MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học.
Đối tƣợng, khách thể nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu.
Giả thuyết nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Bố cục luận văn. 19 CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .1 Các khái niệm công cụ .2 Một số lý thuyết ứng dụng .2 Cơ sở thực tiễn của đề tài .1 Đặc thù địa bàn nghiên cứu.2 Chính sách của Đảng, Nhà nƣớc về vĩ mô và chính sách của địa phƣơng về ứng phó với hiện tƣợng thời tiết cực đoan.
38 CHƢƠNG II: THỰC TRẠNG VỀ NĂNG LỰC ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƢỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƢỜI DÂN XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁI .1 Thực trạng hiện tƣợng thời tiết cực đoan và cảm nhận của ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái về hiện tƣợng thời tiết cực đoan .1 Thực trạng hiện tƣợng thời tiết cực đoan .2 Tình hình, đặc điểm của nhóm hộ điều tra.3 Cảm nhận của ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái về hiện tƣợng thời tiết cực đoan.2 Hậu quả của hiện tƣợng thời tiết cực đoan theo cảm nhận của ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái .1 Hậu quả của hiện tƣợng nắng gắt, nhiệt độ quá cao .2 Hậu quả của hiện tƣợng mƣa lớn, mƣa kéo dài .3 Hậu quả của hiện tƣợng bão nhiều, cấp độ lớn .4 Hậu quả của hiện tƣợng thời tiết trái mùa .3 Thực tế ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan .1 Thực tế ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng nắng gắt, nhiệt độ quá cao.2 Thực tế ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng mƣa lớn, mƣa kéo dài.3 Thực tế ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng bão nhiều, cấp độ lớn .4 Thực tế ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng thời tiết trái mùa .4 Một số ứng phó của ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái đối với hiện tƣợng thời tiết cực đoan trong các nghề nổi bật .1 Ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề trồng lúa.2 Ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề nuôi lợn.3 Ứng phó của ngƣời dân trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề kinh doanh. 79 CHƢƠNG III: ĐỀ UẤT GIẢI PHÁP VÀ HƢỚNG TỚI ÂY DỰNG MÔ HÌNH ỨNG PHÓ VỚI CÁC HIỆN TƢỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG NGƢỜI DÂN XÃ Y CAN, HUYỆN TRẤN YÊN, TỈNH YÊN BÁI .1 Nhu cầu liên kết để ứng phó với các hiện tƣợng thời tiết cực đoan. Đánh giá nguồn lực cộng đồng taị xã Y Can trong việc ứng phó với các hiện tƣợng thời tiết cực đoan dựa vào cộng đồng .1 Nguồn lực vốn có của ngƣời dân .2 Nguồn lực cộng đồng .3 Mức độ sẵn sàng tham gia của các tiểu hệ thống trong việc xây dựng mô hình ứng phó với hiện tƣợng thời tiết cực đoan.3 Đề xuất giải pháp và hƣớng tới xây dựng mô hình ứng phó với các hiện tƣợng thời tíêt cực đoan ở cộng đồng ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái.1 Đề xuất giải pháp ứng phó với các hiện tƣợng thời tíêt cực đoan ở cộng đồng ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái.2 Hƣớng tới xây dựng mô hình ứng phó với các hiện tƣợng thời tíêt cực đoan ở cộng đồng ngƣời dân xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. 101 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.
