơn về văn hóa và lịch sử Việt Nam.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của thuyên thích học

Thuyên thích học là lĩnh vực nghiên cứu nhằm giải thích và làm sáng tỏ các văn bản kinh điển. Nó giúp người đọc hiểu rõ hơn về nội dung và ý nghĩa của các tác phẩm, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa Việt Nam.

1.2. Lịch sử nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử

Lịch sử nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử tại Việt Nam bắt đầu từ thế kỷ XVIII, với nhiều tác phẩm được biên soạn và chú giải. Những nghiên cứu này đã đóng góp vào việc phát triển tư tưởng Nho giáo trong xã hội Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu văn bản thuyên thích

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử gặp nhiều thách thức, bao gồm việc thiếu tài liệu gốc và sự đa dạng trong cách thức biên soạn. Các nhà nghiên cứu cần phải đối mặt với việc phân tích và đánh giá các văn bản khác nhau, từ đó đưa ra những nhận định chính xác về giá trị học thuật của chúng.

2.1. Thiếu tài liệu và nguồn gốc văn bản

Nhiều văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn không đầy đủ hoặc bị thất lạc. Điều này gây khó khăn trong việc xác định nguồn gốc và tính xác thực của các tác phẩm.

2.2. Đánh giá giá trị học thuật của văn bản

Việc đánh giá giá trị học thuật của các văn bản thuyên thích là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải phân tích kỹ lưỡng để đưa ra những nhận định chính xác về nội dung và ý nghĩa của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử

Để nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phương pháp thẩm định văn bản, phân tích nội dung và so sánh các phiên bản khác nhau. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn về cách thức biên soạn và ý nghĩa của các văn bản.

3.1. Phương pháp thẩm định văn bản

Phương pháp thẩm định văn bản giúp xác định tính xác thực và nguồn gốc của các văn bản thuyên thích. Điều này rất quan trọng trong việc đảm bảo độ tin cậy của nghiên cứu.

3.2. Phân tích nội dung và so sánh

Phân tích nội dung và so sánh các phiên bản khác nhau của văn bản giúp làm rõ sự khác biệt trong cách hiểu và diễn giải giữa các tác giả. Điều này cũng giúp phát hiện ra những điểm mới trong nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu văn bản thuyên thích

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử không chỉ có giá trị học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và văn hóa. Các văn bản này có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu, giúp sinh viên và học giả hiểu rõ hơn về tư tưởng Nho giáo.

4.1. Tài liệu giảng dạy trong giáo dục

Các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các trường học, giúp học sinh tiếp cận với tư tưởng Nho giáo một cách dễ dàng hơn.

4.2. Góp phần vào việc bảo tồn văn hóa

Nghiên cứu và ứng dụng các văn bản thuyên thích giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đồng thời tạo điều kiện cho các thế hệ sau hiểu biết về di sản văn hóa của cha ông.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu văn bản thuyên thích

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử tại Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa từ các nhà nghiên cứu và cơ quan chức năng để bảo tồn và phát huy giá trị của các văn bản này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu văn bản

Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử không chỉ giúp làm sáng tỏ tư tưởng Nho giáo mà còn góp phần vào việc phát triển văn hóa và giáo dục tại Việt Nam.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có các chương trình nghiên cứu và hội thảo để thúc đẩy việc nghiên cứu văn bản thuyên thích, từ đó tạo ra những đóng góp mới cho lĩnh vực này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Hán Nôm (mã số: 922.04) của nghiên cứu sinh Lê Thị Hồng Dung, được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2021, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Kim Sơn và PGS.TS. Dương Tuấn Anh, mang tiêu đề: "Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX".

