Đặt vấn đề Ngành chăn nuôi nước ta ngày càng được mở rộng và nâng cao chiếm một vị trí quan trọng hàng đầu trong nền kinh tế quốc dân. Hiện nay, ở hầu khắp các tỉnh thành trong cả nước đều có những trang trại chăn nuôi với quy mô lớn và áp dụng những kỹ thuật chăn nuôi tiên tiến hiện đại. Nghành chăn nuôi đã và đang ngày càng phát triển mạnh mẽ do mang lại lợi nhuận lớn. Hàng năm cung cấp ra thị trường những sản phẩm có giá trị dinh dưỡng cao như thịt, trứng, sữa… Các sản phẩm này dễ chế biến, dễ ăn, ngon miệng, phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng ở mọi lứa tuổi.
Đặc biệt, trong chăn nuôi gia cầm, hàng năm tạo ra một số lượng lớn nguồn thực phẩm, phục vụ cho bữa ăn hàng ngày của mỗi chúng ta, đáp ứng được đủ cho nhu cầu của người tiêu dùng và là mặt hàng xuất khẩu mang lại nguồn doanh thu lớn. Chính vì vậy, chăn nuôi gia cầm ngày càng có những bước tiến vượt bậc về cả số lượng và chất lượng, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước, góp phần xóa đói giảm nghèo cho người nông dân ở các địa phương. Tuy nhiên, dịch bệnh ngày càng phát sinh nhiều gây ra những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế của người chăn nuôi nếu không có những biện pháp phòng và điều trị bệnh kịp thời. Trong chăn nuôi gà hiện nay bệnh dịch xảy ra rất nhiều gây ảnh hưởng lớn tới sức khỏe của vật nuôi và thiệt hại về mặt kinh tế cho người chăn nuôi như bệnh Cúm gia cầm, bệnh Marek, bệnh Newcastle, Gumboro… Và đặc biệt trong những năm gần đây bệnh do ký sinh trùng cũng khá phổ biến, gây ra những hậu quả vô cùng đáng tiếc.
Chúng làm cho gà gầy yếu, chậm lớn, giảm sức sản xuất thịt, trứng. n 2 Cùng với đó Việt Nam là một nước nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới, có thảm thực vật và hệ động vật phong phú, đa dạng, thích hợp cho nhiều loài ký sinh trùng phát triển và gây bệnh. Trong các bệnh ký sinh trùng ở gà, có những bệnh do nhóm đơn bào ký sinh gây ra, chúng chiếm đoạt chất dinh dưỡng, tiết độc tố, gây ra những biến đổi bệnh lý làm cho gà gầy yếu, chậm lớn, giảm mạnh sức sản xuất thịt, trứng. Đặc biệt, một số bệnh đơn bào cũng gây ra các “ổ dịch cấp tính”, làm cho gà chết nhanh với tỷ lệ cao không kém các bệnh truyền nhiễm, trong đó có bệnh đơn bào đường máu Leucocytozoon.
Leucocytozoon thuộc nhóm nguyên sinh động vật, thuộc bộ huyết bào tử trùng (Heamosporidia) ký sinh trong máu và cơ quan nội tạng của nhiều loài gia cầm, trong đó gà là loài mẫn cảm nhất, đặc biệt là gà được nuôi theo phương thức chuồng hở. Bệnh do các loài đơn bào Leucocytozoon ký sinh trong hồng cầu (đôi khi thấy trong bạch cầu), gây ra xuất huyết, tan vỡ hồng cầu, dẫn đến thiếu máu và ỉa chảy phân xanh màu lá cây, làm gà chết với tỷ lệ cao tới 30 - 50%. Trên địa bàn huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên gần đây, đàn gà tại một số hộ chăn nuôi xuất hiện các triệu chứng như ỉa phân xanh, mặt tái, gà thiếu máu, gầy yếu, chậm lớn. Khi mổ khám thấy chất chứa trong diều, dạ dày, ruột có màu xanh, gan sưng to, lách sưng và xuất huyết, cơ đùi xuất huyết.
