Nghiên cứu tình trạng sinh thái và bảo tồn loài voọc quần đùi trắng trachypithecus delacouri osgood 1932 tại khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước vân long huyện gia viễn tỉnh ninh bình

Nghiên cứu về tình trạng sinh thái và bảo tồn voọc quần đùi trắng tại Vân Long, Ninh Bình. Phân tích chi tiết về loài Trachypithecus delacouri.

• Tác giả: Phạm Gia Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên cứu Tình Trạng, Sinh Thái Và Bảo Tồn Loài Voọc Quần Đùi Trắng (Trachypithecus delacouri (Osgood, 1932)) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đất Ngập Nước Vân Long, Huyện Gia Viễn, Tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí phân loại, một số đặc điểm hình thái đặc trưng và tình trạng bảo tồn của VQĐT
• 2.1.1. Vị trí phân loại
• 2.1.2. Một số đặc điểm hình thái đặc trưng của VQĐT
• 2.1.3. Tình trạng bảo tồn
• 2.2. Tổng quan các kết quả nghiên cứu về VQĐT
• 2.3. Kích thước quần thể và phân bố của Voọc quần đùi trắng
• 2.4. Tập tính và cấu trúc xã hội của loài VQĐT
• 2.5. Thức ăn và tập tính ăn của VQĐT
• 2.6. Sinh cảnh và sự suy thoái sinh cảnh của VQĐT
• 2.7. Các tác động đe dọa quần thể VQĐT
• 2.8. Các công trình nghiên cứu về bảo tồn loài
• 2.9. Thảo luận và đánh giá chung
• 3. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Địa hình, đất đai
• 3.3. Tài nguyên động, thực vật
• 3.4. Cảnh quan và sinh cảnh của Voọc quần đùi trắng
• 3.5. Dân số và lao động. Những hoạt động kinh tế chính, thu nhập đời sống của dân cư
• 3.6. Sản xuất lâm nghiệp
• 3.7. Các ngành kinh tế khác
• 3.8. Những thuận lợi và khó khăn của cộng đồng dân cư quanh khu bảo tồn
• 4. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4.2. Thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2.1. Phương hướng giải quyết vấn đề của luận án
• 4.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2.3. Tổng hợp hướng tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Kích thước, cấu trúc và phân bố quần thể Voọc quần đùi trắng
• 5.1.1. Kích thước quần thể
• 5.1.2. Cấu trúc quần thể VQĐT. Đặc điểm phân bố các đàn VQĐT. Các hoạt động chính trong ngày và một số tập tính xã hội của loài VQĐT
• 5.1.2.1. Quỹ thời gian hoạt động trong ngày
• 5.1.2.2. Mô tả các hoạt động
• 5.1.2.3. Một số tập tính xã hội của VQĐT
• 5.2. Thành phần thức ăn và đặc điểm sinh cảnh của loài VQĐT
• 5.2.1. Thành phần loài thức ăn của Voọc quần đùi trắng
• 5.2.2. Đặc điểm các sinh cảnh khu vực phân bố của Voọc quần đùi trắng
• 5.2.2.1. Khả năng cung cấp thức ăn cho VQĐT của các dạng sinh cảnh
• 5.3. Các mối đe dọa đến quần thể Voọc quần đùi trắng
• 5.3.1. Mối đe dọa trực tiếp
• 5.3.2. Mối đe dọa gián tiếp
• 5.3.3. Đánh giá và phân hạng các mối đe dọa
• 5.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững loài VQĐT
• 5.4.1. Nhóm các giải pháp duy trì và phát triển cấu trúc quần thể VQĐT
• 5.4.2. Nhóm các giải pháp cải thiện nguồn thức ăn cho loài
• 5.4.3. Nhóm các giải pháp phục hồi và cải tạo sinh cảnh của loài
• 5.4.4. Nhóm các giải pháp khắc phục những mối đe dọa ảnh hưởng đến loài
• 5.4.5. Các giải pháp ưu tiên
• 6. KẾT LUẬN – TỒN TẠI – KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Voọc Quần Đùi Trắng Tổng quan Nghiên cứu Bảo tồn Ngay

Voọc quần đùi trắng (Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Loài này phân bố hạn chế ở một số tỉnh miền Bắc như Hòa Bình, Hà Nam, Ninh Bình và Thanh Hóa. Tổng số lượng ước tính chỉ còn khoảng 250 - 300 cá thể. VQĐT được xếp hạng "cực kỳ nguy cấp" trong Danh mục đỏ của IUCN, khẳng định sự cần thiết cấp bách của các nỗ lực bảo tồn. Hiện nay, các quần thể VQĐT tập trung bảo tồn tại bốn khu vực chính, trong đó Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước (KBTTNĐNN) Vân Long, Ninh Bình được coi là quan trọng nhất. Nghiên cứu về tình trạng, sinh thái và các giải pháp bảo tồn loài Voọc quần đùi trắng là vô cùng quan trọng, giúp đưa ra những quyết định quản lý phù hợp, đảm bảo sự tồn tại của loài động vật quý hiếm này. Các hoạt động bảo tồn phải dựa trên những nghiên cứu khoa học để đưa ra hướng đi tốt nhất.

1.1. Phân loại và Đặc điểm Hình thái Voọc Quần Đùi Trắng

Voọc quần đùi trắng thuộc chi Trachypithecus, họ Colobinae. Điểm đặc trưng của loài là bộ lông đen tuyền, mảng lông trắng nổi bật ở phần đùi và bụng. Đây là đặc điểm giúp phân biệt VQĐT với các loài voọc khác. Về kích thước, VQĐT là loài linh trưởng cỡ trung bình, con trưởng thành có thể nặng từ 8-10kg. Các nghiên cứu về hình thái đóng vai trò quan trọng trong việc nhận diện và phân loại loài, hỗ trợ công tác điều tra và giám sát quần thể. Các đặc điểm này cần được ghi chép chi tiết để phân biệt với các loài khác. (Nadler et al. 2015)

1.2. Vị trí của Khu Bảo Tồn Vân Long Trong Bảo Tồn Voọc

KBTTNĐNN Vân Long có vai trò then chốt trong việc bảo tồn VQĐT, là nơi cư trú của quần thể lớn nhất còn sót lại. Khu bảo tồn có diện tích 2.736 ha, bao gồm hệ sinh thái đất ngập nước độc đáo, tạo môi trường sống lý tưởng cho loài. Với địa hình núi đá vôi, vách đá dựng đứng, và hệ thống đầm lầy, Vân Long cung cấp nơi trú ẩn an toàn và nguồn thức ăn phong phú cho VQĐT. Việc quản lý và bảo vệ hiệu quả KBTTNĐNN Vân Long là yếu tố quyết định sự sống còn của loài.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tình Trạng Voọc ở Vân Long Hiện Nay

Quần thể Voọc quần đùi trắng tại Vân Long đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Mặc dù là quần thể lớn nhất, nhưng số lượng cá thể vẫn còn rất ít và dễ bị tổn thương. Các mối đe dọa chính bao gồm: Mất môi trường sống do các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế; Sự tác động của con người, bao gồm du lịch và khai thác đá vôi; Tình trạng săn bắt trái phép (dù ít xảy ra). Việc đánh giá chính xác tình trạng quần thể và xác định các yếu tố đe dọa là bước quan trọng để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu để nắm bắt tình hình thực tế.

2.1. Mất Môi Trường Sống Tác Động Của Du Lịch và Khai Thác

Sự phát triển du lịch tại Vân Long, dù mang lại lợi ích kinh tế, cũng gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống của VQĐT. Hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch, tăng lượng khách tham quan, gây ô nhiễm tiếng ồn và xáo trộn môi trường tự nhiên. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác đá vôi trái phép, dù đã được hạn chế, vẫn tiếp tục gây ảnh hưởng đến sinh cảnh của loài. Cần có những quy hoạch du lịch bền vững, giảm thiểu tác động đến môi trường. Khai thác tài nguyên cần được kiểm soát chặt chẽ.

2.2. Đánh Giá Mức Độ Đe Dọa Từ Các Hoạt Động Của Con Người

Các hoạt động nông nghiệp, chăn thả gia súc và khai thác lâm sản trái phép trong khu vực bảo tồn cũng gây ra những tác động không nhỏ đến VQĐT. Việc mở rộng diện tích canh tác, sử dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học, gây ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng đến nguồn thức ăn của loài. Chăn thả gia súc, đặc biệt là dê, gây cạnh tranh thức ăn và phá hoại thảm thực vật. Cần có những giải pháp hỗ trợ người dân địa phương phát triển kinh tế bền vững, giảm thiểu tác động đến môi trường.