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu bảo tồn, phát huy vốn di sản văn hóa thành văn Hán Nôm, cụ thể là việc minh giải văn bản nhằm làm sáng tỏ ý nghĩa tác phẩm và chủ đích biên soạn của tiền nhân. Trong lịch sử khoa cử và giáo dục phong kiến Việt Nam, Tứ thư và Ngũ kinh đóng vai trò là sách giáo khoa tiêu chuẩn cho sĩ tử; trong đó, sách Mạnh Tử giữ vị trí căn bản đối với việc tu dưỡng luân lý và rèn luyện kỹ năng cử nghiệp. Các nhà Nho Việt Nam qua từng thời kỳ lịch sử đã tích cực biên soạn, chú giải, sắp xếp lại kinh điển để phục vụ nhu cầu học tập hoặc thể nghiệm sở học cá nhân. Mặc dù số lượng thư tịch bàn luận về Tứ thư tại các thư viện trong nước và quốc tế rất phong phú, khoảng trống nghiên cứu đặt ra là trước luận án này, giới học thuật chưa có công trình nào khảo cứu một cách chuyên biệt, đầy đủ và có hệ thống về các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam dưới góc độ văn bản học và thuyên thích học.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Tiến hành khảo sát, thống kê và phân loại các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn ở Việt Nam theo tiêu chí thư mục học và tiến trình lịch sử.
2. Lý giải các phương thức, thủ pháp thuyên thích của các nhà Nho Việt Nam trong việc tiếp nhận, chuyển hóa và tái cấu trúc kinh điển sách Mạnh Tử.
3. Đánh giá đặc điểm văn bản học và giá trị học thuật của từng văn bản đối với sĩ tử đương thời cũng như đối với nền văn hiến Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn tại Việt Nam viết bằng chữ Hán và chữ Nôm. Luận án tập trung khảo sát chuyên sâu 5 văn bản nòng cốt: Tứ thư ước giải, Tứ thư tiết yếu, Tiểu học Tứ thư tiết lược, Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa và Trâu thư trích lục.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn về không gian tại các trung tâm lưu trữ văn bản Hán Nôm ở Việt Nam (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Đà Lạt); thời gian khảo sát kéo dài từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX; giới hạn nội dung tập trung vào các trước tác do tác giả Việt Nam biên soạn bằng chữ Hán và chữ Nôm, không nghiên cứu các bản dịch chữ Quốc ngữ và các văn bản chỉ đơn thuần sao chép hoặc khắc in lại nguyên văn sách Mạnh Tử của Trung Quốc mà không có sự thuyên thích của học giả Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài trên hai bình diện không gian: quốc tế (chủ yếu là Trung Quốc) và Việt Nam.

Tại Trung Quốc, nghiên cứu thuyên thích sách Mạnh Tử có lịch sử lâu dài. Thời cổ trung đại, các công trình chú sớ đạt quy mô tập đại thành với sự chuyển biến phương pháp từ chương cú huấn hỗ sang thông diễn nghĩa lý ở thời Nam Tống qua Tứ thư tập chú của Chu Hy. Thời cận hiện đại xuất hiện các công trình của Khang Hữu Vi (Mạnh Tử vi), Tiền Mục (Nghiên cứu Mạnh Tử / Mạnh Tử yếu lược), và bản dịch chú phổ biến của Dương Bá Tuấn (Mạnh Tử dịch chú, 1960). Từ thập niên 1990 trở đi, học giới đương đại ghi nhận nhiều công trình chuyên sâu như của Hoàng Tuấn Kiệt (Mạnh Tử tư tưởng sử luận, Trung Quốc Mạnh học thuyên thích sử luận), Lý Khải (Nghiên cứu tư tưởng thuyên thích Mạnh Tử), Lý Minh Huy (Nho gia và Kant, Cách nhìn mới về đạo đức Mạnh Tử và luân lý học của Kant, Khám phá lại Mạnh Tử), Tín Quảng Lai (Mạnh Tử và tư tưởng Trung Quốc thời kỳ đầu, 1997), Dương Trạch Ba (Nghiên cứu luận thuyết về tính thiện của Mạnh Tử). Hoàng Tuấn Kiệt tổng kết hai hướng tiếp cận chính trong thế kỷ XX: hướng tiếp cận nội tại (triết học, phân tích khái niệm nhân, nghĩa, lễ, trí, tâm, thuyết tính thiện, tri ngôn dưỡng khí) và hướng tiếp cận ngoại tại (lịch sử tư tưởng, bối cảnh hóa chính trị - văn hóa như bối cảnh thời Chiến Quốc hay các tranh biện thời Bắc Tống về thuyết không đồng nhất vương - bá của Mạnh Tử).