Câu hỏi được đặt ra là đàn gà đó mắc bệnh có phải là do đơn bào Leucocytozoon gây ra hay không? Vì vậy, việc nghiên cứu xác định sự tồn tại và gây bệnh của đơn bào Leucocytozoon trên đàn gà để có những biện pháp phòng trị có hiệu quả là vô cùng cần thiết. Xuất phát từ nhu cầu cấp bách đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tình hình nhiễm, đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra ở gà tại huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên và thử nghiệm quy trình phòng trị bệnh cho gà”. Mục tiêu đề tài - Xác định được đặc điểm dịch tễ bệnh do Leucocytozoon gây ra ở đàn gà của một số địa phương thuộc huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên. - Xác định được đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra trên gà ở huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên.
- Xây dựng quy trình phòng, trị, góp phần hạn chế những thiệt hại do bệnh Leucocytozoon gây ra cho đàn gà ở huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên nói riêng và các tỉnh Trung du miền núi phía Bắc nói chung. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu đề tài để có những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ, bệnh lý, lâm sàng của bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra ở gà tại huyện Phú Bình – tỉnh Thái Nguyên, đồng thời có cơ sở khoa học để xây dựng quy trình phòng trị bệnh đơn bào Leucocytozoon cho gà đạt hiệu quả cao nhất. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả đề tài là cơ sở để người chăn nuôi gà biết áp dụng những quy trình phòng trị bệnh đơn bào Leucocytozoon vào trong chăn nuôi gà.
Nhằm mục đích hạn chế tỷ lệ nhiễm Leucocytozoon cho gà, cách nhận biết bệnh để có những biện pháp điều trị kịp thời, hạn chế thiệt hại do bệnh gây ra, đồng thời thúc đẩy nghành chăn nuôi gà ngày càng phát triển mạnh hơn nữa. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Ký sinh trùng là những sinh vật sinh trưởng và phát triển trong hoặc trên cơ thể một sinh vật khác - gọi là ký chủ, chiếm đoạt chất dinh dưỡng của ký chủ mà nó ký sinh. Trong phân loại học, dựa theo cấu trúc cơ thể của ký sinh trùng mà người ta chia những ký sinh trùng động vật ra làm 3 ngành: nguyên trùng, giun sán và tiết túc.
Trong đó, nguyên trùng là ký sinh trùng đơn bào (protozoa), cơ thể chỉ gồm một tế bào, thường ký sinh trong máu (Trypanosoma, Histomonas, Leucocytozoon…) hoặc trong ruột ký chủ (cầu trùng) (Dương Công Thuận, 1995) [27]. Bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra có ở nhiều nước trên thế giới. Tỷ lệ lưu hành Leucocytozoon trên đàn gà ở một số nước Châu Á khá cao: ở Trung Quốc (7,1%), Thái Lan (13 - 18%), Malaysia (15 - 31%). Leucocytozoon ký sinh trong hồng cầu gà, đôi khi ký sinh trong bạch cầu (tùy theo loài), làm tan vỡ hồng cầu, gây bần huyết và gây chết gà với tỷ lệ cao, ảnh hưởng đến thu nhập của người chăn nuôi gà.
Bệnh cũng được phát hiện ở nhiều loài chim hoang dã. Đặc điểm của đơn bào Leucocytozoon ký sinh ở gà 2. Vị trí của đơn bào Leucocytozoon trong hệ thống phân loại động vật Đơn bào nói chung là những nguyên sinh động vật không có khí quan di động, thân thể khi thì trần và có thể biến dạng được, khi thì có màng bọc và có hình dạng nhất định. Đơn bào sống ký sinh ở các tế bào, các mô hay dịch thể, có thể suốt đời hoặc những giai đoạn đầu của nó.
Chúng tự nuôi dưỡng bằng cách thẩm thấu dinh dưỡng chiếm đoạt của ký chủ qua bề mặt cơ thể. n 5 Các loài đơn bào thuộc giống Leucocytozoon ký sinh trong máu của nhiều loài gia cầm, thủy cầm, chim và nhiều loài chim hoang dã. Gà là vật chủ cảm thụ đơn bào Leucocytozoon mạnh nhất. Bệnh được Ziemann phát hiện lần đầu tiên vào năm 1898.