2.3. Ảnh Hưởng Của Cháy Rừng Đến Sinh Cảnh Voọc Quần Đùi Trắng

Nguy cơ cháy rừng luôn là một mối đe dọa tiềm ẩn đối với KBTTNĐNN Vân Long, đặc biệt vào mùa khô. Cháy rừng có thể phá hủy diện tích lớn rừng, làm mất môi trường sống và nguồn thức ăn của VQĐT. Việc phòng chống cháy rừng cần được ưu tiên hàng đầu, bao gồm việc xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm, tăng cường tuần tra và kiểm soát, và nâng cao ý thức của cộng đồng về phòng cháy chữa cháy. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng và người dân địa phương.

III. Nghiên Cứu Sinh Thái Thức Ăn Tập Tính Voọc Quần Đùi Trắng

Hiểu rõ về sinh thái của Voọc quần đùi trắng, bao gồm chế độ ăn, tập tính sinh hoạt và sử dụng môi trường sống, là yếu tố then chốt để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả. Các nghiên cứu về thành phần thức ăn, quỹ thời gian hoạt động, cấu trúc đàn và các mối quan hệ xã hội, cung cấp những thông tin quan trọng về nhu cầu sinh tồn của loài. Từ đó, có thể đưa ra các giải pháp phù hợp để cải thiện môi trường sống, tăng cường nguồn thức ăn và giảm thiểu các yếu tố gây stress cho VQĐT. Việc này sẽ giúp loài voọc này có cơ hội phát triển ổn định hơn.

3.1. Thành Phần Thức Ăn và Vai Trò Của Các Loại Cây

Nghiên cứu về chế độ ăn của VQĐT cho thấy, loài này chủ yếu ăn lá cây, quả, chồi non và hoa. Thành phần thức ăn thay đổi theo mùa, phụ thuộc vào sự sẵn có của các loại thực vật. Việc xác định các loài cây quan trọng trong chế độ ăn của VQĐT, giúp có thể đưa ra các giải pháp phục hồi và bảo vệ các khu vực rừng có nguồn thức ăn phong phú. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu về dinh dưỡng để đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất cho loài.

3.2. Tập Tính Xã Hội Cấu Trúc Đàn và Giao Tiếp

VQĐT sống theo đàn, mỗi đàn thường có từ 5-20 cá thể, bao gồm con đực trưởng thành, con cái trưởng thành và con non. Cấu trúc đàn có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và bảo vệ lãnh thổ. Các hoạt động giao tiếp, bao gồm tiếng kêu, cử chỉ và biểu cảm, giúp các thành viên trong đàn gắn kết và phối hợp với nhau. Nghiên cứu về tập tính xã hội, giúp có thể hiểu rõ hơn về cách thức VQĐT tương tác với môi trường và với nhau, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn phù hợp với đặc điểm xã hội của loài.

3.3. Phân Bố và Sử Dụng Sinh Cảnh Của Voọc Quần Đùi Trắng

Voọc quần đùi trắng ưa thích sinh sống ở các khu vực núi đá vôi có độ che phủ rừng cao và gần nguồn nước. Tuy nhiên, do diện tích rừng tự nhiên ngày càng bị thu hẹp, VQĐT phải thích nghi với các môi trường sống khác nhau, bao gồm cả các khu vực rừng trồng và gần khu dân cư. Việc nghiên cứu về phân bố và sử dụng sinh cảnh, giúp có thể xác định các khu vực quan trọng cần được bảo vệ và quản lý, đồng thời đánh giá khả năng thích ứng của loài với các thay đổi môi trường.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Hướng Đi Cho Voọc Quần Đùi Trắng

Bảo tồn Voọc quần đùi trắng đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp các biện pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ). Các giải pháp bảo tồn tại chỗ, tập trung vào việc bảo vệ và phục hồi môi trường sống, giảm thiểu các mối đe dọa từ con người, và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Các giải pháp bảo tồn chuyển chỗ, bao gồm việc xây dựng các trung tâm cứu hộ và nhân giống, nhằm bảo tồn nguồn gen và phục hồi quần thể trong tương lai. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương để thực hiện các giải pháp bảo tồn một cách hiệu quả.

4.1. Bảo Vệ Môi Trường Sống và Phục Hồi Rừng

Việc bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên còn sót lại, đặc biệt là các khu vực có quần thể VQĐT sinh sống, là ưu tiên hàng đầu. Cần tăng cường tuần tra và kiểm soát, ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép, phá rừng làm nương rẫy và săn bắt động vật hoang dã. Đồng thời, cần có các chương trình phục hồi rừng, trồng các loài cây bản địa và tạo hành lang xanh kết nối các khu vực rừng bị chia cắt. Cần có những chính sách hỗ trợ tài chính cho công tác bảo tồn rừng.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức và Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn VQĐT và các giá trị đa dạng sinh học, là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các nỗ lực bảo tồn. Cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, và tập huấn, nhằm trang bị cho người dân những kiến thức và kỹ năng cần thiết để tham gia vào công tác bảo tồn. Đồng thời, cần tạo ra các cơ hội sinh kế bền vững cho người dân, giúp họ có thể kiếm sống mà không gây hại đến môi trường. Sự tham gia của cộng đồng phải được coi trọng và khuyến khích.

4.3. Nghiên Cứu và Giám Sát Quần Thể Voọc

Việc tiến hành các nghiên cứu khoa học về tình trạng, sinh thái và tập tính của VQĐT, là cơ sở để đưa ra các quyết định quản lý và bảo tồn dựa trên bằng chứng. Cần thiết lập các chương trình giám sát quần thể thường xuyên, để theo dõi sự biến động về số lượng, phân bố và cấu trúc quần thể. Đồng thời, cần nghiên cứu về các mối đe dọa mới nổi, như biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường, để có thể đưa ra các giải pháp ứng phó kịp thời. Nghiên cứu và giám sát là hoạt động liên tục và không thể thiếu.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Kích Thước và Cấu Trúc Quần Thể Voọc

Nghiên cứu mới nhất về Voọc quần đùi trắng tại khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long cung cấp thông tin quan trọng về kích thước và cấu trúc quần thể. Các số liệu cho thấy quần thể Voọc quần đùi trắng đã có sự thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Việc phân tích cấu trúc quần thể theo giới tính và độ tuổi giúp đánh giá khả năng phục hồi và phát triển của quần thể. Kết quả này là cơ sở quan trọng để điều chỉnh các biện pháp bảo tồn và quản lý phù hợp.

5.1. Kích Thước Quần Thể So Sánh với Các Khu Vực Khác

Kích thước quần thể Voọc quần đùi trắng tại Vân Long được ước tính là lớn nhất so với các khu vực khác tại Việt Nam. Tuy nhiên, số lượng cá thể vẫn còn thấp so với tiềm năng của khu bảo tồn. So sánh với các khu vực khác giúp đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn tại Vân Long. Cần có các biện pháp tăng cường bảo vệ để quần thể Voọc quần đùi trắng tại Vân Long tiếp tục phát triển.

5.2. Cấu Trúc Quần Thể Tỷ Lệ Giới Tính và Độ Tuổi

Cấu trúc quần thể Voọc quần đùi trắng tại Vân Long được phân tích theo tỷ lệ giới tính và độ tuổi. Sự cân bằng giữa số lượng con đực, con cái và con non là yếu tố quan trọng để đảm bảo khả năng sinh sản và phát triển của quần thể. Các nghiên cứu về cấu trúc quần thể giúp xác định các vấn đề tiềm ẩn và đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

VI. Tương Lai Bảo Tồn Hướng Đến Sự Phát Triển Bền Vững

Tương lai của Voọc quần đùi trắng phụ thuộc vào việc thực hiện các giải pháp bảo tồn một cách hiệu quả và bền vững. Cần có sự cam kết lâu dài từ các cơ quan chức năng, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương. Việc kết hợp các giải pháp bảo tồn tại chỗ và bảo tồn chuyển chỗ, cùng với việc nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng, sẽ giúp đảm bảo sự tồn tại và phát triển của Voọc quần đùi trắng trong tương lai. Hướng đến sự phát triển bền vững là mục tiêu cuối cùng của công tác bảo tồn.

6.1. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Bền Vững

Du lịch sinh thái có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương và đóng góp vào công tác bảo tồn. Tuy nhiên, cần có quy hoạch và quản lý chặt chẽ để đảm bảo rằng du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của Voọc quần đùi trắng. Phát triển du lịch sinh thái bền vững là một giải pháp quan trọng để cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học.

