Nghiên Cứu Tuyển Chọn Cây Đầu Dòng Và Kỹ Thuật Nhân Giống Chè Shan Vùng Núi Cao Tỉnh Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tuyển chọn cây đầu dòng và kỹ thuật nhân giống chè shan vùng núi cao tỉnh Bắc Kạn, nâng cao chất lượng sản phẩm.

• Tác giả: Hoàng Văn Chung
• Người hướng dẫn: TS. Lê Tất Khương
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Trồng trọt
• Đề tài: Nghiên Cứu Tuyển Chọn Cây Đầu Dòng Và Kỹ Thuật Nhân Giống Chè Shan Vùng Núi Cao Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.1.1. Cơ sở khoa học
• 1.1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2. Tình hình sản xuất chè trên thế giới và trong nước
• 1.2.1. Tình hình sản xuất chè trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình sản xuất chè ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu chè trên thế giới
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu chè trong nước
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu về giống chè
• 1.3.3. Tình hình nghiên cứu về nhân giống vô tính chè
• 1.4. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng phát triển của cây chè
• 1.5. Những kết luận rút ra từ tổng quan nghiên cứu tài liệu
• 1.5.1. Về nghiên cứu chọn lọc cây đầu dòng
• 1.5.2. Về nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng phát triển của cây chè Shan
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp điều tra, thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra tuyển chọn cây chè Shan đầu dòng
• 2.4.3. Nghiên cứu đánh giá, khả năng nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm cành của các cây chè Shan đầu dòng
• 2.4.4. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật giâm cành chè Shan vùng núi cao tỉnh Bắc Kạn
• 2.4.5. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng mới chè Shan theo phương thức trồng rừng
• 2.4.6. Thử nghiệm một số kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất phát triển chè Shan ở Bắc Kạn
• 2.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng đến sản xuất chè ở Bằng Phúc
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Điều kiện địa hình, đất đai
• 3.1.3. Những kết luận rút ra từ kết quả điều tra điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng đến sản xuất chè ở Bằng Phúc
• 3.2. Tình hình sản xuất và chế biến chè ở Bằng Phúc
• 3.2.1. Tình hình diện tích và phân loại chè ở Bằng Phúc
• 3.2.2. Tập quán canh tác và chế biến chè ở Bằng Phúc
• 3.2.3. Những kết luận rút ra từ kết quả điều tra tình hình sản xuất, chế biến chè ở Bằng Phúc
• 3.3. Kết quả tuyển chọn cây chè Shan đầu dòng ở Bằng Phúc
• 3.3.1. Đặc điểm hình thái của các cây chè Shan đầu dòng
• 3.3.2. Đặc điểm sinh trưởng của các cây chè Shan đầu dòng
• 3.3.3. Khả năng cho năng suất của các cây chè Shan đầu dòng
• 3.3.4. Chất lượng chè nguyên liệu và chè thành phẩm của những cây chè Shan đầu dòng
• 3.4. Kết quả nghiên cứu khả năng nhân giống của các cây chè Shan đầu dòng
• 3.4.1. Kết quả nghiên cứu một số biện pháp nâng cao tỷ lệ sống, tỷ lệ xuất vườn cho vườn ươm giâm cành chè Shan ở vùng núi cao
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu xác định thời vụ giâm cành thích hợp cho chè Shan ở Bằng Phúc huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn
• 3.4.3. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại phân bón đến tỷ lệ sống, tỷ lệ xuất vườn và chất lượng cây xuất vườn của chè giâm cành
• 3.4.4. Kết quả nghiên cứu liều lượng bón phân và số lần bón phân thích hợp cho chè Shan giâm cành
• 3.5. Kết quả nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng mới chè Shan theo phương thức trồng rừng
• 3.5.1. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của chiều cao cây con đến sinh trưởng nương chè trồng mới theo phương thức trồng rừng
• 3.5.2. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của trồng chè trên một số nền canh tác khác nhau đến sinh trưởng của cây chè Shan thời kỳ kiến thiết cơ bản
• 3.6. Thử nghiệm một số kết quả nghiên cứu vào sản xuất, phát triển chè Shan ở Bắc Kạn
• 3.6.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu và xây dựng mô hình nhân giống chè Shan bằng hình thức giâm cành
• 3.6.2. Kết quả thử nghiệm trồng chè trên các nền canh tác khác nhau tại xã Bằng Phúc Huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn
• 3.6.3. Xây dựng vườn cây đầu dòng phục vụ cho kế hoạch phát triển chè Shan ở Bắc Kạn
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu và tuyển chọn cây đầu dòng chè Shan