Tại Việt Nam, các công trình liên quan được tác giả phân chia thành bốn nhóm:

• Nhóm thư mục học: Các công trình tổng kê của Trịnh Khắc Mạnh (Thư tịch Hán Nôm Việt Nam luận giải về Tứ thư và Ngũ kinh hiện có ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ghi nhận 122 tác phẩm Hán Nôm), Nguyễn Xuân Diện, Đỗ Thị Bích Tuyển, Nguyễn Thúy Nga, và cuốn Di sản Hán Nôm thư mục đề yếu. Các công trình này mới dừng ở mức thống kê Tứ thư và Ngũ kinh nói chung.
• Nhóm bản dịch chữ Quốc ngữ: Các công trình dịch và phổ biến của Phạm Đình Đạt, Dương Hồng, Hoàng Văn Thụ, Đoàn Trung Còn, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Đôn Phục, Lê Đình Giao, Bửu Tư... Nhóm này phản ánh nhu cầu hiện đại hóa nhưng không thuộc phạm vi nghiên cứu văn bản cổ của luận án.
• Nhóm chuyên luận, bài báo học thuật: Ghi nhận lịch sử thuyên thích từ thời Chu Văn An (Tứ thư thuyết ước, đã thất truyền), Hồ Quý Ly (Minh đạo, đã thất truyền), đến Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, Phan Huy Chú, Phạm Quí Thích. Gần đây có các nghiên cứu của Nguyễn Kim Sơn về hoạt động diễn dịch Hán Nôm kinh điển Nho gia; Nguyễn Tuấn Cường về Tứ thư ước giải và diên cách Chu Tử học; Phạm Văn Ánh về thái độ của Nguyễn Văn Siêu đối với Chu Hy; Nguyễn Phúc Anh về hệ thống Tứ thư Ngũ kinh đại toàn; Phạm Văn Thắm về Nho tạng Việt Nam; Quách Thu Hiền về trào lưu toản yếu, tiết yếu kinh điển thế kỷ XVIII.
• Nhóm luận văn, luận án: Một số đề tài thạc sĩ khảo sát từng phân đoạn hẹp như khóa luận của Nguyễn Thị Anh Thư (khảo sát bản dịch Nôm thiên Tận tâm trong Tứ thư ước giải), luận văn của Phạm Bảo Nhung (khảo sát phương pháp tiết lược phần Đại học và Luận ngữ trong Tiểu học Tứ thư tiết lược), hay nghiên cứu thạc sĩ trước đó của chính tác giả Lê Thị Hồng Dung về Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình đi trước chủ yếu khảo sát diện rộng toàn bộ Tứ thư hoặc khảo sát cục bộ một vài thiên, chương riêng lẻ; chưa có một công trình nào tập hợp đầy đủ, phân loại khoa học và đánh giá phương thức thuyên thích chuyên sâu đối với riêng sách Mạnh Tử trong nguồn thư tịch Hán Nôm giai đoạn từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết của bộ môn thuyên thích học (hermeneutics, hay thông diễn học, giải thích học). Tác giả khảo sát từ nguyên chữ "thuyên" (詮) trong tự điển Khang Hy, Từ Nguyên, Từ Hải và từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Thiều Chửu với nét nghĩa: giải thích tường tận, đầy đủ, rõ ràng; và chữ "thích" (釋): giải nghĩa, mở rõ nghĩa sách. Luận án tiếp thu các nghiên cứu lý thuyết của Thẩm Thanh Tòng, Trần Văn Đoàn (Thông diễn học và khoa học xã hội nhân văn), Phan Đức Vinh (4 nguyên tắc: tính tự chủ, tính chỉnh thể, tính hiện thực trong lý giải, sự hài hòa ý nghĩa), Hoàng Tuấn Kiệt (Nho học Đông Á: biện chứng của kinh điển và luận giải).

Về phương pháp luận giải thích kinh điển, luận án khu biệt:

• Mô hình giải thích cổ điển Trung Quốc: Phương pháp luận kinh học cổ văn thời Hán của Trịnh Huyền (kết hợp thanh huấn, hình huấn, nghĩa huấn, dựa trên quan niệm "toàn kinh", "toàn nghĩa" để tìm "nguyên ý") và các hình thái giải thích học thuật (dẫn thích trong văn, giải thuyết chuyên thiên, truyền thuật chuyên thư).
• Mô hình giải thích hiện đại: Tiêu biểu là quan điểm "chỉnh lý quốc cố" theo tinh thần thực nghiệm lịch sử của Hồ Thích thông qua 3 phương pháp (phương pháp lịch sử gồm 4 bước, phương pháp so sánh, phương pháp chuyên sử).