6.2. Hợp Tác Quốc Tế và Chia Sẻ Kinh Nghiệm

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn Voọc quần đùi trắng. Chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi từ các quốc gia khác có thể giúp nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn. Các tổ chức quốc tế có thể cung cấp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các dự án bảo tồn Voọc quần đùi trắng tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu loài Voọc quần đùi trắng (Trachypithecus delacouri (Osgood, 1932)) tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước (KBTTNĐNN) Vân Long, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình của nghiên cứu sinh Phạm Gia Thanh (2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đồng Thanh Hải và TS. Nguyễn Vĩnh Thanh (Trường Đại học Lâm nghiệp), đại diện cho một công trình nghiên cứu sinh thái học và bảo tồn linh trưởng chuyên sâu, toàn diện và có tính hệ thống cao tại Việt Nam. Trachypithecus delacouri là loài linh trưởng đặc hữu hẹp của Việt Nam, được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp ở bậc Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered - CR) và liên tục nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới từ năm 2000 đến nay. Với diện tích tự nhiên 2.736 ha (gồm 1.297 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 1.437 ha phân khu phục hồi sinh thái), KBTTNĐNN Vân Long – khu Ramsar thứ 9 của Việt Nam – hiện là nơi lưu giữ quần thể T. delacouri lớn nhất và khả thi nhất ngoài tự nhiên.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Trước công trình này, phần lớn dữ liệu về sinh lý, sinh sản và tập tính của Voọc quần đùi trắng đều bắt nguồn từ môi trường nuôi nhốt tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp (EPRC) Cúc Phương (Phan, 2012; Nadler et al., 2002), hoặc dựa trên các đợt khảo sát thực địa ngắn hạn, sử dụng phương pháp ước lượng và nội suy gián tiếp (Nguyễn Vĩnh Thanh, 2008; Workman, 2010; Linh et al., 2019). Những nghiên cứu trước đây thiếu vắng chuỗi dữ liệu thực địa dài hạn, liên tục về phân bổ không gian vi sinh cảnh, cấu trúc tổ thành lâm học của thảm thực vật cung cấp thức ăn, cũng như các hành vi xã hội tế vi ngoài tự nhiên như tập tính uống nước tại các thủy vực đất ngập nước và tập tính chăm sóc hộ con non (allomothering).

Luận án thiết lập hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Quy mô, mật độ, cấu trúc giới tính - độ tuổi và mô hình phân bố không gian của các đàn Voọc quần đùi trắng tại Vân Long biến động như thế nào sau hơn 2 thập kỷ bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng?
  H1: Quần thể T. delacouri tại Vân Long có sự phục hồi dương tính về kích thước, duy trì cấu trúc bầy đàn ổn định (ưu thế dạng OMG - One-Male Group) và phân bố tập trung cao ở các vách đá vôi dựng đứng có độ che phủ thực vật tầng thấp và trung bình.
• RQ2: Chiến lược phân bổ quỹ thời gian ngày đêm và các tập tính xã hội chuyên biệt của loài biểu hiện ra sao để thích nghi với điều kiện vi khí hậu khắc nghiệt trên núi đá vôi karst?
  H2: Quỹ thời gian của loài bị chi phối mạnh bởi tập tính nghỉ ngơi nhằm tối ưu hóa quá trình lên men phân giải cellulose ở dạ dày trước (foregut fermentation), đồng thời xuất hiện các hành vi xã hội thích nghi như gửi con non và di chuyển xuống chân núi tiếp cận nguồn nước.
• RQ3: Phổ thức ăn, tính chọn lọc sinh thái và giá trị lâm học (IV%) của các loài thực vật cấu thành sinh cảnh sống có mối liên hệ như thế nào đối với sức tải sinh thái (carrying capacity)?
  H3: Khẩu phần ăn của loài mang tính chuyên biệt hóa ăn lá (folivorous), ưu tiên chồi non và lá non của các loài thực vật đặc trưng rừng đá vôi có tỷ lệ protein cao và hàm lượng xơ/tannin thấp.
• RQ4: Mức độ tác động và thứ bậc ưu tiên của các mối đe dọa nhân vi (săn bắt, ô nhiễm bụi xi măng, xâm lấn du lịch, chăn thả gia súc) đối với sinh cảnh và sự tồn vong của loài diễn ra ở mức độ nào?
  H4: Các xung đột nhân vi gián tiếp (bụi lắng công nghiệp từ nhà máy xi măng công suất 2,7 triệu tấn/năm, hoạt động chăn thả dê núi và rác thải du lịch) hiện vượt trội hơn nguy cơ săn trộm trực tiếp, đe dọa chia cắt hành lang sinh thái.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba trụ cột: Lý thuyết Kiếm ăn Tối ưu (Optimal Foraging Theory - MacArthur & Pianka, 1966), Mô hình Sinh thái Xã hội Linh trưởng (Primate Socioecological Model - Sterck, Watts & van Schaik, 1997) và Lý thuyết Sinh địa học Quần đảo & Động thái Siêu quần thể (Metapopulation Theory - Levins, 1969; Hanski, 1998). Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích 2.736 ha của KBTTNĐNN Vân Long cùng vùng đệm thuộc 7 xã (Gia Hưng, Gia Hòa, Gia Vân, Gia Lập, Gia Tân, Gia Thanh, Liên Sơn) và 2 khu vực giáp ranh thuộc Hòa Bình (Đồng Tâm) và Hà Nam (Thanh Nghị), với thời gian khảo sát thực địa liên tục từ tháng 7/2020 đến tháng 8/2022.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu linh trưởng học đối với phân họ Voọc (Colobinae) và giống Trachypithecus trên thế giới đã hình thành nên 3 dòng nghiên cứu chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào phân loại học, phát sinh chủng loại và phân bố địa lý sinh vật. Kể từ khi Wilfred H. Osgood (1932) lần đầu mô tả mẫu vật thu thập tại Hồi Xuân (Thanh Hóa) với tên gọi Pithecus delacouri, vị trí phân loại của loài đã trải qua nhiều điều chỉnh học thuật lớn. Colin Groves (1970) xếp loài này vào phân loài của Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi delacouri), trước khi Groves (2001) và Brandon-Jones et al. (2004) chính thức nâng lên thành loài độc lập Trachypithecus delacouri. Các nghiên cứu của Tilo Nadler (1996, 2002, 2012, 2015, 2020) và Hiệp hội Động vật học Frankfurt (FZS) đã lập bản đồ phân bố của loài trong phạm vi hẹp khoảng 5.000 km² ở miền Bắc Việt Nam, đồng thời chỉ ra sự suy thoái nghiêm trọng khi số lượng địa điểm ghi nhận giảm từ 19 điểm (năm 2002) xuống còn 13 điểm (năm 2011), với 9 tiểu quần thể tuyệt chủng trong giai đoạn 2000–2010.

Dòng thứ hai đi sâu vào sinh thái học thức ăn, hình thái tiêu hóa và tập tính thích nghi với môi trường núi đá vôi karst. Các công trình kinh điển của Bauchop & Martucci (1968), Kay & Davies (1994), Kool (1993) và Oates & Davies (1994) đã thiết lập nền tảng về cấu trúc dạ dày 4 ngăn phức tạp của phân họ Colobinae, cho phép phân tách môi trường kiềm và axit để vi sinh vật cộng sinh lên men phân hủy cellulose và hemicellulose. Đối với T. delacouri, Workman (2010b) và Ebenau et al. (2011) đã xác nhận tính chuyên hóa ăn lá với 78% khẩu phần là lá cây, trong khi Nguyễn Vĩnh Thanh & Lê Vũ Khôi (2008a, 2008b) bước đầu khảo sát diện tích vùng sống (home range) dao động từ 36 đến 46 ha tại Vân Long.