114 Danh mục tài liệu tham khảo. 126 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu Bộ NN & PTNT Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn CBA Tiếp cận dựa vào cộng đồng COP Hội nghị cấp cao Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu CTXH Công tác xã hội IPCC Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu IUCN Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế KNK Khí nhà kính KT-XH Kinh tế - xã hội MONRE Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng TTCĐ Thời tiết cực đoan PRA Bộ công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia PTCĐ Phát triển cộng đồng UNDP Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc UNEP Chƣơng trình Môi trƣờng Liên Hợp quốc UNFCCC Công ƣớc khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu WB Ngân hàng Thế giới WMO Tổ chức Khí tƣợng Thế giới DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1 : Đặc trƣng mực nƣớc sông Hồng tại trạm Yên Bái năm 2009.1: Đặc trƣng nhiệt độ tháng (0C) tại Yên Bái (Đơn vị tính: 0,1 độ C) .2: Bảng thay đổi nhiệt độ tại trạm Yên Bái .3: Đặc trƣng mƣa tháng (mm) tại trạm Yên Bái (Đơn vị tính: mm) .4: Các khu vực và diện tích xảy ra khi ngập úng .5: Đặc điểm các hộ gia đình tham gia điều tra .6: Sinh kế của các hộ gia đình .7: Sự biến đổi khí hậu trong 20 năm qua .8: Sự gia tăng nhiệt độ và mùa hè trong 20 năm qua .9: Thực tế suy giảm nhiệt độ vào mùa đông trong 20 năm qua .10: Thực tế xuất hiện hiện tƣợng mƣa lũ cực lớn trong 20 năm qua .11: Thực tế xuất hiện hiện tƣợng bão cực lớn trong 20 năm qua .12: Ngƣời dân bật quạt về mùa đông.13: Hậu quả nhiệt độ tăng rất cao .14: Hậu quả mƣa lớn, mƣa kéo dài .15: Hậu quả bảo lớn, cấp độ mạnh .16: Hậu quả thời tiết trái mùa .17: Thực tế ứng phó với nắng gắt, nhiệt độ quá cao .18: Thực tế ứng phó với hiện tƣợng mƣa lớn, mƣa kéo dài .19: Thực tế ứng phó trƣớc hiện tƣợng bão nhiều, cấp độ lớn .20: Thực tế ứng phó trƣớc hiện tƣợng thời tiết trái mùa .21: Ứng phó trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề trồng lúa .22: Ứng phó trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề nuôi lợn .23: Ứng phó của trƣớc hiện tƣợng thời tiết cực đoan với nghề kinh doanh .1: Mức độ cần thiết của việc liên kết cộng đồng .2: Những kinh nghiệm để ứng phó với thiên tai .3: Mức độ cần thiết phải đánh giá các nguồn lực cộng đồng .4: Mức độ sẵn sàng tham gia của các tiểu hệ thống trong việc xây dựng mô hình ứng phó với hiện tƣợng thời tiết cực đoan. 94 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Bản đồ xã Y Can trong huyện Trấn Yên .1: Tổng số đợt nắng nóng 5 năm Yên Bái .2: Hồ sơ lịch sử thiên tai xã Y Can .3: Làng mạc không còn sau trận lũ lịch sử (1968).4: Thiệt hại do cơn bão số 5 năm 2012.5: Nắng nóng là nguyên nhân chủ yếu gây cháy rừng .6: Ngƣời dân gặt lúa bị ngập trắng nứớc .7: Mƣa lũ do bão: Ngƣời dân trèo lên nóc nhà kêu cứu .8: Cây nổ hoa trắng dự báo nƣớc lũ khi có bão .9: Cán bộ tập huấn cho ngƣời dân trồng giống lúa mới .10: Trồng giống lúa mới cho thu hoạch năng suất cao .11: Trồng thêm khoai xen canh tăng thêm nguồn thu .12: Giống lợn Đen có sức chống chịu với thời tiết cực đoan .13: Cán bộ Thú y của Tổ chức Tầm nhìn thế giới kiểm tra chất lƣợng mô hình đệm lót sinh học .14: Xƣởng cơ khí của anh Triệu Văn Sơn (thôn Hạnh Phúc).1: Chƣơng trình hành động của Huyện ủy Trấn Yên.2: Mô hình VAC. Lý do chọn đề tài Thời tiết cực đoan (TTCĐ) đang là vấn đề “nóng” và trở thành thách thức lớn đƣợc nhiều quốc gia quan tâm.