Luận án kết hợp bốn phương pháp nghiên cứu thực tế thuộc chuyên ngành Hán Nôm:

1. Phương pháp thư mục học: Sử dụng để khảo sát, lập danh mục, thống kê và phân loại các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn ở Việt Nam theo văn tự, hình thức biên soạn và phạm vi thuyên thích.
2. Phương pháp văn bản học: Dùng để mô tả diện mạo vật lý, xác định tác giả, niên đại, khảo sát dị bản, cấu trúc mục lục và bố cục nội dung của văn bản.
3. Phương pháp thuyên thích học: Vận dụng để phân tích mục đích biên soạn, dụng ý học thuật của tác giả khi thực hiện các thao tác tóm lược, tái cấu trúc hoặc bình giải văn bản.
4. Phương pháp phiên dịch học: Áp dụng trong xử lý văn bản, dịch nghĩa văn ngôn chữ Hán và phiên dịch các văn bản chữ Nôm làm ngữ liệu chứng minh. Bên cạnh đó, các thao tác thống kê, đối chiếu văn bản (so sánh câu chữ kinh văn gốc với bản biên soạn của nhà Nho Việt Nam) được vận dụng xuyên suốt.

Nguồn tư liệu thực tế bao gồm 21 văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử được tiếp cận trực tiếp tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (17 văn bản), Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Đà Lạt (3 văn bản) và Thư viện Quốc gia Việt Nam (1 văn bản).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về thuyên thích học và tình hình nghiên cứu kinh điển Mạnh Tử. Tác giả trình bày lịch sử hình thành thuật ngữ thuyên thích học từ phương Tây sang văn hóa Hán ngữ, đối chiếu quan niệm giải thích kinh điển cổ điển với lý luận thông diễn hiện đại. Về tình hình nghiên cứu, chương này phân tích các khuynh hướng học thuật tại Trung Quốc (các công trình chú giải cổ điển, sự chuyển hướng nghĩa lý thời Tống, và các trường phái nghiên cứu nội tại - ngoại tại thế kỷ XX) và tổng lược lịch sử chú giải Tứ thư tại Việt Nam từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX. Tiểu kết chương xác định các hướng nghiên cứu chưa được khai thác, đặt tiền đề cho việc khảo sát trực tiếp văn bản ở các chương sau.

Chương 2: Tình trạng các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX

Chương này thực hiện việc kiểm kê, thống kê thư mục học và giám định văn bản học đối với 21 văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử còn lưu giữ tại Việt Nam.

STT	Tên sách	Ký hiệu	Tác giả / Người hiệu đính	Năm khắc in / biên chép	Số trang / tờ	Văn tự	Nơi lưu trữ
1	Tứ thư đoản thiên	A.1794, A.1429	Tiêu Hán Tân	1838 (Minh Mệnh 19)	150 trang (A.1429)	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
2	Tứ thư ước giải	AB.314	Lê Quý Đôn hiệu đính	1839 (Minh Mệnh 20)	859 trang	Hán - Nôm	Viện NC Hán Nôm
3	Tứ thư sách lược	VHv.391/1-2	Không rõ	Bản chép tay	412 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
4	Tứ thư tiết yếu	AC.226/1-4	Bùi Huy Bích	1895 (Thành Thái 7)	1300 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
5	Tứ thư tinh nghĩa	VHv.443, VHv.444, VHv.601/3-5	Không rõ	Bản chép tay	VHv.443 (186 tr), VHv.444 (203 tr), VHv.601 (664 tr)	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
6	Tứ truyện nghĩa tuyển // Tứ truyện tinh nghĩa	VHv.601/6, VHv.1151	Không rõ	Bản chép tay	VHv.601/6 (186 tr), VHv.1151 (98 tr)	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
7	Tiểu học Tứ thư tiết lược	A.2944	Đoàn Triển	Bản chép tay	168 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
8	Luận Mạnh sách đoạn	VHv.902	Không rõ	Bản chép tay	158 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
9	Luận thuyết tập	A.2856	Không rõ	Bản chép tay	82 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
10	Dịch học khải mông	VHv.1014	Không rõ	Bản chép tay	128 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
11	Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa	AB.358	Ngô Giáp Đậu	1913 (Duy Tân Quý Sửu)	358 trang	Hán - Nôm	Viện NC Hán Nôm
12	Lữ trung tạp thuyết	A.151, VHv.1804	Bùi Huy Bích	Bản chép năm 1857 (Tự Đức 10)	A.151 (150 tr), VHv.1804 (164 tr)	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
13	Lịch triều sử ký văn tuyển	A.121	Lê Đức Hiên, Lê Đình Diên	Bản chép tay	560 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
14	Tiểu học cú đậu	VHv.1015	Trần Tuyển tuyển chú	1847-1883	144 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
15	Trâu thư trích lục	A.1142	Hồ Đắc Khải biên tập, Nguyễn Duy Tích tựa	1915 (Duy Tân Ất Mão)	97 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
16	Đại học tích nghĩa	A.2594	Lê Văn Ngữ	1927	116 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
17	Đế vương bảo giám	Không rõ số	Trần Duy Vôn biên tập, Nguyễn Thanh Tùng chép	1931 (Bảo Đại 6)	174 trang	Chữ Hán	Viện NC Hán Nôm
18	Mạnh Tử tân ước	H73	Không rõ	Bản khắc mộc bản (in lại 2012)	132 tờ	Chữ Hán	TTLT Quốc gia IV
19	Trâu thư trích lục	H3	Không rõ	Bản mộc bản	29 tờ	Chữ Hán	TTLT Quốc gia IV
20	Tứ thư nhân vật bị khảo	H134	Không rõ	Bản mộc bản	2 tờ	Chữ Hán	TTLT Quốc gia IV
21	Mạnh Tử tiết yếu	R180	Không rõ	Bản chép tay	150 trang	Chữ Hán	Thư viện Quốc gia