Dòng thứ ba khảo sát động thái bảo tồn, tái hòa nhập và tác động nhân vi. Các nghiên cứu của Fiona Agmen (2014) về chương trình tái thả cá thể nuôi nhốt gắn vòng cổ GPS vô tuyến tại Vân Long, cùng các nghiên cứu chuyển vị của Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus) (Schrudde, 2009; Passaro, 2012; Hendershott et al., 2016) và tái thả Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) tại Phong Nha - Kẻ Bàng (Vogt & Forster, 2008) đã cung cấp các bài học thực tiễn về cứu hộ và phục hồi quần thể.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật nổi bật:

1. Tranh luận về tính chuyên biệt sinh cảnh karst (Karst Obligate vs. Refugee Species): Một quan điểm cho rằng giống Trachypithecus nói chung và T. delacouri nói riêng là các loài chuyên hóa sinh thái bắt buộc với vách đá karst để tránh kẻ thù tự nhiên và tận dụng hang động làm nơi ngủ (Workman, 2010b). Ngược lại, quan điểm thứ hai cho rằng việc cư trú trên các mỏm núi đá trọc dốc đứng chỉ là phản ứng sinh tồn thụ động (refugee status) do toàn bộ diện tích rừng nguyên sinh trên đất thấp màu mỡ đã bị con người khai phá và chia cắt hoàn toàn (Nadler, 2015).
2. Tranh luận về tính linh hoạt của cấu trúc xã hội: Mô hình truyền thống khẳng định Colobinae núi đá vôi tồn tại nghiêm ngặt dưới dạng đơn đực đa cái (One-Male Unit - OMU) mang tính cạnh tranh lãnh thổ khép kín (Sterck et al., 1997). Tuy nhiên, các quan sát gần đây gợi ý sự xuất hiện của cấu trúc đa đực đa cái (Multi-Male Multi-Female Group - MMG) và hiện tượng sáp nhập đàn tạm thời khi mật độ cá thể tăng cao trong không gian bị cô lập (FZS, 2012).

Luận án định vị chính xác vị thế khoa học của mình bằng việc so sánh đối sánh trực tiếp với 2 nghiên cứu quốc tế điển hình trên các loài tương đồng sinh thái:

• So sánh với nghiên cứu của Li & Rogers (2004) trên loài Voọc đầu trắng (Trachypithecus leucocephalus) tại Quảng Tây, Trung Quốc (tỷ lệ ăn lá chiếm 89,0%, ăn hoa 2,7%, quả 5,7%).
• So sánh với nghiên cứu của Zhou et al. (2006) trên Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) (ăn lá non 38,9%, lá già 13,9%, quả 31,4%).

Qua đó, luận án chứng minh T. delacouri tại Vân Long thể hiện mức độ chọn lọc lá non (58,25%) và lá già (20,45%) cao đặc trưng, đồng thời làm sáng tỏ các cơ chế điều chỉnh hành vi độc đáo mà các nghiên cứu quốc tế trước đây chưa bao quát đầy đủ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào việc kiểm chứng và mở rộng Giả thuyết Ăn lá ở Linh trưởng (Primate Folivory Hypothesis - Milton, 1979; Gaulin, 1979) và Mô hình Sinh thái Xã hội của Sterck, Watts & van Schaik (1997). Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng chế độ ăn giàu chất xơ không chỉ chi phối quá trình sinh hóa tiêu hóa mà còn đóng vai trò là "máy định hình" (shaper) toàn bộ cấu trúc thời gian và hành vi xã hội của loài.

Khung mô hình lý thuyết được lượng hóa thông qua 4 mệnh đề khoa học (Propositions - P):

• Mệnh đề 1 (P1): Sự phân bổ thời gian nghỉ ngơi vượt trội (>50-60% tổng quỹ thời gian ngày) là một thích nghi sinh hóa bắt buộc để tối đa hóa hiệu suất lên men dạ dày trước, giảm chi phí trao đổi chất cơ bản trong môi trường karst biến động nhiệt độ cao.
• Mệnh đề 2 (P2): Cấu trúc xã hội OMG (One-Male Unit) chiếm ưu thế tuyệt đối là chiến lược tối ưu hóa nguồn lực sinh sản của con đực đầu đàn và tối thiểu hóa sự cạnh tranh thức ăn nội đàn (intragroup contest competition) trong các vạt rừng karst phân tán.
• Mệnh đề 3 (P3): Hành vi "chăm sóc hộ con non" (allomothering) là cơ chế thích nghi tiến hóa giúp tăng cường tỷ lệ sống sót của con sơ sinh (infant survival rate), giải phóng thời gian cho con mẹ phục hồi năng lượng và tối ưu hóa việc tìm kiếm thức ăn giàu protein.
• Mệnh đề 4 (P4): Mức độ suy thoái di truyền do giao phối cận huyết trong quần thể phân mảnh tỷ lệ nghịch với sự đa dạng của các sinh cảnh chuyển tiếp và tính liên tục của hành lang sinh thái đá vôi.

       +-----------------------------------------------------------+
       |             KHUNG PHÂN TÍCH HỆ THỐNG LUẬN ÁN              |
       +-----------------------------------------------------------+
                                     |
       +-----------------------------+-----------------------------+
       |                             |                             |
       v                             v                             v
+------------------+       +-------------------+       +--------------------+
| LÝ THUYẾT SINH   |       | LÝ THUYẾT KIẾM ĂN |       | LÝ THUYẾT ĐỘNG THÁI|
| THÁI XÃ HỘI      |       | TỐI ƯU (OFT)      |       | SIÊU QUẦN THỂ      |
| (Sterck et al.)  |       | (MacArthur & P.)  |       | (Hanski, Levins)   |
+------------------+       +-------------------+       +--------------------+
       |                             |                             |
       v                             v                             v
[Cấu trúc đàn OMG/ |       [Phổ thức ăn 42/145 |       [Phân mảnh 10 tiểu   |
 MMG/AMU; Hành vi  |       loài; Chỉ số IV%;   |       quần thể; Nguy cơ    |
 Allomothering;    |       Quỹ thời gian 61%   |       cận huyết; Hành lang |
 Giao phối; Lãnh thổ]      nghỉ / 29% ăn]      |       liên kết Vân Long-KB]|
       +-----------------------------+-----------------------------+
                                     |
                                     v
       +-----------------------------------------------------------+
       |   QUẢN LÝ THÍCH ỨNG & BẢO TỒN BỀN VỮNG LINH TRƯỞNG KARST  |
       +-----------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều giữa sinh thái học quần thể, sinh thái học thực vật lâm nghiệp và phân tích không gian GIS:

1. Phương pháp tiếp cận tích hợp Lâm học - Động thái Động vật: Thay vì chỉ kiểm kê danh lục cá thể động vật thuần túy, luận án đặt quần thể T. delacouri vào cấu trúc lập địa tổng thể thông qua thiết lập các ô tiêu chuẩn thực vật (ÔNC) để tính toán Chỉ số Giá trị Quan trọng ($IV%$), mật độ tầng cây cao, trữ lượng sinh khối và độ tàn che của từng dạng sinh cảnh rừng karst.
2. Khung đánh giá áp lực đa chiều (Threat Assessment Matrix): Phân định ranh giới rõ ràng giữa tác động trực tiếp (săn bắn, đặt bẫy) và tác động gián tiếp (khai thác đá vôi sản xuất xi măng, ô nhiễm bụi lắng, phân mảnh sinh cảnh bởi hạ tầng giao thông, chăn thả dê thả rông cạnh tranh thức ăn).
3. Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình phân tích được áp dụng chặt chẽ cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và bán thường xanh trên núi đá vôi ngập nước định kỳ vùng đồng bằng Bắc Bộ, với biên độ nhiệt trung bình năm 23,3–23,4°C và lượng mưa 1.800–1.900 mm/năm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng quan điểm bản thể luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism), thừa nhận sự tồn tại khách quan của các quy luật sinh học và cấu trúc sinh cảnh, đồng thời phân tích các cơ chế tương tác phức tạp giữa sinh thái tự nhiên và hệ thống quản trị xã hội loài người.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Design) đa cấp độ:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Quan sát hành vi cá thể và tương tác nội đàn thông qua phương pháp lấy mẫu quét định kỳ (Scan sampling) và lấy mẫu tập trung vào cá thể tiêu điểm (Focal animal sampling) theo giao thức chuẩn hóa của Altmann (1974).
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Đánh giá cấu trúc lâm phần và sức tải thức ăn tại các sinh cảnh rừng thứ sinh trên núi đá vôi, rừng đỉnh núi và thung lũng karst bằng hệ thống ô tiêu chuẩn lâm học ($400\text{ m}^2$ đến $1.000\text{ m}^2$).
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá cảnh quan sinh thái toàn diện và áp lực kinh tế - xã hội thông qua GIS, viễn thám và điều tra phỏng vấn bán cấu trúc bảng hỏi đối với 55.708 hộ dân tại 77 thôn bản thuộc vùng lõi và vùng đệm KBT.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình điều tra thực địa được triển khai nghiêm ngặt:

• Điều tra quần thể và phân bố: Thiết lập các tuyến điều tra cố định và tuyến biến đổi cắt ngang các sinh cảnh đặc trưng tại Vân Long (Đầm Cút, Hang Tranh, Đồng Quyển, Núi Mèo Cào, Núi Cô Tiên, Vườn Thị). Quan sát trực tiếp bằng ống nhòm chuyên dụng (Nikon 10x42), ống ngắm đơn cực (Spotting Scope 20-60x) và máy ảnh siêu tele tiêu cự dài. Xác định tọa độ vị trí đàn và điểm ngủ bằng GPS cầm tay Garmin 64s.
• Tiêu chí phân loại lứa tuổi và giới tính: Dựa trên các chỉ số hình thái chuẩn hóa: Đực trưởng thành (ĐTT - kích thước lớn, mào lông cao nhọn, đuôi rậm hình củ cà rốt, quan sát bộ phận sinh dục), Cái trưởng thành (CTT - mang thai, bế con, tuyến vú phát triển), Bán trưởng thành (Subadult - kích thước 2/3 con trưởng thành), Con non (Juvenile - kích thước 1/3 đến 1/2, lông chuyển màu đen hoàn toàn), và Con sơ sinh (Infant - lông màu vàng cam hoặc vàng kim đặc trưng chuyển dần sang đen, bám chặt vào bụng mẹ).
• Điều tra thảm thực vật và sinh thái thức ăn: Thu thập mẫu thực vật trực tiếp tại các điểm Voọc kiếm ăn, kết hợp phân tích mẫu phân và quan sát trực tiếp các bộ phận bị cắn tỉa (chồi non, lá non, lá bánh tẻ, hoa, quả, vỏ cây). Giám định tên khoa học mẫu cây tại Phòng Tiêu bản Thực vật - Trường Đại học Lâm nghiệp.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp đồng thời 4 nguồn kiểm chứng: (1) Quan sát thực địa trực tiếp; (2) Dữ liệu tuần tra của lực lượng kiểm lâm và BQL; (3) Phỏng vấn sâu nhân chứng địa phương/thợ săn hoàn lương; (4) Đối chiếu kho tư liệu lịch sử của EPRC và FZS.

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng (SPSS 26.0, R 4.2.2) và không gian (ArcGIS 10.8):

• Phân tích lâm học:
  • Độ tàn che ($RC%$), mật độ cá thể/ha ($N$).
  • Chỉ số Giá trị Quan trọng ($IV%$): $$IV% = \frac{RD% + RF% + RDo%}{3}$$ (trong đó $RD%$ là độ dày tương đối, $RF%$ là tần suất xuất hiện tương đối, $RDo%$ là độ ưu thế tương đối).
  • Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Wiener ($H'$) và độ đồng đều Pielou ($J'$).
• Phân tích hành vi: Tính toán tỷ lệ phần trăm quỹ thời gian ngày đêm dành cho 10 dạng hành vi cơ bản (Ăn, Nghỉ ngơi, Di chuyển, Chải lông, Chăm sóc con non, Giao phối, Gây gổ, Quan sát cảnh giới, Uống nước, Vệ sinh). Kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm tuổi, giới tính và mùa vụ bằng kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis và Mann-Whitney U test ($p < 0,05$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu của luận án mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá khoa học:

1. Sự phục hồi ấn tượng của quần thể Vân Long: Quần thể Voọc quần đùi trắng tại KBTTNĐNN Vân Long đã ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc từ 45–47 cá thể (năm 1999) lên 137–147 cá thể (năm 2011), và đạt 21 đàn với khoảng 176–184 cá thể (thời điểm 2018–2022). Đây là quần thể linh trưởng nguy cấp có tốc độ phục hồi tự nhiên cao nhất tại Việt Nam, chiếm tới hơn 65% tổng số cá thể loài còn tồn tại trên toàn cầu (ước tính toàn cầu chỉ còn khoảng 234–276 cá thể).

BIẾN ĐỔI KÍCH THƯỚC QUẦN THỂ VOỌC QUẦN ĐÙI TRẮNG TẠI VÂN LONG (1999 - 2022)
-------------------------------------------------------------------------
Năm khảo sát       Số đàn ghi nhận      Số cá thể ước tính     Tổ chức/Tác giả
-------------------------------------------------------------------------
1999                     ?                  45 - 47            FZS
2000                     ?                  51 - 53            FZS
2007                    11                  55 - 78            ĐHQG Hà Nội
2010                  10 - 14               84 - 100           FZS
2011                    14                 137 - 147           FZS
2018                    21                 176 - 184           BQL KBT Vân Long
2020-2022               21                 176 - 190+          Phạm Gia Thanh
-------------------------------------------------------------------------

2. Cấu trúc xã hội và mật độ bầy đàn: Cấu trúc xã hội của T. delacouri tại Vân Long chủ yếu tồn tại dưới dạng nhóm một đực - nhiều cái (One-Male Multi-Female Group - OMG), chiếm trên 80% tổng số đàn khảo sát, quy mô đàn dao động phổ biến từ 5 đến 16 cá thể/đàn. Tuy nhiên, luận án đã ghi nhận sự xuất hiện của các nhóm đực độc thân (All-Male Unit - AMU) và hiện tượng di chuyển chuyển vùng tạm thời giữa các mỏm đá karst biệt lập khi áp lực mật độ tăng cục bộ.

3. Chiến lược phân bổ quỹ thời gian và dinh dưỡng đặc thù: Hoạt động nghỉ ngơi chiếm ưu thế áp đảo trong quỹ thời gian ngày của loài, dao động từ 44,8% đến 51,1% (theo quan sát nuôi nhốt) và đạt xấp xỉ 61% ngoài tự nhiên hoang dã. Hoạt động kiếm ăn chiếm 28,0% – 29,0%, di chuyển chiếm 4,0% – 7,2%, và các tương tác xã hội (chải lông, chơi đùa) chiếm 6,0% – 15,8%. Tỷ lệ nghỉ ngơi cao vượt trội phản ánh sự thích nghi sinh lý hoàn hảo với chế độ ăn gồm 78% lá cây (trong đó lá non chiếm 58,25%, lá già chiếm 20,45%, hoa chiếm 5,15%, quả chiếm 9,23%).

SO SÁNH QUỸ THỜI GIAN HOẠT ĐỘNG (%) CỦA MỘT SỐ LOÀI KHỈ ĂN LÁ (COLOBINAE)
------------------------------------------------------------------------------------
Loài linh trưởng                     Ăn     Nghỉ    Xã hội  Di chuyển  Khác  Tác giả trích dẫn
------------------------------------------------------------------------------------
Trachypithecus delacouri (Vân Long)  29,0   61,0     6,0       4,0      -    Workman (2010)
Trachypithecus margarita            37,7   26,5     8,6       7,5     0,11  Trần Văn Bằng (2013)
Trachypithecus crepusculus          48,8   21,8    15,0       6,2     0,61  Nguyễn Đình Hải (2018)
Pygathrix cinerea                   11,3   41,6    27,5      19,5     0,1   Nguyễn Thị Tịnh (2012)
Pygathrix nigripes                  35,0   42,9     5,9      14,7     1,0   Hoàng Minh Đức (2007)
Pygathrix nemaeus                   13,7   35,3    21,7      28,6     0,7   Ulibarri (2013)
Rhinopithecus avunculus             14,8   31,9    23,5      19,8     9,9   Đồng Thanh Hải (2011)
------------------------------------------------------------------------------------

4. Khám phá các tập tính mới ngoài tự nhiên:

   • Tập tính uống nước trực tiếp: Khác với quan niệm truyền thống cho rằng Voọc hấp thụ 100% lượng nước cần thiết thông qua lá cây, luận án đã chụp ảnh và ghi nhận trực tiếp các đàn Voọc (cả con trưởng thành lẫn mẹ bế con) di chuyển xuống chân núi Cô Tiên, mép đầm ngập nước và vườn nhà dân khu vực Vườn Thị để uống nước vào các thời điểm khô hạn trong ngày (lượng nước uống đo lường sinh lý dao động 160–680 ml/cá thể/ngày).
   • Tập tính gửi con sơ sinh (Allomothering): Ghi nhận chi tiết hành vi con mẹ chuyển giao con non sơ sinh (màu lông vàng cam) cho các con cái khác trong đàn trông giữ, chải lông và bế ẵm hộ để con mẹ có thể rảnh tay đi kiếm ăn ở các vách đá xa.
   • Tập tính giao phối tự nhiên: Xác định đỉnh điểm hoạt động giao phối tập trung vào hai khung giờ cố định: sáng sớm (ngay sau khi rời hang ngủ) và cuối buổi chiều (sau bữa ăn chính trước khi về chỗ ngủ).