Nghiên cứu tập trung vào việc tuyển chọn cây đầu dòng chè Shan tại vùng núi cao Bắc Kạn. Mục tiêu là xác định các cây có năng suất và chất lượng tốt để làm cây mẹ phục vụ nhân giống. Cây đầu dòng chè Shan được chọn dựa trên các tiêu chí như hình thái, sinh trưởng, và khả năng cho năng suất. Kết quả cho thấy, 18 cây chè Shan đầu dòng đã được tuyển chọn với đường kính gốc từ 15,7-50,6cm, chiều cao từ 5,5-10,0m, và năng suất từ 11,3-18,8 kg búp/cây/năm. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển vùng chè Shan bền vững.

1.1. Đặc điểm hình thái và sinh trưởng của cây chè Shan

Các cây chè Shan đầu dòng được đánh giá dựa trên đặc điểm hình thái như thân, cành, lá, và búp. Kết quả cho thấy, các cây này có bộ khung tán khỏe, tán cây rộng, và sức sinh trưởng mạnh. Đặc biệt, thời gian sinh trưởng búp và số lứa hái trong năm của các cây này cũng được ghi nhận, giúp đánh giá khả năng cho năng suất cao.

1.2. Khả năng nhân giống của cây chè Shan đầu dòng

Nghiên cứu cũng tập trung vào kỹ thuật nhân giống chè Shan bằng phương pháp giâm cành. Kết quả cho thấy, tỷ lệ ra rễ và nảy mầm của các cây đầu dòng đạt từ 67,7-88,7%. Điều này khẳng định hiệu quả của phương pháp giâm cành trong việc nhân giống chè Shan, đảm bảo cây con giữ được đặc tính tốt của cây mẹ.

II. Kỹ thuật nhân giống và trồng mới chè Shan

Nghiên cứu đã xác định các kỹ thuật nhân giống chè Shan phù hợp với điều kiện vùng núi cao Bắc Kạn. Phương pháp giâm cành được áp dụng với thời vụ từ 15/11 đến 15/12 hàng năm, đạt tỷ lệ sống từ 82,0-93,3%. Ngoài ra, việc sử dụng phân bón NPK trong vườn ươm cũng được nghiên cứu, giúp cây con sinh trưởng tốt và tỷ lệ xuất vườn cao. Đây là bước đột phá trong việc nâng cao hiệu quả nhân giống chè Shan.

2.1. Thời vụ và kỹ thuật giâm cành

Thời vụ giâm cành từ 15/11 đến 15/12 được xác định là phù hợp nhất cho chè Shan Bắc Kạn. Kỹ thuật này giúp tăng tỷ lệ ra rễ và nảy mầm, đảm bảo chất lượng cây con. Ngoài ra, việc sử dụng các loại phân bón phù hợp cũng được nghiên cứu, giúp cây con sinh trưởng tốt và tỷ lệ xuất vườn cao.

2.2. Kỹ thuật trồng mới chè Shan theo phương thức trồng rừng

Nghiên cứu cũng đề xuất kỹ thuật trồng chè Shan theo phương thức trồng rừng, phù hợp với điều kiện địa hình và tập quán canh tác của đồng bào vùng cao. Kết quả cho thấy, trồng xen chè Shan với ngô, sắn, hoặc rừng tái sinh giúp tăng tỷ lệ sống của cây chè so với trồng trên đất trống.

III. Ứng dụng và phát triển vùng chè Shan Bắc Kạn

Nghiên cứu đã ứng dụng thành công các kết quả vào thực tiễn sản xuất tại Bắc Kạn. Mô hình nhân giống chè Shan bằng giâm cành đã được xây dựng tại các huyện Chợ Đồn, Chợ Mới, và Ba Bể. Kết quả thử nghiệm trồng chè trên các nền canh tác khác nhau cũng cho thấy hiệu quả cao, góp phần phát triển vùng chè Shan bền vững. Đây là cơ sở quan trọng để mở rộng diện tích và nâng cao chất lượng sản phẩm chè Shan.

3.1. Xây dựng mô hình nhân giống chè Shan

Mô hình nhân giống chè Shan bằng giâm cành đã được triển khai tại các huyện Chợ Đồn, Chợ Mới, và Ba Bể. Kết quả cho thấy, tỷ lệ sống và xuất vườn của cây chè đạt từ 82,0-93,3%, khẳng định hiệu quả của phương pháp này trong việc nhân giống chè Shan.

