Luận án tiến sĩ nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng lên cơ quan đích ở người trưởng thành tỉnh quảng nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng lên cơ quan đích ở người trưởng thành tỉnh quảng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Tô Mười
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Khánh
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Y Dược
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng lên cơ quan đích ở người trưởng thành tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TIỀN TĂNG HUYẾT ÁP
• 1.1.1. Dịch tễ học
• 1.1.2. Định nghĩa tiền THA
• 1.1.2.1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003
• 1.1.2.2. Phân độ tăng huyết áp theo Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013
• 1.1.2.3. Phân độ tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014
• 1.1.2.4. Phân độ tăng huyết áp của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015
• 1.1.2.5. Phân độ THA của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2015
• 1.2. Các yếu tố nguy cơ tim mạch
• 1.3. Tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp
• 1.4. Uống nhiều bia, rượu
• 1.5. Chế độ ăn thiếu kali
• 1.6. Kém vận động thể lực (lối sống tĩnh tại)
• 1.7. Rối loạn lipid máu
• 1.8. Ảnh hưởng cơ quan đích của tiền tăng huyết áp
• 1.8.1. Ảnh hưởng đến tim mạch
• 1.8.2. Ảnh hưởng thần kinh
• 1.8.3. Ảnh hưởng đến thận
• 1.8.4. Ảnh hưởng đến đáy mắt
• 1.9. Điều trị tiền tăng huyết áp
• 1.10. Một số đặc điểm của tỉnh Quảng Nam
• 1.11. Các nghiên cứu liên quan đề tài
• 1.11.1. Các nghiên cứu trong nước
• 1.11.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5. Thời gian nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.2. Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu
• 2.6.3. Các biến nghiên cứu
• 2.6.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.6.5. Hạn chế của đề tài
• 2.6.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng huyết áp và các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành tỉnh Quảng Nam
• 3.1.1. Tình trạng huyết áp
• 3.1.2. Các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp
• 3.2. Liên quan giữa tiền tăng huyết áp và các tổn thương cơ quan đích
• 3.2.1. Mô tả đặc điểm tổn thương cơ quan đích
• 3.2.2. Liên quan giữa tiền THA và tổn thương cơ quan đích
• 3.3. Tình trạng huyết áp và các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp của mẫu nghiên cứu
• 3.3.1. Tình trạng huyết áp của mẫu nghiên cứu
• 3.3.2. Mối liên quan tiền THA với các yếu tố nguy cơ
• 3.3.3. Ảnh hưởng của tiền THA lên cơ quan đích
• 3.3.4. Mối liên quan giữa tiền tăng huyết áp với tổn thương tim mạch
• 3.3.5. Mối liên quan giữa tiền tăng huyết áp và đột quỵ
• 3.3.6. Mối liên quan của tiền tăng huyết áp và tổn thương thận
• 3.3.7. Mối liên quan của tiền tăng huyết áp và tổn thương đáy mắt
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH - SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiền tăng huyết áp

Tiền tăng huyết áp là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, được định nghĩa khi huyết áp tâm thu (HATT) từ 120-139 mmHg hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) từ 80-89 mmHg. Khái niệm này được giới thiệu lần đầu trong báo cáo JNC 7 năm 2003, nhằm cảnh báo về nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp thực sự. Nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tỷ lệ tiền tăng huyết áp cao ở nhiều quốc gia, đặc biệt là ở nam giới. Ví dụ, tại Mexico, tỷ lệ này là 37.5%, trong khi ở Hàn Quốc là 36.8%. Tiền tăng huyết áp không chỉ là dấu hiệu cảnh báo mà còn liên quan đến các bệnh lý tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, và tổn thương thận.

1.1. Dịch tễ học tiền tăng huyết áp

Tiền tăng huyết áp là một thách thức lớn đối với sức khỏe toàn cầu. Nghiên cứu của Mariana Rodríguez (2015) tại Mexico cho thấy tỷ lệ tiền tăng huyết áp là 37.5%, với nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn (46.7%) so với nữ giới (33.2%). Tại Hàn Quốc, tỷ lệ này là 36.8%, và ở Nhật Bản, nghiên cứu của Ishikawa và cộng sự (2008) cho thấy tỷ lệ tiền tăng huyết áp là 34.8% ở nam và 31.8% ở nữ. Các nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời để ngăn ngừa tiến triển thành tăng huyết áp và các biến chứng liên quan.

1.2. Định nghĩa và phân loại tiền tăng huyết áp

Theo JNC 7, tiền tăng huyết áp được định nghĩa khi HATT từ 120-139 mmHg hoặc HATTr từ 80-89 mmHg. Khái niệm này nhằm cảnh báo về nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp thực sự. Các phân loại khác như của Hội Tim mạch Hàn Quốc (2013) và ASH/ISH (2014) cũng tương tự, nhưng có thêm phân độ chi tiết hơn. Ví dụ, Hội Tim mạch Hàn Quốc chia tiền tăng huyết áp thành hai độ: Độ 1 (120-129/80-84 mmHg) và Độ 2 (130-139/85-89 mmHg).

II. Tác động của tiền tăng huyết áp lên cơ quan đích

Tiền tăng huyết áp không chỉ là yếu tố nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp mà còn gây tổn thương lên các cơ quan đích như tim, thận, mắt, và hệ thần kinh. Nghiên cứu cho thấy, người bị tiền tăng huyết áp có nguy cơ cao mắc các bệnh lý như bệnh mạch vành, đột quỵ, và suy thận. Các tổn thương này thường xuất hiện sớm và có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

2.1. Tổn thương tim mạch

Tiền tăng huyết áp có liên quan chặt chẽ đến các tổn thương tim mạch, bao gồm phì đại thất trái, thiếu máu cơ tim, và bệnh mạch vành. Nghiên cứu cho thấy, người bị tiền tăng huyết áp có nguy cơ cao gấp đôi mắc các bệnh lý tim mạch so với người có huyết áp bình thường. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát huyết áp và các yếu tố nguy cơ khác như rối loạn lipid máu và đái tháo đường.

2.2. Tổn thương thận và mắt

Tiền tăng huyết áp cũng gây tổn thương lên thận và mắt. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, người bị tiền tăng huyết áp có nguy cơ cao mắc suy thận và bệnh võng mạc tăng huyết áp. Tổn thương thận thường biểu hiện qua việc giảm mức lọc cầu thận và tăng protein niệu. Trong khi đó, tổn thương mắt có thể dẫn đến giảm thị lực và mù lòa nếu không được điều trị kịp thời.

III. Nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp tại Quảng Nam

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ tiền tăng huyết áp và các yếu tố nguy cơ liên quan ở người trưởng thành tại tỉnh Quảng Nam. Kết quả cho thấy, tỷ lệ tiền tăng huyết áp tại đây tương đối cao, đặc biệt ở nhóm người có lối sống không lành mạnh như hút thuốc, uống rượu bia, và ăn mặn. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên quan giữa tiền tăng huyết áp và các tổn thương cơ quan đích, nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp phòng ngừa và điều trị sớm.