5. Lượng hóa thành phần thức ăn và cấu trúc sinh cảnh: Xác định được 137 loài thực vật thuộc 40 họ được sử dụng làm thức ăn (trong đó 16 loài chủ đạo chiếm 93% tổng lượng tiêu thụ). Thảm thực vật trên núi đá vôi được phân hóa thành 4 dạng sinh cảnh chính với công thức tổ thành tầng cây cao ($IV%$) thể hiện rõ sự ưu thế của các loài cây bản địa chịu hạn trên đá vôi như Nghiến, Trai, Si, Đa, Duối karst.

TỶ LỆ % CÁC BỘ PHẬN THỰC VẬT TRONG KHẨU PHẦN ĂN CỦA GIỐNG TRACHYPITHECUS
-----------------------------------------------------------------------------------------
Loài                               Lá non   Lá già   Hoa     Quả    Khác    Tài liệu trích dẫn
-----------------------------------------------------------------------------------------
Trachypithecus delacouri (VQĐT)    58,25    20,45    5,15    9,23   5,93    Workman (2010)
Trachypithecus margarita           54,42     7,08    7,74   28,89   0,72    Trần Văn Bằng (2013)
Trachypithecus francoisi           38,90    13,90    7,50   31,40   7,40    Zhou et al. (2006)
Trachypithecus leucocephalus       89,00      -      2,70    5,70   0,40    Li & Rogers (2004)
Trachypithecus poliocephalus       84,00      -      5,00    8,00   6,00    Hendershott (2018)
Trachypithecus pileatus            68,00      -     16,00   16,00     -     Solanki et al. (2008)
Trachypithecus cristatus           91,00      -       -      9,00     -     Harding (2011)
-----------------------------------------------------------------------------------------

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bộ dữ liệu sinh thái chuẩn hóa về loài linh trưởng đặc hữu hẹp, đóng góp trực tiếp vào kho tri thức của Hội đồng Chuyên gia Linh trưởng Quốc tế (IUCN SSC Primate Specialist Group).
• Về mặt phương pháp: Thiết lập quy trình giám sát kết hợp giữa sinh trắc học lâm nghiệp và giám sát hành vi linh trưởng không xâm lấn, có khả năng chuyển giao áp dụng cho các khu bảo tồn đá vôi khác tại Đông Nam Á (như Cát Bà, Pù Luông, Phong Nha - Kẻ Bàng, Hòn Chông).
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Luận án đề xuất một lộ trình quản lý thích ứng mang tính khả thi cao:
  • Thành lập Hành lang sinh thái liên tỉnh: Khẩn cấp quy hoạch kết nối sinh cảnh Vân Long với vùng rừng núi đá vôi huyện Kim Bảng (Hà Nam - nơi có 13 đàn với 73 cá thể) và Lạc Thủy (Hòa Bình) nhằm ngăn chặn nguy cơ thoái hóa giống do giao phối cận huyết.
  • Kiểm soát ô nhiễm công nghiệp: Thiết lập vành đai đệm sinh thái dày đặc cách ly nhà máy sản xuất xi măng công suất 2,7 triệu tấn/năm ở phía Đông Nam KBT; kiểm soát nồng độ bụi lắng và tiếng ồn nổ mìn phá đá.
  • Quản lý du lịch sinh thái bền vững: Quy định giới hạn tải lượng du khách tại các tuyến chèo thuyền Đầm Cút, cấm triệt để việc tiếp cận các vách đá có hang ngủ của Voọc; phân vùng ranh giới ngăn ngừa đàn dê thả rông cạnh tranh thức ăn và lây truyền mầm bệnh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 hạn chế khoa học xuất phát từ điều kiện thực địa đặc thù:

1. Rào cản địa hình vách đá dựng đứng: Địa hình karst hiểm trở chia cắt mạnh khiến việc tiếp cận cự ly gần (<15m) để thu thập mẫu nước tiểu, máu phục vụ phân tích sinh lý nội tiết (hormone cortisol đo stress) chưa thể thực hiện trên diện rộng.
2. Thiếu vắng phân tích di truyền phân tử sâu: Chưa thể lấy đủ mẫu sinh thiết/mẫu phân tươi đồng loạt trên toàn bộ 21 đàn để giải trình tự gene thế hệ mới (NGS), nhằm định lượng chính xác hệ số cận huyết ($F_{IS}$) và sự suy giảm tính đa dạng alen.
3. Thời gian giám sát khí hậu vi mô cục bộ: Dữ liệu nhiệt độ, độ ẩm mới chỉ đo đạc trong chu kỳ 2 năm (2020–2022), chưa đủ dài để mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu cực đoan đến chu kỳ ra chồi non của 16 loài cây thức ăn chính.
4. Động thái giao thoa vùng đệm: Khảo sát phỏng vấn người dân vẫn còn thiên lệch nhận thức xã hội (social desirability bias) khi khai báo về các hoạt động săn bắt chim thú và khai thác lâm sản phụ trong quá khứ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Ứng dụng công nghệ bẫy ảnh hồng ngoại nhiệt (Thermal Camera Trap) và thiết bị bay không người lái (UAV chuyên dụng gắn cảm biến nhiệt) để giám sát các hang ngủ trên vách núi mù sương vào ban đêm.
• Phân tích di truyền phi xâm lấn (Non-invasive fecal DNA microsatellites) trên toàn bộ quần thể Vân Long, Kim Bảng, Cúc Phương để xây dựng phả hệ di truyền tổng thể.
• Đánh giá tác động độc chất học sinh thái (Ecotoxicology) của bụi lắng xi măng lên hệ hô hấp và mô lông của loài Voọc.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Cung cấp cơ sở dữ liệu gốc để công bố các bài báo quốc tế trên các tạp chí chuyên ngành Q1/Q2 về Primatology, Conservation Biology, và Biodiversity and Conservation; ước tính thu hút sự quan tâm và trích dẫn lớn từ cộng đồng học thuật nghiên cứu linh trưởng karst toàn cầu.
• Tác động chính sách quốc gia: Trở thành luận cứ khoa học then chốt để Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND tỉnh Ninh Bình và Cục Lâm nghiệp phê duyệt Đề án Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và mở rộng ranh giới khu Ramsar Vân Long; tích hợp vào Kế hoạch Hành động Quốc gia về Bảo tồn Linh trưởng Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội địa phương: Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng dựa vào bảo tồn Voọc tại Vân Long chứng minh rằng việc bảo vệ động vật hoang dã có thể tạo sinh kế bền vững cho hàng trăm hộ dân chèo đò tại xã Gia Vân, nâng cao nhận thức cộng đồng từ đối tượng khai thác sang lực lượng đồng quản lý bảo vệ rừng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận chuẩn xác trong nghiên cứu sinh thái học hành vi và lâm học thực địa trên địa hình karst.
• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Sử dụng khung hướng dẫn kỹ thuật để lập kế hoạch giám sát tuần tra, bảo vệ sinh cảnh và quản lý các loài linh trưởng nguy cấp thuộc nhóm I Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 64/2019/NĐ-CP.
• Các tổ chức phi chính phủ bảo tồn quốc tế (FFI, IUCN, FZS): Có được nguồn số liệu định lượng tin cậy phục vụ công tác đánh giá hiện trạng Sách Đỏ và phân bổ nguồn tài trợ bảo tồn quốc tế.
• Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và Trung ương: Có cơ sở khoa học vững chắc để thẩm định, đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đối với các dự án khai thác mỏ đá vôi và phát triển hạ tầng du lịch.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Mô hình Sinh thái Xã hội Linh trưởng (Primate Socioecological Model) của Sterck et al. (1997) bằng việc chứng minh cơ chế thích nghi kép của Trachypithecus delacouri: Tối ưu hóa quỹ thời gian tiêu hóa (dành tới 61% thời gian để nghỉ ngơi lên men lá cây) kết hợp với cấu trúc linh hoạt của bầy đàn (OMG làm nòng cốt nhưng xuất hiện hành vi gửi con non - allomothering) để vượt qua áp lực khắc nghiệt của môi trường sống trên núi đá vôi karst bị phân mảnh.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu?

