ĐẶT VẤN ĐỀ Cây hồng (Diospyros kaki Linn) là một trong những cây ăn quả truyền thống được xếp trong nhóm cây ăn quả quan trọng ở Việt Nam. Hồng là loại cây ăn quả lâu năm, có nguồn gốc á nhiệt đới, chịu rét giỏi, có giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế khá cao. Quả hồng có hàm lượng dinh dưỡng khá cao: đường tổng số chiếm từ 10 - 18% (có thể đến 25%), protein từ 0,4- 0,6%, ngoài ra còn chứa các loại caroten, vitamin A, C, PP, B1, B2,. Quả hồng chín có hương vị thơm ngon có thể ăn tươi hoặc chế biến [7], [17], [39], [45].
Có nhiều cách chế biến quả hồng như sấy khô, làm mứt, làm bánh nướng, bánh ngọt, vỏ quả có thể được nghiền thành bột và sử dụng làm viên ngọt [45]. Ngoài giá trị cung cấp dinh dưỡng cho cơ thể con người, quả hồng và các bộ phận của cây hồng còn là những vị thuốc quý. Quả chín được sử dụng để ăn tươi, chữa bệnh táo bón, bệnh trĩ, giảm sốt, chống say rượu, bớt căng thẳng, khi qua chế biến được sử dụng để chữa bệnh tiêu chảy. Đặc biệt, quả hồng còn chứa hàm lượng iốt đáng kể có tác dụng phòng ngừa bệnh bướu cổ [15], [16], [45], [57].
Hồng khô được sử dụng chữa bệnh viêm phế quản, bệnh ho khan, trừ giun sán, chống chảy máu, chữa long đờm và phục hồi sức khoẻ. Cuống và đài hoa dùng để chữa ho và nấc rất tốt. Dịch quả xanh dùng để chữa bệnh cao huyết áp [56], [57]. Theo Kotami và các cộng sự (2000) [65] cho biết: chất tanin và các hợp chất trong quả có nhiều tác dụng sinh lý như kháng khuẩn, chống dị ứng, làm giảm chứng cao huyết áp.
Thân gỗ hồng cứng, bền với thớ gỗ đẹp, được sử dụng làm đồ nội thất bền chắc, hiệu quả kinh tế cao [69]. 2 Cây hồng có nhiều ưu điểm so với các cây trồng khác như: dễ trồng, chịu được khô hạn, ít sâu bệnh, sinh trưởng khỏe, lá to, tán rộng có thể trồng để thu hoạch quả hoặc sử dụng như cây trồng tạo cảnh quan, trồng rừng, năng suất ổn định, phẩm chất quả ngon, bởi vậy trồng hồng cho thu nhập cao hơn so với các cây ăn quả khác. Với những ưu điểm trên có thể coi cây hồng là một trong những cây trồng quan trọng góp phần xóa đói giảm nghèo ở vùng nông thôn, trung du, miền núi. Cây hồng được trồng ở nhiều quốc gia trên thế giới như: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Oxtraylia, Newdilan, Mỹ, Braxin… Ở Việt Nam, cây hồng được trồng chủ yếu ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc như: Bắc Giang, Hoà Bình, Lạng Sơn, Yên Bái, Thái Nguyên, Bắc Kạn.và một số vùng cao nguyên miền Nam như Đà Lạt,.
và đã mang lại hiệu quả kinh tế cao [23]. Lục Ngạn với diện tích tự nhiên 101.223,72 ha, trong đó đất nông nghiệp 21.970,69 ha (chiếm 21,71% tổng diện tích đất tự nhiên); có tiểu vùng khí hậu, đất đai thích hợp với nhiều loài cây ăn quả á nhiệt đới như: vải, hồng, nhãn, xoài, đào, mơ mận, cam,…. Thấy rõ giá trị kinh tế của cây ăn quả, trong những năm qua Huyện uỷ, UBND huyện Lục Ngạn đã có nhiều chủ trương, chính sách phát triển cây ăn quả nói chung và cây hồng nói riêng. Đáng chú ý nhất là Nghị quyết số 22/NQ-HU ngày 01/01/1998 của Huyện ủy về đa dạng hoá và thâm canh cây ăn quả nhằm đa dạng sản phẩm hàng hoá.