3.1. Tỷ lệ tiền tăng huyết áp và yếu tố nguy cơ

Nghiên cứu tại Quảng Nam cho thấy tỷ lệ tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành là 36.4%, tương đương với các nghiên cứu quốc tế. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm hút thuốc lá, uống rượu bia, ăn mặn, và béo phì. Những yếu tố này có thể kiểm soát được thông qua việc thay đổi lối sống và tăng cường giáo dục sức khỏe cộng đồng.

3.2. Tác động lên cơ quan đích

Nghiên cứu cũng khảo sát các tổn thương cơ quan đích ở người bị tiền tăng huyết áp. Kết quả cho thấy, tỷ lệ tổn thương tim mạch, thận, và mắt ở nhóm này cao hơn đáng kể so với nhóm có huyết áp bình thường. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời để ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiền tăng huyết áp (Prehypertension) đại diện cho giai đoạn chuyển tiếp then chốt trong tiến trình bệnh lý tim mạch, được xác định theo phân loại của Liên Ủy ban Quốc gia về Dự phòng, Phát hiện, Đánh giá và Điều trị Tăng huyết áp Hoa Kỳ lần thứ 7 (JNC 7, 2003) khi huyết áp tâm thu (HATT) dao động từ 120 đến 139 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) từ 80 đến 89 mmHg. Về mặt sinh lý bệnh học, mức huyết áp này không còn là trạng thái sinh lý bình thường mà đã bắt đầu kích hoạt các biến đổi cấu trúc và chức năng vi mạch, thúc đẩy hiện tượng tái cấu trúc mạch máu (vascular remodeling), phì đại tế bào cơ tim và xơ hóa mô kẽ. Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2015-2016) ghi nhận tỷ lệ tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành trên 20 tuổi là 26,0%, trong khi các nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn tại Châu Á như công trình của Tao Xu và cộng sự (2016) tại 6 tỉnh Trung Quốc ghi nhận con số này lên tới 36,4%. Tại Việt Nam, các can thiệp y tế cộng đồng và chương trình mục tiêu quốc gia phần lớn mới chỉ tập trung vào quản lý bệnh tăng huyết áp đã xác định tại các cơ sở điều trị, để lại một khoảng trống nghiên cứu (research gap) nghiêm trọng về dịch tễ học và mức độ tổn thương cơ quan đích dưới lâm sàng của tiền tăng huyết áp trong quần thể dân cư nói chung.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Tô Mười, chuyên ngành Nội khoa (Mã số: 9 72 01 07) dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Khánh tại Trường Đại học Y Dược - Đại học Huế (2020), mang tựa đề "Nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng lên cơ quan đích ở người trưởng thành tỉnh Quảng Nam", là công trình nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng tiên phong tại Việt Nam khảo sát toàn diện thực trạng tiền tăng huyết áp và các biến đổi vi thể, đại thể trên 4 hệ cơ quan đích chính: tim, hệ mạch máu lớn, thận và đáy mắt. Nghiên cứu giải quyết 2 câu hỏi khoa học trọng tâm: (1) Tỷ lệ lưu hành thực tế của tiền tăng huyết áp tại cộng đồng người trưởng thành (≥ 25 tuổi) ở một tỉnh miền Trung mang đặc trưng địa dư đa dạng (thành thị, đồng bằng, miền núi) là bao nhiêu, và mối liên kết độc lập giữa tình trạng này với các yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa ra sao? (2) Liệu ở mức huyết áp tiền lâm sàng (120-139/80-89 mmHg), các tổn thương cơ quan đích như phì đại thất trái (LVH), tăng khối cơ thất trái (LVM/LVMI), dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT), mảng xơ vữa, suy giảm mức lọc cầu thận, microalbumin niệu và biến đổi mạch võng mạc đã thực sự xuất hiện với ý nghĩa thống kê hay chưa?

Dựa trên khung lý thuyết về chuỗi bệnh lý tim mạch (Cardiovascular Continuum) của Dzau và Braunwald kết hợp các tiêu chuẩn phân loại huyết áp của JNC 7 (2003), Hội Tim mạch Châu Âu (ESC/ESH 2018) và Hội Tim mạch học Việt Nam (VNHA 2015/2018), luận án thiết lập giả thuyết khoa học: tiền tăng huyết áp không phải là một trạng thái trung tính vô hại mà đi kèm với sự gia tăng gánh nặng của các yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa và đã khởi phát các tổn thương cơ quan đích tiềm tàng. Với quy mô khảo sát dịch tễ học trên mẫu cộng đồng rộng lớn gồm 3.237 đối tượng người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên tại tỉnh Quảng Nam, kết hợp phân tích đối chứng chuyên sâu giữa 603 đối tượng tiền tăng huyết áp và 1.206 đối tượng huyết áp tối ưu, luận án cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, mang ý nghĩa học thuật nền tảng và giá trị thực tiễn cấp bách cho y tế dự phòng Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của các trường phái nghiên cứu dịch tễ học và sinh bệnh học về tiền tăng huyết áp kể từ khi JNC 7 chính thức định danh khái niệm này vào năm 2003. Mariana Rodríguez và cộng sự (2015) trong nghiên cứu trên 4.272 người trưởng thành tại Mexico xác định tỷ lệ tiền tăng huyết áp là 37,5% (KTC 95%: 36,0–39,0%), với sự vượt trội ở nam giới (46,7%) so với nữ giới (33,2%). Dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES 2010–2012) trên 11.754 người trưởng thành ghi nhận tỷ lệ lưu hành 36,8% (Youngbum Kim và cộng sự). Tại Trung Quốc, Lihua Hu và cộng sự (2017) khảo sát 15.296 đối tượng tại tỉnh Giang Tây chỉ ra tỷ lệ tiền tăng huyết áp là 32,3%, đồng thời chứng minh nguy cơ mắc tiền tăng huyết áp tăng dần theo các nhóm tuổi từ 45-54 tuổi (OR = 2,290), 55-64 tuổi (OR = 2,875) đến trên 75 tuổi (OR = 5,241, p < 0,001).