So với các nghiên cứu trước (Workman, 2010b; Nguyễn Vĩnh Thanh, 2008; Fiona Agmen, 2014), luận án này đổi mới căn bản bằng việc kết hợp đồng thời phương pháp lấy mẫu hành vi cá thể liên tục theo mùa với phương pháp phân tích cấu trúc tổ thành lâm học ($IV%$) trên các ô tiêu chuẩn thực vật. Luận án không chỉ dừng lại ở việc đếm cá thể mà đã lượng hóa trực tiếp mối quan hệ định lượng giữa độ phong phú thức ăn của thảm thực vật với mô hình chọn lọc thức ăn và bán kính vùng sống.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tập tính uống nước trực tiếp tại các vùng đất ngập nước và vườn nhà dân của loài. Trước đây, các tài liệu kinh điển đều giả định rằng các loài voọc ăn lá Colobinae hấp thụ gần như toàn bộ nhu cầu nước qua dịch tế bào của lá cây. Số liệu thực địa của luận án đã ghi nhận nhiều lượt cá thể trưởng thành và mẹ bế con chủ động di chuyển xuống các thủy vực chân núi vào mùa khô để uống nước (lượng nước hấp thụ đo lường 160–680 ml/cá thể/ngày), làm thay đổi căn bản nhận thức về nhu cầu sinh thái không gian sống của loài.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) chuẩn hóa không?

Có. Luận án mô tả chi tiết từng bước: (1) Hệ thống 10 tiêu chí định danh hình thái để phân loại tuổi và giới tính; (2) Bản đồ tọa độ các tuyến khảo sát cố định và mạng lưới ô tiêu chuẩn lâm phần; (3) Bảng danh mục 137 loài thực vật thức ăn kèm bộ phận tiêu thụ; (4) Khung ma trận đánh giá thứ bậc mối đe dọa. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng giao thức này để tái lập nghiên cứu tại các khu vực phân bố khác của Voọc như Kim Bảng, Cúc Phương hay Lạc Thủy.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình ra sao?

Khung chương trình 10 năm được vạch ra gồm 3 giai đoạn chiến lược:

• Giai đoạn 1 (Năm 1–3): Thiết lập mạng lưới giám sát di truyền không xâm lấn toàn diện và hoàn thiện hồ sơ thành lập Hành lang sinh thái Vân Long – Kim Bảng.
• Giai đoạn 2 (Năm 4–6): Nghiên cứu sâu về độc chất học sinh thái, tác động tích tụ sinh học của bụi công nghiệp và thử nghiệm các giải pháp phục hồi thảm thực vật thức ăn trên các mỏ đá hoàn nguyên.
• Giai đoạn 3 (Năm 7–10): Mô hình hóa biến động quần thể dưới kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu và xây dựng đề án tái thả cá thể bổ sung nguồn gene giữa các quần thể cô lập tại miền Bắc Việt Nam.

Kết luận

1. Cập nhật số liệu nhân khẩu học chính xác: Khẳng định KBTTNĐNN Vân Long duy trì quần thể Voọc quần đùi trắng (Trachypithecus delacouri) lớn nhất thế giới với 21 đàn và khoảng 176–184 cá thể, thể hiện xu hướng tăng trưởng và phục hồi bền vững.
2. Khám phá và mô tả tập tính sinh thái học mới: Ghi nhận và phân tích chi tiết các tập tính chưa từng được công bố ngoài tự nhiên của loài: tập tính uống nước trực tiếp tại thủy vực ngập nước, tập tính gửi con sơ sinh (allomothering) và mô hình hoạt động giao phối theo chu kỳ thời gian trong ngày.
3. Lượng hóa sinh thái thức ăn và cấu trúc lâm học: Xác định danh mục 137 loài thực vật thức ăn (16 loài chiếm 93% khẩu phần), chứng minh tính chuyên hóa ăn lá non (58,25%) và mô tả đặc tính lâm phần của 4 dạng sinh cảnh núi đá vôi karst thông qua chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$).
4. Nhận diện và phân hạng thứ bậc các mối đe dọa: Chỉ ra sự chuyển dịch nguy cơ từ săn bắn trực tiếp sang các tác động gián tiếp phức tạp: ô nhiễm bụi lắng từ nhà máy xi măng, sự phân mảnh sinh cảnh bởi hạ tầng và sự cạnh tranh không gian sống/thức ăn từ đàn gia súc thả rông.
5. Hệ thống giải pháp quản lý thích ứng đột phá: Đề xuất lộ trình cấp thiết thành lập hành lang sinh thái kết nối Vân Long - Kim Bảng - Lạc Thủy, gắn kết cơ chế đồng quản lý rừng với chia sẻ lợi ích kinh tế từ du lịch sinh thái cộng đồng.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu khoa học mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về: (a) Di truyền học quần thể cảnh quan linh trưởng karst; (b) Độc chất học sinh thái do công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng; (c) Quản trị thích ứng hệ sinh thái đất ngập nước kết hợp núi đá vôi trước thách thức biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Vị trí phân loại, một số đặc điểm hình thái đặc trưng và tình trạng bảo tồn của VQĐT 1. Vị trí phân loại VQĐT được Wilfred H. Osgood mô tả lần đầu tiên vào năm 1932 từ mẫu vật sưu tầm được ở Hồi Xuân, Thanh Hoá bởi J.

Ban đầu loài này được Osgood (1932) đặt tên là Pithecus delacouri Osgood, 1932. Sau đó, VQĐT được Groves (1970) [72] coi là thuộc trong nhóm Trachypithecus và là phân loài của Voọc đen má trắng nên được đổi tên khoa học thành Trachypithecus francoisi delacouri (Osgood, 1932). Đây là tên hiện được công nhận và dùng rộng rãi trong tất cả các nghiên cứu trên thế giới [62, 69]. Để thuận tiện cho quá trình nghiên cứu và trích dẫn tài liệu, tác giả dựa theo các tài liệu về phân loại học của Groves (2001) và Brandon-Jones et al.

(2004) [58] đã thống nhất VQĐT có tên khoa học là Trachypithecus delacouri (Osgood, 1932), tên tiếng Anh là Delacour’s langur hoặc White-rumped black leaf monkey. Theo hệ thống phân loại của Grove (2001), vị trí phân loại của VQĐT như sau: Bộ Primates Linnaeus, 1758 Phân bộ Anthropoidea Mivart, 1864 Dưới phân bộ Catarrhini Geoffroy, 1812 Trên họ Cercopithecoidea Gray, 1821 Họ Cercopithecidae Gray, 1821 Phân họ Colobinae Jerdon, 1867 Giống Trachypithecus Reichenbach, 1862 Loài Trachypithecus delacouri (Osgood, 1932) 1. Một số đặc điểm hình thái đặc trưng của VQĐT Nadler (1998) và Nadler et al. (2002) đã chỉ ra những đặc điểm phân biệt rõ giữa VQĐT với loài gần gũi nhất (hình 1.2): Màu lông trắng ở phần ngoài đùi và mông làm cho con Voọc như đang mặc một cái quần đùi trắng.

Lông trên đầu dựng đứng thành mào, cao nhọn và chĩa về phía trước. Ở phía sau gáy vết lông đó tạo nên 7 một cái mào thẳng đứng. Chiếc đuôi dài rậm, lông mọc khác với tất các các loài Voọc khác. Lông đuôi mọc thẳng đứng, do đó đuôi trông như một củ cà rốt với đường kính khoảng 10 cm ở gần gốc đuôi.

Phân biệt giữa cá thể đực và cái ở VQĐT là khó khăn [82,83] Nguồn ảnh: Phạm Gia Thanh, 2023 Hình 1. Voọc quần đùi trắng quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên ở Vân Long Khác với các loài khỉ trong họ (Cercopithecinae) có cấu tạo dạ dày đơn, các loài linh trưởng thuộc họ phụ Voọc (colobinae) có cấu tạo dạ dày đặc trưng với dạ dày trước lớn, có túi chứa nhiều các loại vi sinh. Đây là nơi thức ăn được lên men. Hệ tiêu hóa của các loài voọc được đặc trưng bởi một dạ dày lớn, dạ dày có từ 3 ngăn trở lên và thường được phân ra 4 ngăn, mỗi ngăn đảm nhận các chức năng khác nhau và có cấu tạo thuận lợi cho quá trình tiêu hóa lên men, giống như ở các động vật có vú nhai lại.

Ngăn trước của dạ dày có kích thước lớn, tạo thành các túi (túi trước và túi sau) có môi trường thích hợp cho nhiều loài vi khuẩn, nấm cộng sinh lên men phân hủy cellulose và hemicellulose trong lá cây [1]. Các tác giả Bauchop và Martucci (1968)[57], Kay và Davies (1994)[77], Kool (1993) [79], Isbell và cs (1999) [83] đều cho rằng cấu trúc dạ dày của khỉ ăn lá cho phép tách biệt giữa các môi trường kiềm và axit (có độ pH khác nhau) ở các phần khác nhau trong dạ dày. Tuy vậy, ống dạ dày riêng biệt với thực quản dọc theo bờ cong nhỏ của dạ dày có thể cho phép các phần thức ăn nhỏ và các dung dịch đi qua nhanh tới phần tuyến ngoại biên của dạ dày. Tỉ lệ thức ăn đi vào trong dạ dày – ruột bị tác động bởi các nhân tố như dung tích ruột, lượng thức 8 ăn vào, thành phần thức ăn và tốc độ ăn.