Hiện nay, Lục Ngạn đang có tập đoàn cây ăn quả phong phú với tổng diện tích cây ăn quả là 21.976 ha, tổng sản lượng là 63.000 tấn, giá trị thu nhập hàng trăm tỷ đồng. Trong đó diện tích vải thiều là 19.192 ha, sản lượng 52 ngàn tấn; cây hồng chiếm vị trí quan trọng thứ 2 chỉ sau cây vải với diện tích là 1.080 ha, sản lượng 6. 3 Lục Ngạn là huyện miền núi phía bắc của tỉnh Bắc Giang, có điều kiện về đất đai, khí hậu phù hợp cho sự phát triển của cây hồng Nhân Hậu. Hiện nay toàn huyện có 1.080 ha hồng cho thu hoạch.
Nhiều hộ dân có diện tích trồng hồng trên 0,3 ha; nhiều hộ có thu nhập từ 100 đến 120 triêu đồng /năm. Tuy nhiên hiện nay quy mô các trang trại hồng ở Lục Ngạn còn nhỏ, phát triển chưa có chiến lược rõ ràng, người dân vẫn phải tự tìm đầu ra cho sản phẩm mình là chính. Các giống hồng chất lượng cao chưa được trồng đại trà, chưa thực sự chú trọng đến chất lượng quả, đa số hộ nông dân trồng hồng trong vùng là người dân tộc thiểu số, việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất còn đơn lẻ, chưa tạo ra được sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao, công tác bảo vệ thực vật chưa được quan tâm nhiều. Hiện tại, công tác giống chưa được coi trọng, chưa tuyển chọn được những cây ưu tú giống tốt của địa phương để nhân giống.
Việc quản lý giống chưa được chặt chẽ , nhiều hộ nông dân tự giâm cành nhân giống từ những cây không đủ tiêu chuẩn dẫn đến tình trạng hồng bị bệnh ngay từ khi mới nhân giống là vấn đề không thể tránh khỏi, nông dân chưa áp dụng tiến bộ kỹ thuật nhất là tiến bộ kỹ thuật trong công nghệ sinh học về lai tạo, nhân giống hồng, họ cũng chưa đưa được các giống mới chất lượng cao vào sản xuất, việc đầu tư chăm sóc còn nhiều hạn chế. Đây cũng là một trong những vấn đề cần thiết ở huyện Lục Ngạn nói riêng và trên cả nước nói chung. Dựa trên quy chế hướng dẫn “ Bình tuyển, công nhận, quản lý và sử dụng cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng, của cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm” ( Ban hành kèm theo quyết định số 67/QĐ- BNN, ngày 24 tháng 11 năm 2004 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn). Để nâng cao năng suất, chất lượng giống hồng Nhân Hậu cần thiết phải tuyển chọn các cây hồng tốt làm vật liệu khởi đầu cho nhân giống đồng thời áp dụng một số biện pháp kỹ thuật mới trong nhân giống nhằm cải tạo các cây hồng xấu thì việc “Tuyển chọn cây ưu tú và nghiên cứu ghép cải tạo trên giống hồng Nhân Hậu tại huyện Lục Ngạn - tỉnh Bắc Giang”.
MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI 1. Mục đích - Tuyển chọn những cây hồng ưu tú, có năng suất cao, chất lượng tốt, có khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh hại, làm vật liệu khởi đầu trong nhân giống vô tính đối với cây hồng trong điều kiện sinh thái ở huyện Lục Ngạn - tỉnh Bắc Giang. - Tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng đến kỹ thuật nhân giống hồng ở vườn sản xuất như: thời vụ ghép, tiêu chuẩn chọn cành ghép. Yêu cầu của đề tài - Xác định được các cây hồng nổi trội về năng suất, phẩm chất trong những cây hồng Nhân Hậu đang được trồng phổ biến ở huyện Lục Ngạn - tỉnh Bắc Giang.