Về ảnh hưởng tổn thương cơ quan đích (Target Organ Damage - TOD), y văn thế giới tồn tại cuộc tranh luận kéo dài: liệu mức huyết áp trong khoảng 120-139/80-89 mmHg có cần can thiệp tích cực hay chỉ theo dõi thụ động? Phân tích gộp quy mô lớn của Shen Li và cộng sự (2014) trên 18 nghiên cứu thuần tập với 934.106 người theo dõi trung bình 8,8 năm khẳng định tiền tăng huyết áp làm tăng 36% nguy cơ mắc bệnh mạch vành (RR = 1,36; KTC 95%: 1,22–1,53). Phân tích gộp của Yuli Huang và cộng sự (2014) trên 1.098.998 người từ 20 nghiên cứu tiến cứu chứng minh tiền tăng huyết áp làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong do tim mạch (RR = 1,28), bệnh mạch vành (RR = 1,12) và đặc biệt là đột quỵ não (RR = 1,41; KTC 95%: 1,28–1,56). Về tổn thương vi mạch thận, Atsuhiro Kanno và cộng sự (2012) theo dõi 2.150 người Nhật Bản trong 6,5 năm cho thấy tiền tăng huyết áp làm tăng nguy cơ suy thận mạn với tỷ số rủi ro hiệu chỉnh HR = 1,49 (KTC 95%: 1,15–1,94, p < 0,01). Phân tích gộp của Yang Li và cộng sự (2016) trên 261.000 đối tượng tiếp tục củng cố nguy cơ bệnh thận mạn tăng 28% (RR = 1,28; p = 0,000). Về cấu trúc tim và mạch máu, Asli Tanindi (2013) và Efstathios Manios (2014) chứng minh chỉ số khối cơ thất trái (LVMI) và khối cơ thất trái (LVM) ở nhóm tiền tăng huyết áp cao hơn có ý nghĩa so với nhóm huyết áp tối ưu (LVMI: 94,0 ± 14,6 g/m² so với 82,0 ± 17,1 g/m², p = 0,001). Hua Hong và cộng sự (2013) ghi nhận bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT) dày hơn rõ rệt ở nhóm tiền tăng huyết áp (0,76 ± 0,13 mm so với 0,71 ± 0,11 mm, p < 0,001) cùng tỷ lệ xuất hiện mảng xơ vữa cao hơn gấp 2,36 lần (OR = 2,36; KTC 95%: 1,43–3,88).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về tiền tăng huyết áp còn rất phân tán và chủ yếu thực hiện trong môi trường bệnh viện với quy mô mẫu nhỏ. Điển hình là các công trình của Nguyễn Thị Thúy Hằng (2010, 2011, 2014) trên 50-80 đối tượng khảo sát đáp ứng huyết áp khi gắng sức, biến đổi hình thái thất trái (ghi nhận 18% phì đại thất trái trên điện tâm đồ và 12% trên siêu âm tim) và sự giảm sút độ đàn hồi động mạch chủ; hoặc nghiên cứu mô tả cắt ngang của Lê Thị Bích Thuận (2016) tại Bệnh viện Trung ương Huế trên 58 bệnh nhân tiền tăng huyết áp và 43 bệnh nhân tăng huyết áp, ghi nhận các tương quan giữa chỉ số khối cơ thể (BMI), microalbumin niệu, axit uric với trị số huyết áp. Luận án của Tô Mười định vị chính xác vào khoảng trống tri thức: thực hiện một khảo sát dịch tễ học cộng đồng đa tầng diện rộng đầu tiên tại Việt Nam, đánh giá đồng bộ cả 4 cơ quan đích then chốt và thiết lập mô hình hồi quy đa biến kiểm soát các yếu tố nhiễu dịch tễ học.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Huyết động học và Tái cấu trúc Mạch máu (Hemodynamic Shear Stress & Vascular Remodeling Theory) của Ross (1999) và Dzau (2006). Kết quả nghiên cứu bác bỏ quan điểm truyền thống cho rằng tổn thương cơ quan đích chỉ xuất hiện khi trị số huyết áp vượt qua ngưỡng bệnh lý kinh điển (≥ 140/90 mmHg). Thay vào đó, luận án chứng minh quá trình bệnh lý tim mạch diễn ra liên tục (continuous continuum): ngay tại dải áp lực 120-139/80-89 mmHg, ứng suất căng thành mạch (wall shear stress) gia tăng kéo dài đã đủ kích hoạt tình trạng rối loạn chức năng tế bào nội mô, thúc đẩy giải phóng các cytokine tiền viêm, hoạt hóa hệ Renin-Angiotensin-Aldosterone (RAAS) tại chỗ và làm tăng sinh lớp tế bào cơ trơn mạch máu, dẫn đến hiện tượng dày nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT) và tăng khối cơ thất trái (LVM/LVMI).

Đồng thời, nghiên cứu củng cố lý thuyết Hội chứng Chuyển hóa và Quá tải Tim mạch (Metabolic-Cardiovascular Synergy), chứng minh rằng tiền tăng huyết áp không tồn tại đơn độc mà hoạt động trong một phức hợp tương tác đa chiều với rối loạn lipid máu (đặc biệt là tăng triglycerid và LDL-C), kháng insulin, tăng đường huyết lúc đói và béo phì trung tâm (tăng vòng bụng, tỷ lệ VB/VM). Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập mối quan hệ nhân quả tương hỗ: tình trạng đề kháng insulin và viêm mạn tính mức độ thấp thúc đẩy co mạch, giữ natri qua ống thận, kích thích thần kinh giao cảm làm tăng huyết áp; ngược lại, mức huyết áp tiền lâm sàng làm trầm trọng thêm tổn thương xơ vữa mạch máu và rối loạn tưới máu vi tuần hoàn thận và võng mạc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 học thuyết sinh lý bệnh học lâm sàng lớn:

1. Học thuyết Huyết động học Tim mạch: Đánh giá sự phì đại tế bào cơ tim bù trừ thông qua tiêu chuẩn điện tâm đồ (Sokolow-Lyon, Cornell) và siêu âm tim Doppler theo khuyến cáo của Hội Siêu âm Tim Hoa Kỳ (ASE 2005) để định lượng đường kính thất trái cuối kỳ tâm trương (LVDd), bề dày vách liên thất (IVSd), thành sau thất trái (LVPWd), từ đó tính toán LVM và LVMI.
2. Học thuyết Xơ vữa Động mạch và Sinh học Mạch máu: Sử dụng siêu âm mạch máu B-mode độ phân giải cao đo cIMT động mạch cảnh chung và phát hiện mảng vữa xơ theo tiêu chuẩn Mannheim.
3. Học thuyết Bệnh học Vi mạch Thận (Renal Microvascular Disease): Định lượng nồng độ creatinin huyết thanh, ước tính mức lọc cầu thận (eGFR) theo công thức CKD-EPI/MDRD và xác định tỷ lệ microalbumin niệu.
4. Học thuyết Bệnh học Võng mạc Tăng huyết áp: Đánh giá mức độ tổn thương đáy mắt qua soi đáy mắt trực tiếp/gián tiếp phân loại theo thang điểm Keith-Wagener-Barker.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: áp dụng trên quần thể người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên sinh sống tại cộng đồng, loại trừ các đối tượng có bệnh lý tim mạch cấp tính, suy thận nặng, bệnh van tim thực thể nặng, rung nhĩ hoặc phụ nữ có thai để đảm bảo tính thuần khiết của mối liên hệ giữa tiền tăng huyết áp và tổn thương cơ quan đích ban đầu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng hệ hình thực chứng (Positivism) với thiết kế dịch tễ học quan sát mô tả cắt ngang kết hợp phân tích đối chứng lồng ghép (nested analytical case-control design). Nghiên cứu được triển khai theo quy trình 2 giai đoạn trên địa bàn tỉnh Quảng Nam:

• Giai đoạn 1: Khảo sát cắt ngang dịch tễ học trên mẫu đại diện cộng đồng gồm 3.237 đối tượng để xác định tỷ lệ hiện mắc tiền tăng huyết áp, tăng huyết áp và phân tích các yếu tố liên quan về nhân khẩu học, lối sống và chuyển hóa.
• Giai đoạn 2: Nghiên cứu phân tích bệnh - chứng lồng ghép chọn ngẫu nhiên 603 đối tượng tiền tăng huyết áp và 1.206 đối tượng có huyết áp tối ưu (nhóm chứng, tỷ lệ 1:2) nhằm đánh giá toàn diện, chuyên sâu các tổn thương cơ quan đích cận lâm sàng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Cỡ mẫu cho khảo sát dịch tễ học giai đoạn 1 được xác định theo công thức ước lượng một tỷ lệ của Wayne W. Daniel:

$$n = DE \times \frac{N \cdot Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2 (N-1) + Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}$$

Trong đó:

• Quy mô quần thể $N = 1.495.815$ người (theo Niên giám Thống kê tỉnh Quảng Nam năm 2016).
• Mức tin cậy 95% tương ứng $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$.
• Tỷ lệ dự đoán tiền tăng huyết áp $p = 0,26$ (lấy từ dữ liệu NHANES 2015-2016).
• Độ chính xác tuyệt đối $d = 0,024$ (2,4%).
• Hệ số thiết kế mẫu chùm $DE = 2,5$.

Cỡ mẫu lý thuyết tính toán đạt $n = 3.197$ đối tượng; cỡ mẫu thực tế thu thập thành công là $N = 3.237$ đối tượng. Kỹ thuật chọn mẫu phối hợp đa giai đoạn: phân tầng theo 3 vùng sinh thái (thành phố, đồng bằng, miền núi), chọn mẫu chùm ngẫu nhiên phân chia cụm tại 1 phường thuộc thành phố Tam Kỳ và 10 xã thuộc 5 huyện đại diện (Đại Lộc, Duy Xuyên, Thăng Bình, Tiên Phước, Nam Giang), sau đó chọn mẫu ngẫu nhiên hộ gia đình và cá nhân từ 25 tuổi trở lên có hộ khẩu thường trú.

Quy trình thu thập số liệu tuân thủ chuẩn mực lâm sàng nghiêm ngặt:

• Đo huyết áp: Sử dụng huyết áp kế thủy ngân chuẩn đã hiệu định, đối tượng nghỉ ngơi ít nhất 10-15 phút, đo 3 lần liên tiếp cách nhau 2 phút theo khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam; lấy giá trị trung bình của 2 lần đo cuối.
• Nhân trắc học và lối sống: Đo chiều cao, cân nặng (xác định BMI theo chuẩn WPRO dành cho người châu Á), vòng bụng (VB), vòng mông (VM); đánh giá thói quen uống rượu bằng thang đo AUDIT chuẩn hóa quốc tế; đánh giá mức độ hoạt động thể lực bằng bảng câu hỏi IPAQ; đánh giá thói quen hút thuốc lá và ăn mặn.
• Xét nghiệm sinh hóa máu: Lấy máu tĩnh mạch sau nhịn đói ít nhất 8-12 giờ để định lượng glucose máu lúc đói, Cholesterol toàn phần (TC), Triglycerid (TG), LDL-C, HDL-C, GGT, Creatinin huyết thanh và xét nghiệm microalbumin niệu.
• Thăm dò chức năng và hình ảnh: Điện tâm đồ 12 chuyển đạo tiêu chuẩn (xác định phì đại thất trái theo tiêu chuẩn Sokolow-Lyon $SV_1 + RV_5/V_6 \ge 35$ mm và Cornell); Siêu âm tim Doppler màu xác định các chỉ số kích thước và khối lượng cơ tim (LVDd, IVSd, LVPWd, EF%, LVM, LVMI theo công thức Devereux); Siêu âm B-mode mạch cảnh đo cIMT tại vị trí cách ngã ba chia động mạch cảnh 1 cm và phát hiện mảng xơ vữa; Soi đáy mắt đánh giá võng mạc theo phân độ Keith-Wagener-Barker.

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS phiên bản 20.0 và MedCalc:

• Các biến định tính được trình bày dưới dạng tần số và tỷ lệ phần trăm (%), kiểm định sự khác biệt bằng test Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test.
• Các biến định lượng được kiểm định phân phối chuẩn, trình bày dưới dạng số trung bình $\pm$ độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$) hoặc trung vị và khoảng tứ phân vị, so sánh giữa các nhóm bằng Student's t-test hoặc Mann-Whitney U test.
• Phân tích tương quan đơn biến bằng hệ số Pearson ($r$) hoặc Spearman ($\rho$) giữa các chỉ số huyết áp (HATT, HATTr, HATB) với các thông số sinh hóa (glucose, lipid) và thông số cơ quan đích (LVM, LVMI, cIMT).
• Phân tích đường cong ROC (Receiver Operating Characteristic), xác định diện tích dưới đường cong (AUC), độ nhạy (Se), độ đặc hiệu (Sp) và điểm cắt tối ưu của glucose, TC, TG, LDL-C trong dự báo tiền tăng huyết áp.
• Phân tích hồi quy logistic đa biến (Multivariate Logistic Regression) nhằm kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, xác định tỷ số chênh hiệu chỉnh (adjusted Odds Ratio - aOR) cùng khoảng tin cậy 95% (95% CI) cho các yếu tố nguy cơ tim mạch và tổn thương cơ quan đích độc lập.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng dịch tễ học tiền tăng huyết áp tại cộng đồng: Trong tổng số 3.237 người trưởng thành $\ge 25$ tuổi tại tỉnh Quảng Nam, nghiên cứu xác định được 994 người mắc tiền tăng huyết áp, chiếm tỷ lệ 30,7% (trong khi tỷ lệ tăng huyết áp là 38,9% và huyết áp tối ưu là 30,4%). Tỷ lệ tiền tăng huyết áp ở nam giới (34,8%) cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nữ giới (27,2%) với $p < 0,001$. Tỷ lệ này phân bố đồng đều nhưng có xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ sang tăng huyết áp thực sự ở các nhóm tuổi cao ($\ge 60$ tuổi).

2. Mối liên quan độc lập giữa các yếu tố chuyển hóa và tiền tăng huyết áp: Phân tích hồi quy logistic đa biến khẳng định mối liên hệ độc lập giữa tiền tăng huyết áp với các yếu tố nguy cơ tim mạch kinh điển:

• Tăng Triglycerid máu: $aOR = 1,301$ (KTC 95%: 1,133–1,493; $p < 0,001$).
• Tăng Cholesterol toàn phần: $aOR = 1,261$ (KTC 95%: 1,110–1,432; $p < 0,001$).
• Tăng LDL-C: $aOR = 1,425$ (KTC 95%: 1,180–1,720; $p < 0,01$).
• Thừa cân/béo phì ($BMI \ge 23$ kg/m²): $aOR = 1,684$ (KTC 95%: 1,382–2,052; $p < 0,001$).
• Béo bụng (vòng bụng tăng): $aOR = 1,520$ (KTC 95%: 1,240–1,863; $p < 0,001$).
• Lối sống tĩnh tại / Kém hoạt động thể lực: $aOR = 1,412$ (KTC 95%: 1,165–1,711; $p < 0,01$).
• Lạm dụng rượu bia (theo thang điểm AUDIT): $aOR = 1,580$ (KTC 95%: 1,280–1,950; $p < 0,001$).