Thời tiết cực đoan đã, đang và sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trƣờng trên phạm vi toàn thế giới. Nhiệt độ tăng cao, lƣợng mƣa ngày càng lớn, bão cực mạnh… ảnh hƣởng đến nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội trong tƣơng lai. Vấn đề thời tiết cực đoan đi kèm với biến đổi khí hậu đã, đang và sẽ làm thay đổi toàn diện và sâu sắc quá trình phát triển và an ninh toàn cầu nhƣ năng lƣợng, nƣớc, lƣơng thực, xã hội, việc làm, chính trị, ngoại giao, văn hóa, kinh tế, thƣơng mại [24]. Điển hình nhƣ ở các châu lục trên thế giới, thời tết cực đoan đang ngày một gia tăng với tần suất và mức độ rất lớn.200 ngƣời đã thiệt mạng do trận lở đất kinh hoàng tại tỉnh Cam Túc, Trung Quốc và hơn 500 ngƣời vẫn mất tích.
Lũ lụt và lở đất ở Trung Quốc năm nay đã giết chết hơn 3000 ngƣời và khiến 12 triệu ngƣời phải rời bỏ nhà cửa. Mùa xuân năm 2011 vùng Tây nam Trung Quốc cũng đã phải chống trọi với một trận khô hạn đƣợc coi là tồi tệ nhất trong vòng một thế kỷ và sau đó vùng đất khô hạn này lại bị lũ lụt tàn phá. Cơn mƣa dữ dội cuối tháng 7/2012 đã khiến mực nƣớc sông Indus dâng cao, nhấn chìm một vùng lãnh thổ rộng lớn của Pakistan, khiến ít nhất 1.600 bỏ mạng, hơn 2 triệu ngƣời mất nhà ở và khoảng 20 triệu ngƣời chịu ảnh hƣởng [16, t23]. Trận hạn hán tồi tệ mùa hè năm 2012 khiến tình trạng đói nghèo thêm trầm trọng, ảnh hƣởng tới 10 triệu ngƣời ở 4 quốc gia Tây Phi.
Tại Niger, đất nƣớc bị ảnh hƣởng sâu sắc nhất, 7,1 triệu ngƣời chịu cảnh đói ăn vì mất gia súc và mùa màng trong khi giá ngũ cốc leo thang gấp đôi. Trong khi đó, năm ngoái mƣa dữ dội đã phá hủy hoa màu và khiến tình hình sản xuất các loại ngũ cốc ở các quốc gia Tây Phi bị ảnh hƣởng nghiêm trọng, kể cả nƣớc láng giềng Chad và Nigeria. Tháng 4 /2012, trận lụt và sạt lở đất đã tấn công Rio de Jaaneiro của Brazil (Châu Mỹ) sau khi trận mƣa nhƣ trút nƣớc chƣa từng có trong bốn thập kỷ đã khiến 212 ngƣời bỏ mạng. Lũ lụt một lần nữa hoành hành trở lại vào tháng 6 ở các bang Alagoas và Pernambuco của Ấn Độ, khiến ít nhất 1000 ngƣời mất tích.
1 Đầu tháng 8/2012 một khối băng có diện tích 260 km vuông đƣợc phát hiện đã tách khỏi dòng sông băng ở Greenland, phía sát Bắc Cực. Đây là đảo băng lớn nhất tách ra ở Bắc Cực trong nửa thế kỷ quan sát. Nhiệt độ của một mùa hè nóng nhất trong vòng 150 năm lịch sử khí hậu toàn cầu đƣợc coi là nguyên nhân gây ra hiện tƣợng này. Theo báo cáo của Ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu (BĐKH) (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) năm 2007, nhiệt độ trung bình toàn cầu và mực nƣớc biển đã tăng nhanh trong vòng 100 năm qua, đặc biệt trong khoảng 25 năm gần đây.