Từ đó đến nay, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về bệnh. (1985) [34], Leucocytozoon gây bệnh cho gà có vị trí trong hệ thống phân loại như sau: Ngành Protozoa Lớp Sporozoa Bộ Haemosporidia Họ Leucocytozoidae Giống Leucocytozoon Loài Leucocytozoon caullergyi (Mathis et Leger, 1909) Leucocytozoon sabrazeis (Mathis et Leger, 1910) Leucocytozoon simondi (Mathis et Leger, 1910) Leucocytozoon smithi (Laveran et Lucet, 1905) Leucocytozoon andrewsi (Atchley, 1951) Leucocytozoon schufneri (Prowazek, 1912) Leucocytozoon schoutedeni (Rodham Pons et Bequaert, 1913) Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện được 107 loài Leucocytozoon spp. ký sinh và gây bệnh cho gà, gà tây, vịt, ngỗng và nhiều loài chim hoang dã. Đặc điểm hình thái các loài Leucocytozoon ở gà Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [9]; Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [12], cơ thể đơn bào thường do một tế bào rất nhỏ cấu thành, tổ chức của đơn bào gồm màng tế bào, chất nguyên sinh, hạt hoặc nhân tế bào.
Đơn bào Leucocytozoon ký sinh ở hồng cầu, bạch cầu, các nội tạng của gà và các loài chim ở hai dạng: dạng tiểu thể hình dùi trống, hoặc hình thoi n 6 nhọn hai đầu với kích thước từ 15 - 20 µm; dạng bào tử hình trứng với kích thước từ 20 - 25 µm. Phạm Sỹ Lăng và cs (2005) [14] cho rằng: trong quá trình phát triển ở ký chủ cũng như ở véc tơ trung gian truyền bệnh, các loài Leucocytozoon có nhiều hình dạng khác nhau. Kích thước của chúng thay đổi tuỳ thuộc dạng và loài đơn bào Leucocytozoon. - Dạng bào tử (Sporozoite): hình thuẫn, hình elíp nhọn 2 đầu, kích thước 10 - 15 µm.
Thể này thấy ở tuyến nước bọt của dĩn (vector trung gian truyền bệnh). - Dạng tiểu thể (Merozoite): hình tròn hoặc hình trứng, kích thước 15 - 20 µm. - Dạng giao tử (Schizont): hình elíp, thon nhỏ 2 đầu, kích thước 20 - 45 µm. - Dạng đại giao tử (Macrogametocyte): hình đa giác hoặc gần tròn, kích thước 350 - 400 µm.
- Dạng tiểu phối tử (Microgametocyte): hình thuẫn hoặc hình trứng, kích thước 20 - 25 µm. Theo Phạm Sỹ Lăng và Tô Long Thành (2006) [15]; Phạm Sỹ Lăng và cs (2008) [15], hai loài L. sabrazeis có hình dạng gần giống nhau, chỉ khác về tính chất gây bệnh. Chúng có dạng hình cầu, hình bầu dục, hình lưỡi liềm; kích thước 20 x 5 µm, không có sắc tố khi nhuộm Giemsa, ký sinh ở hồng cầu của gà, gà rừng.
Vòng đời của Leucocytozoon ở gà Phạm Sỹ Lăng và cs (2005) [14] cho biết: các loài Leucocytozoon có vòng đời rất phức tạp, cần vector trung gian truyền bệnh là các loài dĩn thuộc giống Simulium spp. và Culicoides spp. Tùy đặc điểm thời tiết, khí hậu của từng vùng sinh thái khác nhau mà thành phần loài dĩn cũng thay đổi. Sau khi mầm bệnh xâm nhập vào dĩn do dĩn hút máu gà bệnh, các tiểu thể (Merozoite) phát triển qua một số giai đoạn ở vách dạ dày của dĩn thành n 7 noãn nang và cuối cùng thành thể bào tử (Sporozoite).
Thể bào tử chuyển lên tuyến nước bọt của dĩn sau thời gian phát triển khoảng 25 ngày. Khi dĩn hút máu các loài vật chủ (gà, các loài gia cầm khác và chim hoang dã) sẽ truyền mầm bệnh vào máu của vật chủ.