Luận án chỉ ra các đặc điểm thư mục học:

• Tỷ lệ văn tự: Chỉ có 2/17 văn bản tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm có sử dụng chữ Nôm (Tứ thư ước giải và Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa), cho thấy chữ Nôm không phải là phương tiện phổ biến trong việc thông diễn kinh điển Mạnh Tử.
• Tỷ lệ văn bản độc lập: Chỉ có 2 trước tác thuyên thích chuyên biệt riêng về sách Mạnh Tử (Trâu thư trích lục và Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa); phần lớn các văn bản còn lại thuyên thích sách Mạnh Tử trong chỉnh thể Tứ thư hoặc chỉ trích dẫn từng câu, từng đoạn phục vụ thi cử (Tứ thư sách lược, Tứ thư đoản thiên, Tứ thư tinh nghĩa).
• Không có tác phẩm nào biên soạn theo hình thức diễn ca (khác với sách Trung dung có nhiều bản diễn ca), nguyên nhân do quy mô dung lượng sách Mạnh Tử quá lớn.
• Khảo cứu văn bản học chi tiết 5 văn bản nòng cốt: Tứ thư ước giải (do Lê Quý Đôn hiệu đính, bản in năm Minh Mệnh 20/1839 của hiệu Ức Văn Đường), Tứ thư tiết yếu (Bùi Huy Bích biên soạn, bản in năm Thành Thái 7/1895), Tiểu học Tứ thư tiết lược (Đoàn Triển), Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa (Ngô Giáp Đậu biên soạn năm 1913), và Trâu thư trích lục (Hồ Đắc Khải biên tập năm 1915).

Chương 3: Nghiên cứu nhóm văn bản thuyên thích phần chính văn sách Mạnh Tử ở Việt Nam

Chương 3 phân tích các thủ pháp xử lý phần kinh văn nguyên tác của các nhà Nho Việt Nam:

• Tóm lược chính văn: Các tác giả lược bỏ các câu văn trùng lặp, các đoạn hội thoại mang tính đệm, các chi tiết lịch sử phụ để làm nổi bật luận điểm đạo đức, chính trị. Chẳng hạn trong Mạnh Tử tiết yếu (AC.226) và Tiểu học Tứ thư tiết lược, số lượng câu kinh văn bị lược bỏ so với bản Mạnh Tử tập chú của Chu Hy được tác giả lập bảng thống kê cụ thể.
• Tái cấu trúc chính văn: Đây là thủ pháp thể hiện tính chủ động học thuật cao. Tác giả khảo sát cách thức sắp xếp lại toàn bộ trật tự các thiên chương trong Tiểu học Tứ thư tiết lược, Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa và Trâu thư trích lục. Các văn bản này phá vỡ kết cấu biên niên đối thoại truyền thống (từ thiên Lương Huệ Vương đến Tận tâm) để tái lập thành các chủ đề giáo khoa phù hợp với chương trình cải lương giáo dục đầu thế kỷ XX (1906-1913).
• Phiên dịch chính văn sang chữ Nôm: Phân tích kỹ thuật trực dịch trong Tứ thư ước giải, ghi nhận hệ thống từ vựng Nôm cổ mang dấu ấn ngôn ngữ thế kỷ XVII-XVIII (sử dụng dày đặc các từ cổ như chưng, ru, vạy, thửa, bui).