3.2. Thử nghiệm trồng chè trên các nền canh tác khác nhau

Nghiên cứu đã thử nghiệm trồng chè Shan trên các nền canh tác khác nhau như đất trống, đất trồng xen ngô, sắn, và rừng tái sinh. Kết quả cho thấy, trồng xen giúp tăng tỷ lệ sống của cây chè, góp phần phát triển vùng chè Shan bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Hoàng Văn Chung (2011) với đề tài "Nghiên cứu tuyển chọn cây đầu dòng và một số biện pháp kỹ thuật nhân giống, trồng mới chè Shan vùng núi cao tỉnh Bắc Kạn" thuộc chuyên ngành Trồng trọt (mã số: 62 62 01 01), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Tất Khương tại Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, đại diện cho một bước tiến thực nghiệm quan trọng trong nông học vùng cao. Đề tài giải quyết bài toán cấp thiết về suy thoái nguồn gen và năng suất thấp của quần thể chè Shan (Camellia sinensis var. shanica) phân bố tại vùng núi cao 800 – 1000m thuộc tỉnh Bắc Kạn, trọng tâm là xã Bằng Phúc (huyện Chợ Đồn) và các vùng lân cận thuộc huyện Chợ Mới, Ba Bể.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: dù Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 43/1999/QĐ-TTg về phát triển 10.000 ha chè Shan vùng cao kết hợp chương trình trồng 5 triệu ha rừng, các vùng chè Shan bản địa vẫn phát triển tự phát qua tái sinh hạt tự nhiên hoặc gieo hạt không chọn lọc. Hiện tượng giao phấn chéo bắt buộc (tỷ lệ đậu quả tự nhiên chỉ đạt 2 – 4% từ 2.000 – 4.000 nụ hoa/cây) dẫn đến mức độ phân ly di truyền cực kỳ nghiêm trọng: "trong đó có cây là chè Shan có những cây là các dạng thuộc thứ chè khác. Sự không đồng đều về hình thái đó đã có ảnh hưởng lớn đến năng suất của cây chè và đặc biệt là có ảnh hưởng lớn đến chất lượng chè thành phẩm của vùng chè Shan núi cao". Thống kê thực địa cho thấy trong khoảng 9 ha chè phân tán tại Bằng Phúc, cá thể mang kiểu hình chè Shan chuẩn chỉ chiếm 28,0 – 35,7%, còn lại là các biến thể trung gian năng suất thấp.

Nghiên cứu xây dựng và kiểm định hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những cá thể ưu tú nào trong quần thể chè Shan tự nhiên tại Bằng Phúc đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nông sinh học và hóa sinh theo Quyết định số 67/2004/QĐ-BNN để công nhận cây đầu dòng?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy luật tái sinh vô tính (tạo mô sẹo, ra rễ, nảy mầm) của hom chè Shan núi cao chịu tác động như thế nào bởi thời vụ cắm hom và chế độ dinh dưỡng NPK?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Chiều cao cây giống và các nền canh tác nông lâm kết hợp (đất trống, xen ngô, xen sắn, dưới tán rừng tái sinh) ảnh hưởng thế nào đến tỷ lệ sống và tốc độ kiến thiết cơ bản của nương chè theo phương thức trồng rừng?

Hệ thống giả thuyết bao gồm:

• H1: Tồn tại các cá thể chè Shan cổ thụ mang tổ hợp tính trạng vượt trội ($X_2 \ge 1,7 X_1$) về sinh trưởng sinh dưỡng, năng suất búp tươi và hàm lượng hoạt chất cao ($>28%$ tanin, $>42%$ chất hòa tan).
• H2: Tối ưu hóa thời vụ giâm cành vào tiết Đông – Xuân (15/11 – 15/12) kết hợp tăng cường 15 – 30% dinh dưỡng NPK chuyên dùng sẽ nâng tỷ lệ xuất vườn cây giống lên $>80%$.
• H3: Canh tác nông lâm kết hợp (trồng xen ngô, sắn hoặc rừng tái sinh) cùng cây giống kích thước lớn ($40 - 50\text{ cm}$) tạo ưu thế cạnh tranh sinh thái vượt trội so với độc canh trên đất trống.