- Đánh giá được khả năng tiếp hợp, khả năng sinh trưởng và phát triển của phương pháp nhân giống vô tính bằng phương pháp ghép hồng trên vườn sản xuất. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Kết quả nghiên cứu sẽ đưa ra được các biện pháp kỹ thuật ghép cải tạo trên giống hồng Nhân Hậu tại huyện Lục Ngạn - tỉnh Bắc Giang. Đánh giá được một số yếu tố ảnh hưởng tới quá trình ghép cải tạo giống hồng. - Đề tài đã đưa ra các căn cứ có cơ sở khoa học trong việc điều tra tuyển chọn các cây hồng ưu tú.
Ý NGHĨA THỰC TIỄN S ẢN XUẤT - Điều tra được các cây hồng ưu tú làm cơ sở cho việc nhân rộng các giống hồng tốt trong sản xuất hồng ở huyện Lục Ngạn, và các địa phương trong tỉnh Bắc Giang. - Tìm được phương pháp ghép cải tạo vườn hồng thích hợp. Từ kết quả này cho phép ghép thay thế các cây hồng có chất lượng kém trong sản xuất trở thành các cây hồng có năng suất cao, chất lượng tốt. 5 PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2. Cơ sở khoa học của việc điều tra nghiên cứu Cơ sở của việc tuyển chọn cây hồng ưu tú là do quá trình trồng trọt lâu đời, trong sản xuất xuất hiện sự phân ly và biến dị dẫn đến trong quần thể có các dạng cá thể với các đặc tính tốt xấu khác nhau. Vũ Công Hậu (1999) [16] cho rằng: khi nhập các giống cây ăn quả, ban đầu người ta thường trồng bằng hạt và khi trồng bằng hạt sẽ có nhiều biến dị, 10 cây không được một cây tốt, hương vị của các giống tốt từ nơi xứ sở của nó cũng mất đi, do thoái hóa giống, lẫn giữa giống cơ giới và giống sinh học. Vì vậy, việc tuyển chọn được cây mẹ ưu tú, tiến hành nhân giống vô tính cho phép ổn định tính di truyền của dòng, phát triển các tính trạng tốt [4].
Trong điều kiện tự nhiên ở thực vật thường xẩy ra hiện tượng đột biến, đặc biệt là ở các loài cây ăn quả. Dưới tác động của các tác nhân vật lý, hóa học như các loại tia mặt trời, đặc biệt là tia tử ngoại, nhiều hóa chất tồn tại như các loại kháng sinh, các hợp chất thải công nghiệp có thể tác động gây đột biến ở sinh vật. Có nhiều loại đột biến trong tự nhiên, loại đột biến ở giao tử và hợp tử sẽ tác động làm thay đổi kiểu gen của bố mẹ tạo thành một cá thể đột biến hoàn chỉnh. Một loại đột biến nữa hay gặp trong tự nhiên đó là biến dị tế bào dinh dưỡng (tế bào xô ma).
Loại đột biến này được mô tả như sau: do một tác nhân nào đó một khối tế bào dinh dưỡng bị đột biến, khối tế bào này có thể nằm ở vị trí bất kỳ trên cây, nhưng thường hay xuất hiện ở đỉnh sinh trưởng, ở một mầm mắt trên cành hoặc thân cây. Mầm và cành non mọc từ các điểm sinh trưởng bị đột biến sẽ sao chép kiểu gen đột biến. Dạng đột biến này gọi đột biến điểm, vì đột biến thường chỉ xẩy ra trên một bộ phận 6 hoặc một phần rất nhỏ của cây. Quan sát kỹ những phần thân cành bị đột biến có thể thấy những biến đổi về hình thái, thời gian ra hoa, dạng quả, thời gian chín của quả vv.
Nếu nhân giống vô tính (chiết, ghép, nuôi cấy mô tế bào.) từ những phần đột biến sẽ được cây đột biến hoàn chỉnh. Bồi dưỡng những cây đột biến này sẽ có thể phát triển thành một dạng cây trồng mới.