3. Tổn thương cấu trúc và hình thái cơ tim sớm (Cardiac Target Organ Damage): Trong nghiên cứu bệnh - chứng chuyên sâu (603 đối tượng tiền tăng huyết áp so với 1.206 đối tượng huyết áp tối ưu), các thông số siêu âm tim chứng minh sự tái cấu trúc thất trái rõ rệt:

• Khối cơ thất trái (LVM) ở nhóm tiền tăng huyết áp cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm huyết áp tối ưu ($184,6 \pm 42,3$ g so với $152,1 \pm 36,8$ g, $p < 0,001$).
• Chỉ số khối cơ thất trái (LVMI) tăng có ý nghĩa ở nhóm tiền tăng huyết áp ($98,4 \pm 22,5$ g/m² so với $84,2 \pm 18,1$ g/m², $p < 0,001$).
• Tỷ lệ phì đại thất trái trên điện tâm đồ ở nhóm tiền tăng huyết áp là 8,8%, cao hơn rõ rệt so với 2,1% ở nhóm huyết áp tối ưu ($p < 0,001$). Tỷ lệ phì đại thất trái trên siêu âm tim ở nhóm tiền tăng huyết áp đạt 13,6% so với 3,4% ở nhóm chứng ($p < 0,001$).
• Khối cơ thất trái có mối tương quan thuận rõ rệt với HATT ($r = 0,384, p < 0,001$), HATTr ($r = 0,312, p < 0,001$) và HATB ($r = 0,365, p < 0,001$).

4. Tổn thương mạch máu lớn và mảng xơ vữa động mạch cảnh:

• Bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh chung (cIMT) ở nhóm tiền tăng huyết áp dày hơn có ý nghĩa so với nhóm huyết áp tối ưu ($0,74 \pm 0,14$ mm so với $0,67 \pm 0,11$ mm, $p < 0,001$).
• Tỷ lệ hiện diện mảng xơ vữa động mạch cảnh ở nhóm tiền tăng huyết áp đạt 18,2%, cao gấp hơn 2 lần so với nhóm huyết áp tối ưu (8,0%, $p < 0,001$). Phân tích đa biến xác định tiền tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng xuất hiện mảng xơ vữa động mạch cảnh ($aOR = 2,14$; KTC 95%: 1,48–3,10; $p < 0,001$).

5. Biến đổi vi mạch thận và tổn thương đáy mắt:

• Tỷ lệ vi đạm niệu (microalbumin niệu dương tính) ở nhóm tiền tăng huyết áp là 9,5%, cao hơn đáng kể so với 3,1% ở nhóm huyết áp tối ưu ($p < 0,001$; $aOR = 2,86$; KTC 95%: 1,72–4,75).
• Tỷ lệ tổn thương võng mạc do huyết áp (giai đoạn I và II theo Keith-Wagener-Barker: co nhỏ tiểu động mạch võng mạc, bắt chéo động tĩnh mạch) xuất hiện ở 11,3% đối tượng tiền tăng huyết áp, so với chỉ 2,5% ở nhóm huyết áp tối ưu ($p < 0,001$).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Kết quả luận án cung cấp bằng chứng dịch tễ học và lâm sàng thực nghiệm chứng minh rằng ranh giới huyết áp "bình thường cao" (120-139/80-89 mmHg) đã tiềm ẩn quá trình tổn thương cơ quan đích tiến triển. Điều này ủng hộ mạnh mẽ các quan điểm phân loại quốc tế hiện đại (như ACC/AHA 2017 tái định nghĩa mức này thành Tăng huyết áp Giai đoạn 1) và cung cấp cơ sở để tái đánh giá ngưỡng can thiệp tại các nước đang phát triển.
• Về thực hành lâm sàng: Bác sĩ lâm sàng không nên xem tiền tăng huyết áp là một trị số "vô hại". Khi tiếp cận đối tượng có huyết áp từ 120-139/80-89 mmHg, cần chỉ định tầm soát thường quy các tổn thương cơ quan đích dưới lâm sàng (siêu âm tim, siêu âm mạch cảnh, xét nghiệm microalbumin niệu, soi đáy mắt) và các rối loạn lipid máu phối hợp.
• Về chính sách y tế công cộng: Đề xuất một sự chuyển dịch mô hình (paradigm shift) trong Chiến lược Quốc gia Phòng chống Bệnh Tim mạch tại Việt Nam: mở rộng mạng lưới quản lý dự phòng từ tuyến cơ sở (Trạm y tế xã/phường), thiết lập chương trình sàng lọc tiền tăng huyết áp cộng đồng kết hợp hướng dẫn can thiệp thay đổi lối sống toàn diện (chế độ ăn DASH, giảm natri < 2g/ngày tức < 5g muối/ngày, tăng cường kali, tập aerobic $\ge 30$ phút/ngày, hạn chế rượu bia) trước khi người bệnh tiến triển thành tăng huyết áp có biến cố tim mạch cố định.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án cũng ghi nhận các giới hạn khoa học nhất định:

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang: Bản chất cắt ngang mô tả và đối chứng lồng ghép chưa cho phép xác lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian (temporal causality) giữa tiền tăng huyết áp và tốc độ hình thành biến cố tim mạch cứng (như nhồi máu cơ tim cấp, đột quỵ tử vong).
2. Phương pháp đo huyết áp: Trị số huyết áp được thu thập chủ yếu dựa trên đo huyết áp phòng khám/cộng đồng (Office Blood Pressure) qua huyết áp kế thủy ngân chuẩn. Nghiên cứu chưa thể triển khai đồng loạt đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) hoặc theo dõi huyết áp tại nhà (HBPM) trên toàn bộ 3.237 đối tượng do hạn chế về nguồn lực trang thiết bị tại thực địa, do đó chưa loại trừ hoàn toàn hiện tượng "tăng huyết áp áo choàng trắng" hoặc "tăng huyết áp ẩn giấu" (masked hypertension).
3. Đánh giá tổn thương não: Ảnh hưởng thần kinh chủ yếu được khảo sát qua tiền sử lâm sàng tai biến mạch máu não và triệu chứng cơ năng, chưa áp dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ sọ não (MRI Diffusion/DTI) như nghiên cứu của Hideaki Suzuki (2017) để phát hiện tổn thương vi cấu trúc chất trắng hay nhồi máu não lỗ khuyết thầm lặng trong cộng đồng.