Cấu tạo kiểu rãnh xoắn và sự phát triển các cơ dọc, ngang của dạ dày tạo thuận lợi cho sự lưu thông thức ăn xơ cứng.2: Sơ đồ cấu tạo ống tiêu hóa của nhóm khỉ ăn lá Colobine Nguồn: Davies J. Tình trạng bảo tồn VQDDT có tên khoa học : Trachyphithecus delacouri (Osgood,1932) Tên thường gọi: Voọc mông trắng, Voọc quần đùi trắng, Vẹc khoang, Voọc Cúc Phương (Kinh), Tắc rộc (Mường), Tay dáo (Dao). Loài VQĐT được xếp hạng cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam và Sách Đỏ Thế giới (IUCN, 2022) (hình 1. Chúng là 1 trong 5 loài linh trưởng đặc hữu và cực kỳ nguy cấp của Việt Nam (Nadler, 2020) [97] và có tên trong danh sách 25 loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp hàng đầu thế giới - đã được IUCN đánh giá từ năm 2000 (Christoph et al.

Các loài linh trưởng ở Việt Nam nằm trong nhóm “Cực kỳ nguy cấp” Nguồn: Jonathan Charles Eames - et al, 2016 [11]. Theo các văn bản pháp luật Việt Nam quy định, VQĐT là loài nằm trong danh mục các loài nguy cấp, quý, hiếm cần được ưu tiên bảo vệ (Phụ lục I- Nghị định số 160/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ và Phụ lục I- ghị định số 64/2019/NĐ-CP ngày 16 tháng 7 năm 2019 của Chính phủ). Theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP ngày 22 tháng 01 năm 2019 của Chính phủ đây là những loài động vật hoang dã bị đe dọa tuyệt chủng, bị cấm xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất khẩu, nhập nội từ biển và quá cảnh mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại (được xếp hạng vào loài động vật thuộc nhóm I – Phụ lục I) 1. Tổng quan các kết quả nghiên cứu về VQĐT 1.

Kích thước quần thể và phân bố của Voọc quần đùi trắng Theo Nadler (2015) [96], VQĐT chỉ phân bố trong một khu vực hẹp thuộc Bắc Việt Nam với diện tích khoảng 5.000 km2, giữa 20 - 210 vĩ Bắc và 105 -1060 kinh Đông. Vùng phân bố của loài này kéo dài trên dãy núi đá vôi nối liền giữa các tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình, Hà Nam, Thanh Hóa và Hà Nội (Hà Tây cũ). Ranh giới phân bố của loài này ở phía Tây Bắc là huyện Mai Châu giữa phía Bắc sông Đà tới Nam sông Mã. Khu vực phân bố của VQĐT trong tự nhiên Nguồn: Nadler, 2012[94, 95] Ghi chú: Các số và chữ cái là ký hiệu nơi ghi nhận có VQĐT phân bố, ký hiệu ô vuông và màu đỏ tươi là những nơi VQĐT đã tuyệt chủng.

Các địa điểm còn VQĐT sinh sống gồm: PL (Pù Luông), CP (Cúc Phương), BS (Bỉm Sơn), YD (Yên Đồng), CT (Chùa Tiên), KB (Kim Bảng) và khu BTTNĐNN Vân Long bao gồm GV- (khu vực Gia Viễn), HT - (Hang Tranh) và DQ - (Đồng Quyển). 11 Hà Đình Đức (1991a; 2004) [17], Hà Đình Đức và Nguyễn Vĩnh Thanh (2005) [16] ghi nhận VQĐT tại Ninh Bình, Hoà Bình, Thanh Hoá, Nghệ An. Nadler (1998, 2002, 2007) [90, 91, 93] và Nadler et al. (2015) [96] ghi nhận loài này có tại 5 tỉnh là Ninh Bình, Hoà Bình, Thanh Hoá, Hà Nam, Hà Tây, và nêu ra một số nơi nghi vấn ở Sơn La, Yên Bái, Phú Thọ, Nghệ An, Hà Tĩnh.

Hà Thăng Long (2001) [104], Baker (1999) [58], Lương Văn Hào (1999, 2000) [84], Trần Đình Nghĩa và Vũ Công Qùy (2004) [40] báo cáo về kết quả khảo sát VQĐT tại một số vị trí phân bố nêu trên và ghi nhận chúng còn sinh sống ở Hà Nam, Ninh Bình, Hòa Bình. Theo kết quả nghiên cứu của hội động vật học Fankfurt tại Việt Nam (FZS) [84, 93, 94], trong 9 năm (từ 2002 - 2011) sự suy giảm số lượng khu vực phân bố của loài VQĐT diễn ra rất mạnh. Cụ thể, năm 2002 đã xác định được 19 địa điểm có mặt của loài VQĐT nhưng đến năm 2011 chỉ còn ở khoảng 13 địa điểm. Năm 2002, ước tính tổng số cá thể của loài này còn lại trong tự nhiên là 281 - 317 cá thể, 50 - 57 đàn, nhưng đến năm 2011, ước tính chỉ còn khoảng 210 - 245 cá thể, được phân bố rải rác, bị chia cắt thành 29 - 31 đàn [93,96].

Tình trạng các quần thể Voọc quần đùi trắng ở Việt Nam Nhóm / Cá Tổng số Nhóm /Cá thể Stt Địa phương thể phỏng Nhóm/ Cá thể ghi nhận vấn ước tính 1 Vườn quốc gia Cúc Phương 2/3-4 1/7-9 2/10-13 2 Dãy núi Yên Mô – Ninh Bình -/- 2 / >10 2 / <10 3 Dãy núi Bỉm Sơn – Thanh Hoá 1/3 3-4/ 3 / <10 4 Khu bảo tồn thiên nhiên Hoa Lư -/- 1/3-5 1/3-5 5-6-7 Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long 16-19/130-140 -/- 16-19/130-140 5-6-7 Khu vực mở rộng Vân Long 5/- 6/34-51 6/34-51 8 Khu rừng Kim Bảng 1 / 4-6 7/ 24-32 7 / 24-32 9 Di tích lịch sử văn hóa Hương Sơn -/- 1 / 3-4 1 / 3-5 10-11 Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông -/- -/10 -/10 Tổng cộng 25-29/140-153 21/91-121 37/234-276 Nguồn: Nader, 2015 [96] 12 Việc theo dõi các quần thể được thực hiện sau năm 2000 cho thấy sự suy giảm liên tục nghiêm trọng của một số quần thể con. Hai quần thể quan trọng ở VQG Cúc Phương và khu BTTN Pù Luông đã giảm số lượng 20% trong 5 năm (2000–2004) (Nguyễn Văn Linh, et al 2019)[88]. Quần thể ở khu BTTN Ngọc Sơn đã tuyệt chủng (Nadler và cs, 2007) [93]. Theo Nadler, (2015) [96] có tới 9 quần thể con đã bị tuyệt chủng chỉ trong một thập kỷ (từ 2000 đến 2010) Trong tổng số 20 cuộc điều tra đã được thực hiện từ năm 2012 đến năm 2015 bởi Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp (EPRC) và Đại học Lâm nghiệp Hà Nội để xác minh tình trạng hiện tại của loài.

Kết quả của các cuộc điều tra ở tất cả các nhóm cá thể đã biết cho thấy, sự sụt giảm về số lượng của các nhóm cá thể VQĐT đáng kể so với thập kỷ trước. Tổng số lượng ước tính hiện tại khoảng 234 - 276 cá thể. Trong số đó, phần lớn số cá thể tồn tại ở KBTTNĐNN Vân Long và nếu quần thể của khu bảo tồn kết hợp với khu vực mở rộng quy hoạch liền kề để tính thành một quần thể lớn thì tổng số cho khu vực Vân Long khoảng 164 - 191 cá thể, 70 - 84 số cá thể còn lại xuất hiện ở 7 khu vực bổ sung (Bảng 1. Các khu vực ngoài Vân Long, hầu hết là những quần thể nhỏ lẻ và rải rác, rất khó để quy tụ và phát triển thành những quần thể lớn hơn trong thời gian tới [96, 97].

Biến đổi kích thước quần thể Voọc quần đùi trắng ở khu BTTNĐNN Vân Long từ 1999 đến 2018. Năm Số nhóm Số cá thể Tổ chức khảo sát 1999 ? 45-47 Frankfurt Zoological Society 2000 ?