Khung lý thuyết tích hợp phân loại học của Cohen Stuart (1919), mô hình chọn lọc cá thể 4 bước của Viện Nghiên cứu Chè, và nguyên lý giải phẫu tế bào phát sinh rễ bất định (adventitious rooting) của Nguyễn Thị Ngọc Bình (2002). Phạm vi nghiên cứu thực nghiệm triển khai trên quần thể chè tự nhiên, hệ thống vườn ươm 19 công thức và nương chè thử nghiệm đa nền canh tác trong giai đoạn 2003 – 2008, mở ra hướng đi bền vững cho quy hoạch 3.500 ha chè Shan hàng hóa tại Bắc Kạn.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử phân loại và tiến hóa cây chè xác lập nền tảng từ Cohen Stuart (1919) khi chia loài Camellia sinensis (L.) O. Kuntze thành 4 thứ: bohea (Trung Quốc lá nhỏ), macrophylla (Trung Quốc lá to), assamica (Ấn Độ) và shanica (chè Shan). Về mặt địa sinh học và hóa sinh tiến hóa, Djemuichatze (1976) khi phân tích thành phần catechin ở các cá thể chè Shan cổ thụ vùng Tây Bắc Việt Nam đã chứng minh Việt Nam là một trong những cái nôi nguyên thủy của cây chè thế giới. Dupasquier (1923) và Eberhardt (1907) sớm ghi nhận sự thích nghi cao độ nhưng phân ly mạnh của các tập đoàn chè bản địa Đông Dương, đặt ra yêu cầu tuyển chọn dòng vô tính thuần nhất.

Trong y văn thế giới tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về chiến lược nhân giống và chọn tạo giống chè:

1. Trường phái chọn giống biến dị tự nhiên và nhân giống vô tính: Tiêu biểu là Eden (1958) với phát hiện then chốt: trong một quần thể 200 cây chè thực sinh, biến dị cá thể làm năng suất cây cao nhất gấp 3 lần trung bình quần thể và gấp 20 lần cây thấp nhất. Quan điểm này được củng cố bởi Viện Nghiên cứu Chè Srilanca (chọn tạo thành công các dòng TRI2020, TRI777, TRI2043) và Kenya (nâng năng suất thêm 20% thông qua giâm cành, đạt $>1.500\text{ kg chè khô/ha}$).
2. Trường phái công nghệ sinh học và chỉ thị tương quan: Trần Khôi Dũ (1956) tại Trung Quốc phát triển thang điểm 100 dựa trên tương quan hình thái – năng suất, mở đường cho các giống năng suất cao như Phúc Vân Tiên, Hùng Đỉnh Bạch. Ngược lại, Satoshi Yamagushi và Jitanaka (1995) tại Nhật Bản tập trung vào thuần nhất hóa kiểu gen chè lá nhỏ thông qua giống đơn dòng Yabukita (chiếm $>70%$ diện tích).

Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Ngọc Quỹ và Nguyễn Văn Niệm (1979, 1980), Lê Tất Khương (1997), Đỗ Văn Ngọc và cộng sự (2002, 2006) đã hoàn thiện quy trình giâm cành cho chè vùng trung du (giống PH1, TRI777, LDP1). Tuy nhiên, khoảng trống tri thức lớn tồn tại ở chỗ: các quy trình chuẩn này hoàn toàn bất cập khi áp dụng cho chè Shan vùng núi cao (độ cao $>800\text{ m}$, khí hậu á nhiệt đới núi cao, địa hình dốc $>25^\circ$, đất dốc xói mòn và thảm thực bì cạnh tranh khốc liệt).

                      TIẾN TRÌNH LÝ THUYẾT & KHOẢNG TRỐNG KHOA HỌC
                      
     KHOẢNG TRỐNG: Thiếu cơ sở chọn lọc cá thể & quy trình giâm cành, trồng rừng chè Shan núi cao
[Luận án Hoàng Văn Chung, 2011] 

Nghiên cứu của Hoàng Văn Chung định vị chính xác vào giao điểm giữa nông học chọn giống và lâm sinh học thực nghiệm, giải quyết triệt để sự thiếu hụt dữ liệu về sinh lý ra rễ của cành chè Shan cổ thụ và sinh thái học phục hồi rừng đầu nguồn bằng cây công nghiệp bản địa lâu năm.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết chọn giống cây công nghiệp lâu năm thụ phấn chéo thông qua việc kiểm chứng mô hình chọn lọc cá thể gián đoạn (disruptive individual selection). Cụ thể, nghiên cứu mở rộng học thuyết biến dị quần thể của Eden (1958) và thang đo hình thái của Trần Khôi Dũ (1956) vào phân loài Camellia sinensis var. shanica.