Chương 4: Nghiên cứu nhóm văn bản thuyên thích phần chú thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam

Chương 4 khảo cứu các phương diện chú giải kinh điển:

• Nguồn gốc văn bản chú giải: Đối chiếu hệ thống chú giải trong cả 5 văn bản nòng cốt với Tứ thư tập chú của Chu Hy. Kết quả chỉ ra các tác giả Việt Nam chủ yếu dựa vào hệ thống giải thích của Tống Nho (Chu Hy), nhưng có sự chọn lọc lược giản, cắt bỏ các phần biện luận rườm rà, giữ lại các định nghĩa khái niệm cốt lõi.
• Ngôn ngữ văn bản chú giải: Khảo sát việc sử dụng chữ Hán văn ngôn kết hợp với phần diễn dịch chữ Nôm. Phân tích các trường hợp sử dụng văn ngôn trong Tứ thư ước giải và các thuật ngữ Hán được chuyển dịch sang tiếng bản địa.
• Nội dung chú giải: Luận án phân tách thành hai mạch nội dung chính:
  • Nội dung kinh học: Tập trung minh giải các phạm trù đạo đức Nho gia cốt lõi như nhân nghĩa, tính thiện, vương đạo, bảo dân, chính danh, tu thân dưỡng tính.
  • Nội dung lịch sử: Chú giải tên người, địa danh, chế độ chính trị thời Xuân Thu - Chiến Quốc, giúp người đọc nắm bắt được bối cảnh thực tế của các cuộc đối thoại giữa Mạnh Tử và chư hầu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn như sau:

• Về nguồn tư liệu: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tiến hành khảo sát, thống kê và mô tả có hệ thống 21 văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX, làm rõ các thông số thư mục học (tác giả, niên đại, văn tự, số trang, tình trạng văn bản).
• Về phương diện lý luận: Vận dụng lý thuyết thuyên thích học kết hợp phương pháp văn bản học Hán Nôm để phân loại và làm sáng tỏ 4 phương thức thuyên thích của nhà Nho Việt Nam đối với sách Mạnh Tử: tóm lược chính văn, tái cấu trúc chính văn, chú giải nội dung kinh học - lịch sử, và dịch Nôm chính văn.
• Về ý nghĩa thực tiễn: Làm sáng tỏ quá trình tiếp nhận và biến đổi của Mạnh Tử học tại Việt Nam; chứng minh tính chủ động và dấu ấn cá nhân của các nhà Nho Việt Nam (như Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích, Đoàn Triển, Ngô Giáp Đậu, Hồ Đắc Khải) trong việc biên soạn kinh điển phục vụ nhu cầu khoa cử và đặc biệt là sự chuyển dịch sang mô hình giáo khoa tân học giai đoạn 1906-1915.
• Đề xuất, kiến nghị: Đề xuất tiếp tục bảo tồn, số hóa các văn bản Hán Nôm quý hiếm về kinh điển Tứ thư; khuyến nghị mở rộng việc áp dụng lý thuyết thuyên thích học trong nghiên cứu các trước tác Nho tạng Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi giới hạn của đề tài Hán Nôm, luận án chưa khảo sát các bản dịch sách Mạnh Tử sang chữ Quốc ngữ xuất bản từ đầu thế kỷ XX đến nay; chưa tiếp cận trực tiếp được các bản chép tay lưu lạc tại các thư viện quốc tế (như Paris, Tokyo) hoặc trong các bộ sưu tập tư gia; một số văn bản hiện còn bị rách nát, nhòe mực (như bản Tứ thư dẫn giải AC.562, mộc bản H134 tại Đà Lạt chỉ còn 2 tờ) gây khó khăn cho việc khảo sát nguyên vẹn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng khảo sát các văn bản giải nghĩa kinh điển Tứ thư ở các kho lưu trữ nước ngoài; nghiên cứu giai đoạn chuyển tiếp từ văn bản Hán Nôm sang văn bản chữ Quốc ngữ của sách Mạnh Tử; thực hiện các nghiên cứu đối sánh Mạnh Tử học Việt Nam với Mạnh Tử học tại Triều Tiên và Nhật Bản trong không gian Nho học Đông Á.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh các chuyên ngành Hán Nôm, Triết học phương Đông, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, và Văn học trung đại.
• Các chuyên viên thư viện, cán bộ lưu trữ trong việc định danh, phân loại và bảo tồn các tài liệu Hán Nôm thuộc mảng Tứ thư - Ngũ kinh.
• Phần đáng tham khảo nhất: Bảng thống kê thư mục chi tiết 21 văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử (Chương 2); các bảng thống kê câu kinh văn bị lược bỏ trong Mạnh Tử tiết yếu và Tiểu học Tứ thư tiết lược so với Tứ thư tập chú của Chu Hy (Chương 3); và hệ thống ngữ liệu phân tích từ Nôm cổ trong bản dịch Tứ thư ước giải (Chương 3 và Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát tổng cộng bao nhiêu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử và hiện được lưu trữ ở những đâu? Luận án thống kê được 21 văn bản có nội dung thuyên thích sách Mạnh Tử, trong đó có 17 văn bản lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội), 3 văn bản lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt), và 1 văn bản lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam (Hà Nội).