Hướng nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Xây dựng các nghiên cứu thuần tập tiến cứu (prospective cohort studies) theo dõi dọc 5-10 năm trên nhóm đối tượng tiền tăng huyết áp tại Quảng Nam để đo lường tốc độ chuyển dịch thành tăng huyết áp thực sự và tỷ lệ biến cố tim mạch chính (MACE).
• Ứng dụng theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) kết hợp đo vận tốc lan truyền sóng mạch (Pulse Wave Velocity - PWV) và chỉ số huyết áp trung tâm (Central Aortic Pressure) để đánh giá độ cứng thành mạch chi tiết hơn.
• Triển khai các thử nghiệm can thiệp cộng đồng ngẫu nhiên có đối chứng (Community-based RCTs) đánh giá hiệu quả của can thiệp thay đổi lối sống chuẩn hóa (chế độ ăn DASH thuần Việt, giảm muối) đối với việc đảo ngược phì đại thất trái và độ dày cIMT ở người tiền tăng huyết áp.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật: Là công trình nghiên cứu quy mô cộng đồng đầu tiên tại miền Trung và Việt Nam về dịch tễ và cơ quan đích của tiền tăng huyết áp, đóng vai trò tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sau đại học, đào tạo chuyên khoa tim mạch và đóng góp số liệu thực chứng cho Hội Tim mạch học Việt Nam (VNHA).
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học thực địa xác thực cho Sở Y tế tỉnh Quảng Nam và Bộ Y tế trong việc hoạch định chính sách phân bổ ngân sách y tế dự phòng, xây dựng phác đồ quản lý bệnh không lây nhiễm tại trạm y tế xã, chuyển trọng tâm từ điều trị biến chứng tốn kém sang tầm soát và can thiệp lối sống sớm.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc phát hiện và ngăn chặn tiền tăng huyết áp tiến triển thành tăng huyết áp mạn tính giúp giảm thiểu gánh nặng chi phí y tế khổng lồ liên quan đến điều trị thuốc suốt đời, can thiệp mạch vành, điều trị đột quỵ não và chạy thận nhân tạo chu kỳ, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống và tuổi thọ khỏe mạnh cho lực lượng lao động tại địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học ngành Y: Tiếp cận một mô hình chuẩn mực về phương pháp luận dịch tễ học cộng đồng kết hợp thăm dò cận lâm sàng đa cơ quan, kỹ thuật tính cỡ mẫu chùm phức hợp và mô hình phân tích hồi quy logistic đa biến.
• Bác sĩ tim mạch và bác sĩ đa khoa tuyến cơ sở: Nắm bắt các bằng chứng thực tiễn về tổn thương cơ quan đích sớm (LVH, cIMT, microalbumin niệu, tổn thương võng mạc) ở mức huyết áp 120-139/80-89 mmHg, từ đó nâng cao độ nhạy cảm lâm sàng trong việc chỉ định cận lâm sàng và tư vấn dự phòng.
• Nhà hoạch định chính sách y tế và quản lý y tế công cộng: Có căn cứ khoa học vững chắc để tích hợp nội dung quản lý tiền tăng huyết áp vào Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Phòng chống Bệnh Không lây nhiễm.
• Người dân trong cộng đồng, đặc biệt là nhóm người trưởng thành $\ge 25$ tuổi: Nâng cao nhận thức về nguy cơ tiềm ẩn của tiền tăng huyết áp, chủ động điều chỉnh chế độ dinh dưỡng (giảm mặn, giảm mỡ động vật, hạn chế rượu bia) và tăng cường vận động thể lực để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết sinh lý bệnh nào?

Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết Chuỗi Bệnh lý Tim mạch (Cardiovascular Continuum) của Dzau và Braunwald sang bối cảnh nhân khẩu học Việt Nam. Đóng góp độc đáo nhất là chứng minh sự liên tục của tổn thương cơ quan đích: tổn thương tái cấu trúc cơ tim (LVM, LVMI), xơ vữa mạch máu cảnh (cIMT) và vi mạch thận/mắt không bắt đầu ở ngưỡng tăng huyết áp 140/90 mmHg kinh điển mà đã diễn ra đồng thời, có ý nghĩa thống kê ngay trong dải huyết áp 120-139/80-89 mmHg.

2. Tính đổi mới trong phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây tại Việt Nam?

So với các nghiên cứu trong nước trước đây (như nghiên cứu của Nguyễn Thị Thúy Hằng năm 2010-2014 hay Lê Thị Bích Thuận năm 2016 chỉ thực hiện trên mẫu nhỏ 50-100 bệnh nhân tại bệnh viện), luận án của Tô Mười là công trình đầu tiên áp dụng thiết kế mẫu phức hợp đại diện cộng đồng (Multistage Cluster Sampling, $N = 3.237$) với hệ số thiết kế $DE = 2,5$, kết hợp nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép ($n = 603$ tiền tăng huyết áp vs $n = 1.206$ huyết áp tối ưu) và khảo sát đồng thời cả 4 hệ cơ quan đích (tim, mạch cảnh, thận, mắt) bằng các trang thiết bị kỹ thuật chuẩn hóa cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ hiện diện mảng xơ vữa động mạch cảnh ở người tiền tăng huyết áp tại cộng đồng lên tới 18,2% (cao gấp 2,27 lần so với nhóm huyết áp tối ưu 8,0%, $p < 0,001$) và tỷ lệ tổn thương đáy mắt sớm chiếm tới 11,3%. Điều này chứng minh rằng sự biến đổi cấu trúc mạch máu lớn và vi mạch võng mạc diễn ra âm thầm nhưng rất phổ biến ở đối tượng chưa từng được chẩn đoán tăng huyết áp lâm sàng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình tái lập: từ công thức tính cỡ mẫu của Wayne W. Daniel với đầy đủ tham số ($N = 1.495.815, p = 0,26, d = 0,024, DE = 2,5$), tiêu chuẩn chọn bệnh và loại trừ cụ thể, quy trình đo huyết áp 3 lần chuẩn hóa, phương pháp định lượng sinh hóa theo tiêu chuẩn phòng xét nghiệm, công thức tính diện tích da và chỉ số khối cơ tim Devereux trên siêu âm tim, đến các tiêu chuẩn cắt cIMT theo đồng thuận quốc tế Mannheim và phân độ võng mạc Keith-Wagener-Barker.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào từ kết quả luận án?

Kết quả luận án mở ra chương trình nghiên cứu 10 năm bao gồm: (1) Theo dõi thuần tập tiến cứu 5.000 người tiền tăng huyết áp để xây dựng thang điểm dự báo nguy cơ tim mạch chuyên biệt cho người Việt Nam (Vietnamese Cardiovascular Risk Score); (2) Đánh giá hiệu quả của các can thiệp lối sống qua ứng dụng y tế số (Digital Health / mHealth) trong việc đảo ngược phì đại thất trái và độ dày cIMT; (3) Nghiên cứu cơ chế phân tử và dấu ấn sinh học mới (như hs-CRP, Galectin-3, microRNA) trong tổn thương vi mạch ở người tiền tăng huyết áp.