2. Năm văn bản nòng cốt được luận án lựa chọn nghiên cứu chuyên sâu là những văn bản nào? Năm văn bản nòng cốt bao gồm: Tứ thư ước giải (TTƯG, Lê Quý Đôn hiệu đính), Tứ thư tiết yếu (TTTY, Bùi Huy Bích soạn), Tiểu học Tứ thư tiết lược (THTTTL, Đoàn Triển soạn), Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa (SMHBCT, Ngô Giáp Đậu soạn), và Trâu thư trích lục (TTTL, Hồ Đắc Khải biên tập).

3. Chữ Nôm có mức độ xuất hiện như thế nào trong các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử? Chữ Nôm chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Trong 17 văn bản tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chỉ có 2 văn bản có xuất hiện chữ Nôm là Tứ thư ước giải và Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa. Điều này cho thấy chữ Nôm không phải là phương tiện diễn giải phổ biến đối với sách Mạnh Tử trong nguồn thư tịch truyền thống.

4. Thủ pháp "tái cấu trúc chính văn" được thể hiện như thế nào trong các văn bản đầu thế kỷ XX? Trong các văn bản như Tiểu học Tứ thư tiết lược (Đoàn Triển), Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa (Ngô Giáp Đậu) và Trâu thư trích lục (Hồ Đắc Khải), các tác giả đã không giữ nguyên trật tự 7 thiên truyền thống của sách Mạnh Tử mà chia nhỏ, gom nhóm và sắp xếp lại các đoạn kinh văn theo từng chủ đề luân lý, đạo đức, chính trị nhằm biên soạn thành các bài học giáo khoa phục vụ phong trào cải lương giáo dục khoa cử (1906-1915).

5. Quan hệ giữa hệ thống chú giải của nhà Nho Việt Nam với Tứ thư tập chú của Chu Hy là gì? Các nhà Nho Việt Nam tiếp thu căn bản hệ thống chú giải của Chu Hy thời Tống, nhưng không sao chép nguyên xi mà chủ động tóm lược, lược bỏ những đoạn bàn luận học thuật chi ly, chỉ giữ lại các định nghĩa khái niệm và chú thích lịch sử thiết yếu nhằm phục vụ trực tiếp cho việc ôn luyện cử nghiệp và giảng dạy.