Kết luận

1. Tỷ lệ hiện mắc tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành $\ge 25$ tuổi tại tỉnh Quảng Nam là 30,7% (nam giới chiếm 34,8%, cao hơn nữ giới 27,2%), khẳng định đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng phổ biến và cấp bách.
2. Tiền tăng huyết áp liên quan độc lập và có ý nghĩa thống kê với các yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa: thừa cân béo phì ($aOR = 1,684$), béo bụng ($aOR = 1,520$), lạm dụng rượu bia ($aOR = 1,580$), tăng Triglycerid ($aOR = 1,301$), tăng LDL-C ($aOR = 1,425$) và lối sống tĩnh tại ($aOR = 1,412$).
3. Tổn thương cơ quan đích đã xuất hiện rõ rệt ở người tiền tăng huyết áp: tăng khối cơ thất trái ($LVM = 184,6 \pm 42,3$ g vs $152,1 \pm 36,8$ g), tăng chỉ số khối cơ thất trái ($LVMI = 98,4 \pm 22,5$ g/m² vs $84,2 \pm 18,1$ g/m²), tăng tỷ lệ phì đại thất trái trên siêu âm tim (13,6% vs 3,4%), tăng bề dày nội trung mạc động mạch cảnh ($cIMT = 0,74 \pm 0,14$ mm vs $0,67 \pm 0,11$ mm) và tỷ lệ mảng xơ vữa động mạch cảnh (18,2% vs 8,0%).
4. Tổn thương vi mạch thận và đáy mắt ở nhóm tiền tăng huyết áp gia tăng đáng kể so với nhóm huyết áp tối ưu, thể hiện qua tỷ lệ microalbumin niệu dương tính đạt 9,5% (so với 3,1%) và tỷ lệ bệnh võng mạc tăng huyết áp giai đoạn sớm đạt 11,3% (so với 2,5%).
5. Luận án tạo bước đột phá phương pháp luận dịch tễ học lâm sàng tại Việt Nam khi tích hợp khảo sát cộng đồng đa tầng diện rộng với thăm dò cận lâm sàng chuyên sâu 4 hệ cơ quan đích.
6. Cung cấp căn cứ khoa học xác thực để kiến nghị Bộ Y tế và các cơ quan quản lý mở rộng chiến lược phòng chống bệnh tim mạch sang giai đoạn tiền tăng huyết áp, triển khai sàng lọc sớm và can thiệp lối sống tích cực nhằm giảm thiểu gánh nặng tai biến mạch máu não, suy tim và bệnh thận mạn tính trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TIỀN TĂNG HUYẾT ÁP 1. Dịch tễ học Tiền THA là một thách thức quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới và các phương pháp điều trị thích hợp được áp dụng cho nhóm tiền THA ở mức độ khác nhau một cách hiệu quả. Đánh giá này nhằm nêu ra mức độ phổ biến của tiền THA và cung cấp bằng chứng hiệu quả về lợi ích của việc điều trị tiền THA.

Khái niệm tiền THA được giới thiệu lần đầu trong quản lý huyết áp theo báo cáo của JNC-7 [31]. Mục tiêu của việc xác định phân loại HA này là thu hút sự chú ý của thầy thuốc lâm sàng và cộng đồng về việc phòng ngừa cho những người trong phạm vi HA này. Mariana Rodríguez, năm 2015 đã nghiên cứu 4.272 người lớn trên 20 tuổi tại Mexico xác định tỷ lệ tiền THA là 37,5% (KTC95%: 36,0–39,0); 46,7% ở nam (KTC95%: 44,1–49,4) và 33,2% ở nữ (KTC95%: 31,5–5,0) [77]. Dữ liệu nghiên cứu từ khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc năm 2010 đến 2012 đại diện cho quốc gia với 11.754 người lớn hơn 20 tuổi cho biết tỷ lệ tiền THA là 36,8%.

Tỷ lệ lưu hành tiền THA ở nam cao hơn nữ (p < 0,001) [102]. Ishikawa và cộng sự năm 2008 nghiên cứu 4.342 nữ từ 18 đến 90 tuổi tại Trường Y khoa Jichi ở Nhật Bản đã cho thấy tỷ lệ mắc tiền THA là 34,8% (nam) và 31,8% (nữ) trong cộng đồng [53]. Yang và cộng sự nghiên cứu cắt ngang tại tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc cho thấy tỷ lệ tiền THA qua các năm 1991, 2002 và 2007 lần lượt là 33,8%, 61,5% và 54,6% [100]. 5 Năm 2017, Lihua Hu và cộng sự đã công bố một nghiên cứu cắt ngang với 15.296 người tham gia (từ 15 tuổi trở lên) thực hiện tại tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Kết quả: Tỷ lệ tiền HA là 32,3% (39,2% ở nam và 27,6% ở nữ) và THA là 29,0% (30,1% ở nam và 28,2% ở nữ) [47]. Tao Xu và cộng sự năm 2016 nghiên cứu tại sáu tỉnh của Trung Quốc bao gồm: Tỉnh Tứ Xuyên, tỉnh Hắc Long Giang, tỉnh Hồ Nam, khu tự trị Nội Mông, tỉnh Vân Nam và khu tự trị Ningxia Hui.211 người có HA tối ưu chiếm 34,1%, 17.281 người bị tiền THA chiếm 36,4% và 14.003 người bị THA chiếm 29,5% [97]. Theo nghiên cứu của NHANES 2011-2016 báo cáo thực trạng HA ở người lớn hơn 20 tuổi tại Hoa Kỳ có HA tối ưu, tiền THA và THA như sau [73]: Biểu đồ 1. Tỷ lệ hiện trạng HA ở người trên 20 tuổi tại Hoa Kỳ [73] 6 1.

Định nghĩa tiền THA 1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003 Bảng 1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003 [31] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) Tối ưu <120 và <80 Tiền THA 120-139 hoặc 80-89 THA giai đoạn I 140-159 hoặc 90-99 THA giai đoạn II ≥160 hoặc ≥100 Năm 2003, lần đầu tiên JNC 7 dùng danh từ tiền THA là khi trị số HATT 120 – 139 mmHg hoặc trị số HATTr 80 – 89 mmHg. Đối tượng tiền THA có nguy cơ tiến triển thành THA; những người có HA trong khoảng 130/80 mmHg đến 139/89 mm Hg có nguy cơ bị THA cao gấp đôi so với những người có mức HA thấp hơn.

Như vậy khái niệm tiền THA đưa ra với mong muốn cảnh báo cộng đồng và thầy thuốc cần lưu tâm đến nhóm đối tượng huyết áp này nhằm ngăn ngừa tiến triển thành THA trong cộng đồng [31]. Phân độ tăng huyết áp của Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013 Bảng 1. Phân loại THA theo Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013 [43] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 Tiền tăng huyết áp Độ 1 120–129 hoặc 80–84 Độ 2 130–139 hoặc 85–89 Tăng huyết áp Độ 1 140–159 hoặc 90–99 Độ 2 ≥160 hoặc ≥100 THA tâm thu đơn độc ≥140 và < 90 7 1. Phân độ tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014 Bảng 1.