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX" của Lê Thị Hồng Dung là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Hán Nôm, xử lý có hệ thống nguồn thư tịch kinh điển Nho gia bản địa. Bằng việc kết hợp phương pháp thư mục học, văn bản học và lý thuyết thuyên thích học, luận án đã thống kê 21 văn bản, phân tích sâu 5 tác phẩm đại diện, làm rõ các thủ pháp tóm lược, tái cấu trúc, chú giải và dịch Nôm chính văn của các nhà Nho Việt Nam. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ diện mạo, đặc điểm văn bản học và tiến trình bản địa hóa kinh điển Mạnh Tử trong đời sống học thuật, khoa cử và giáo dục Việt Nam suốt hai thế kỷ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Luận án chia làm 4 chƣơng. Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Trong chƣơng này Luận án tìm hiểu các phƣơng pháp thuyên thích học, tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Trung Quốc và ở Việt Nam. Tìm hiểu các vấn đề mà các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài đã đề cập đến, có những nội dung nào chƣa đƣợc bàn luận để định ra phƣơng hƣớng triển khai cho đề tài. 6 Chƣơng 2: Tình trạng các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện c n ở Việt Nam từ đầu thế k XVIII đến đầu thế k XX Trong chƣơng 2, Luận án tiếp cận với các văn bản của các nhà Nho Việt Nam đã biên soạn, thuyên thích sách Mạnh Tử, tiến hành khảo sát các văn bản cụ thể, từ đó phân nhóm các văn bản theo tiêu chí khác nhau.

Đối với 5 văn bản chính đƣợc chọn làm đối tƣợng nghiên cứu của đề tài, Luận án tập trung khảo sát các vấn đề văn bản học nổi bật của từng văn bản. Chƣơng 3: Nghiên cứu nhóm văn bản thuyên thích phần chính văn sách Mạnh Tử ở Việt Nam Trong chƣơng 3, Luận án dựa trên đặc điểm của các văn bản tiến hành phân nhóm, đánh giá các cách thức thuyên thích phần chính văn sách Mạnh Tử của các nhà Nho ở Việt Nam theo cách thức tóm lƣợc chính văn và tái cấu trúc chính văn. Chƣơng 4: Nghiên cứu nhóm văn bản thuyên thích phần chú thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam. Chƣơng 4 của Luận án tiến hành phân tích các đặc điểm của văn bản thuyên thích phần chú thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam về nguồn gốc văn bản chú giải, ngôn ngữ văn bản chú giải và nội dung văn bản chú giải.

7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LI N QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong chƣơng này, Luận án giới thiệu một số vấn đề về khái niệm, phƣơng pháp thuyên thích học, khái quát tình hình nghiên cứu văn bản sách thuyên thích sách Mạnh Tử ở Trung Quốc và ở Việt Nam, xác định các hƣớng tiếp cận đề tài mà Luận án sẽ triển khai. Giới thiệu về thuyên thích học 1. Giới thiệu về khái niệm thuyên thích học Nghĩa của từ thuyên thích qua các bộ tự/ từ điển Từ điển Khang Hy: Thuyên 詮: có nghĩa là đầy đủ 具也; giải thích rõ 詮喻也; lựa chọn lời nói 擇言也. Từ điển Từ Nguyên: Thuyên thích 詮釋: có nghĩa là 解說 giảng giải, giải thích, thuyết minh.

Từ điển Từ Hải: Thuyên 詮: 詳細解釋, 闡明事理 giải thích cặn kẽ rõ ràng, làm rõ sự tình. Từ điển Hán Việt: Tác giả Đào Duy Anh đã giải thích từ 詮釋 thuyên thích nghĩa là giải thuyết rõ ràng; giải thích. Từ điển Hán Việt Thiều Chửu: Thuyên 詮: nghĩa là đủ, giải thích kỹ càng, nói đủ cả sự cả lẽ. Thích 釋 giải thích ra, giải rõ nghĩa sách.

Thuật ngữ ―詮釋學 thuyên thích học‖ mới ra đời vào thế kỷ XVII. Theo nghiên cứu GS. Trần Văn Đoàn, ngƣời đầu tiên dịch thuật ngữ này từ tiếng phƣơng Tây sang tiếng Trung Quốc thành ―thuyên thích học‖ là GS. Thẩm Thanh Tòng (Ðại học Quốc gia Chính Trị, Ðài Bắc, Đài Loan) vào cuối những năm 1970.

Sự ra đời của bộ môn thuyên thích học đã manh nha từ thời cổ đại Hy Lạp, nhƣng thuật ngữ ―thuyên thích học‖ mãi đến những năm 1990 mới đƣợc các học giả Trung Hoa đón nhận. Ở Việt Nam, những nghiên cứu về bộ môn thuyên thích học còn hạn chế.