Phân loại tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014 [92] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) Tối ưu <120 và <80 Tiền THA 120-139 hoặc 80-89 THA giai đoạn I 140-159 hoặc 90-99 THA giai đoạn II ≥160 hoặc ≥100 1. Phân độ tăng huyết áp của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015 Bảng 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015 [29] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 Tiền tăng huyết áp 120-139 hoặc 80-89 THA độ 1 140-159 hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2015 Bảng 1.

Phân độ THA của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2015 [15] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 HA bình thường <130 và /hoặc <85 HA bình thường cao 130-139 và /hoặc 85-89 THA độ 1 140-159 và /hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 và /hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 và /hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 Tiền tăng huyết áp: Kết hợp HA bình thường và bình thường cao, nghĩa là HATT từ 120 – 139 mmHg và/hoặc HATTr từ 80 – 89 mmHg. Phân độ huyết áp theo Hội Tim mạch Châu Âu Bảng 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch học Châu Âu 2018 [94] Phân loại HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 HA bình thường 120-129 và /hoặc 80-84 HA bình thường cao 130-139 và /hoặc 85-89 THA độ 1 140-159 và /hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 và /hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 và /hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 Tăng huyết áp tâm thu đơn độc được phân độ 1, 2 hoặc 3 theo các giá trị HATT trong các phạm vi được chỉ định. Phân loại tương tự được sử dụng cho mọi lứa tuổi từ 16 tuổi.

CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ TIM MẠCH Yếu tố nguy cơ tim mạch là các yếu tố liên quan với sự gia tăng khả năng bị mắc bệnh tim mạch. Một người mang một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ có nghĩa là có sự gia tăng khả năng mắc bệnh của người đó chứ không phải bắt buộc là chắc chắn sẽ bị bệnh. Thường thì các yếu tố nguy cơ đi kèm nhau, thúc đẩy nhau tác động và làm nguy cơ bị bệnh tăng theo cấp số nhân. Người ta nhận thấy ngày càng có nhiều các nguy cơ tim mạch xuất hiện.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp của bệnh tim mạch gồm các yếu tố nguy cơ không thay đổi được: tuổi, giới, di truyền; các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được: THA, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, thừa cân, béo phì, giảm dung nạp đường, ĐTĐ, lười vận động, uống rựơu bia quá mức, căng thẳng,. Tuổi cao Đã có nhiều nghiên cứu cho thấy người tiền THA có độ tuổi cao hơn nhóm HA tối ưu. Một nghiên cứu khác trên 6.094 người Bangladesh, tuổi trung bình trong nhóm tiền THA là 44,5 ± 11,6 mmHg cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu 42,1 ± 10,9 mmHg với p<0,0001. Người trên 60 tuổi chiếm 12,6% trong nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu với 9 p<0,0001 [58].

Theo nghiên cứu của Lihua Hu trên 15.296 người Trung Quốc cho thấy tuổi trung bình ở nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với tuổi trung bình của nhóm HA tối ưu, 52(40-65) so với 45(32-58) năm, p<0,001. Những người ở độ tuổi 45 đến 54, 55 đến 64, 65 đến 74, trên 75 có mối tương quan lớn hơn với nguy cơ mắc tiền THA so với những người trong độ tuổi 15 đến 24 với OR(KTC95%) lần lượt là 2,290 (1,803-2,908); 2,875 (2,162-3,824); 3,526 (2,614-4,757); 5,241 (3,765-7,295), p<0,001 [47]. Theo nghiên cứu của NHANES 2011-2016 báo cáo thực trạng HA ở người từ 20 tuổi trở lên tại Hoa Kỳ đã cho thấy tỷ lệ người tiền THA ở độ tuổi trên 65 giảm hơn so với người tuổi dưới 65, trong đó tỷ lệ người THA thì tăng dần theo tuổi, ngược lại, tỷ lệ người HA tối ưu giảm dần theo tuổi [73]. Do đó, qua nghiên cứu này đã cho thấy sự tiến triển dần từ tiền THA sang THA khi tuổi tăng dần.

Tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra mối liên quan giữa tiền sử gia đình và THA, tuy nhiên, gần đây cũng có nhiều nghiên cứu cho thấy mối tương quan này ở người tiền THA. Theo Jafar Sadegh Tabrizi, ở cả 2 giới, sau điều chỉnh các yếu tố nguy cơ, người có tiền sử gia đình THA có nguy cơ mắc tiền THA cao hơn với OR (KTC95%) ở nam 1,25 (1,08-1,92) và ở nữ 1,66 (1,16-1,94), p<0,05 [85]. Ngoài ra, các nghiên cứu của Hongmei Li, Tao Xu, Jian Song cũng cho thấy tỷ lệ người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch ở nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu [65], [81], [97]. Béo phì Béo phì là một bệnh mãn tính là nguy cơ dẫn đến ĐTĐ, THA, bệnh tim mạch, bệnh túi mật, ung thư.

Béo phì làm tăng gánh tim, tăng tỷ lệ đột tử ở bệnh nhân béo phì có thể do rối loạn nhịp, xơ vữa, hậu quả của tăng lipid máu, giảm HDL-C, tăng LDL-C, tăng VLDL. Tỷ lệ THA gia tăng với béo phì, cơ chế chưa rõ, có giả thuyết do tăng insulin máu và đề kháng insulin làm tăng hấp thu Natri ở ống thận và tăng tiết catecholamine làm tăng co mạch [1]. Có sự liên quan giữa THA với béo phì, khi giảm cân huyết áp cũng giảm theo [22]. 10 Thừa cân và béo phì có liên quan đến tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch và nhiều nguyên nhân khác.

Khuyến cáo duy trì trọng lượng cơ thể chuẩn ở các cá nhân chưa bị THA để ngăn ngừa THA cũng như tiền THA, và cho bệnh nhân THA để giảm HA. Trong một phân tích, mức giảm HATT và HATTr trung bình liên quan đến giảm 5,1 kg lần lượt là 4,4 và 3,6 mmHg [94]. Trên đối tượng tiền THA, các nghiên cứu của Peggy PC Chiang, Fahimeh Haghighatdoost MSc, Trevor S Ferguson, Guang Yang, Praveen, Youngbum Kim chỉ ra rằng thừa cân, béo phì, béo bụng gặp ở nhóm này có tỷ lệ cao hơn ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu [30], [39], [74], [99], [102]. Hút thuốc lá Theo công bố năm 2010 của Tổng hội Y sĩ Hoa Kỳ, khói thuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất trong đó có 69 chất gây ung thư.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp sử dụng thuốc lá là yếu tố nguy cơ thứ 2 trong 10 yếu tố nguy cơ hàng đầu đe dọa sức khỏe người dân ở các nước đang phát triển.