                                  QUẦN THỂ CHÈ THỰC SINH BẰNG PHÚC
                                       18 CÂY ĐẦU DÒNG ƯU TÚ
                                 (C.BP01 - C.BP18: Năng suất 11,3 - 18,8 kg)

Mô hình hóa toán học quá trình chọn lọc được thiết lập qua tương quan chỉ số diện tích lá và mật độ phân cành: $$\text{Yield Index} = f(\text{LAI}, \text{C}1, \text{P}{\text{búp}}, \theta_{\text{lá}})$$ Trong đó:

• $\text{LAI}$ là chỉ số diện tích lá (tương quan thuận với sản lượng búp, $R = 0,69$).
• $\text{C}_1$ là số lượng cành cấp 1 trên thân chính.
• $\text{P}_{\text{búp}}$ là khối lượng búp 1 tôm + 2 lá.
• $\theta_{\text{lá}}$ là góc lá tối ưu trong khoảng $40^\circ - 60^\circ$ (Trịnh Văn Loan và Nguyễn Văn Toàn, 1994, với hệ số $r = 0,624 \pm 0,034$).

Về sinh lý học thực vật, luận án kiểm chứng lý thuyết giải phẫu tế bào của Nguyễn Thị Ngọc Bình (2002), chỉ ra rằng khả năng hình thành mô sẹo (callus) ở hom chè Shan núi cao bị giới hạn nghiêm ngặt ở vùng tượng tầng, trụ bì và libe cách mặt cắt đáy hom $0,2 - 0,5\text{ mm}$. Tốc độ hóa nâu của vỏ cành bánh tẻ là chỉ thị sinh hóa quyết định cường độ phát sinh mầm rễ bất định.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết:

1. Lý thuyết Di truyền – Chọn giống thực vật: Áp dụng tiêu chuẩn quốc gia Quyết định số 67/2004/QĐ-BNN để thiết lập ma trận đánh giá 18 tính trạng nông sinh học.
2. Sinh thái học Nông lâm nghiệp (Agroforestry Ecology): Đánh giá tương tác cạnh tranh ánh sáng, dinh dưỡng và thảm thực bì theo nguyên lý che bóng tự nhiên tầng tán.
3. Hóa sinh chất lượng chè: Phân tích định lượng cấu trúc polyphenol, tanin, axit amin tự do và cafein trong mối tương quan với độ cao địa hình.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho vùng sinh thái núi cao phía Bắc có độ cao tuyệt đối $800 - 1.200\text{ m}$, lượng mưa $>1.800\text{ mm/năm}$, độ ẩm không khí $>84%$, đất feralit phát triển trên đá biến chất hoặc đá phiến sét có tầng dày $>50\text{ cm}$, độ dốc sườn đồi từ $15^\circ$ đến $35^\circ$.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ triết học thực chứng (positivism) với phương pháp tiếp cận định lượng đa tầng (multi-level quantitative experimental design):

• Cấp độ cá thể (Individual level): Khảo sát 100% các cây chè Shan cổ thụ mọc phân tán trong quần thể 9 ha tại xã Bằng Phúc để chọn ra 18 cây đầu dòng ưu tú nhất (ký hiệu từ C.BP01 đến C.BP18).
• Cấp độ vườn ươm (Nursery level): Thí nghiệm giâm cành vô tính đánh giá khả năng sinh rễ của 18 dòng so sánh với giống đối chứng quốc gia TRI777.
• Cấp độ đồng ruộng/Lâm sinh (Field/Silvicultural level): Thí nghiệm bố trí nương chè trên 5 nền canh tác với 3.000 cây thí nghiệm.

                           THIẾT KẾ THỰC NGHIỆM ĐA TẦNG CỦA LUẬN ÁN
                           

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý số liệu đảm bảo tính chuẩn hóa cao:

1. Phương pháp điều tra nông thôn: Sử dụng kỹ thuật đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (Rapid Rural Appraisal - RRA) kết hợp phiếu điều tra bán cấu trúc phỏng vấn trực tiếp các hộ gia đình trồng chè lâu năm tại Bằng Phúc.
2. Phương pháp giâm cành thực nghiệm: Hom chè bánh tẻ đạt chuẩn dài $3 - 4\text{ cm}$, giữ nguyên 1 lá và 1 mầm nách khỏe, vết cắt vát $45^\circ$ sắc gọn cách nách lá $0,5\text{ cm}$. Bố trí thí nghiệm khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (Randomized Complete Block Design - RCBD) với 3 lần nhắc lại, mật độ cố định 200 bầu/m² (kích thước túi bầu PE $18 \times 25\text{ cm}$ đục 8 – 10 lỗ thoát nước).
3. Giao thức phân tích hóa sinh:
   • Định lượng Tanin bằng phương pháp chuẩn độ pemanganat (Leventhal).
   • Định lượng chất hòa tan tổng số theo phương pháp Vôrônxôp.
   • Định lượng Axit amin tổng số bằng kỹ thuật sắc ký giấy (Paper Chromatography).
   • Định lượng Cafein theo phương pháp Bertrand.
   • Đánh giá cảm quan chè xanh theo Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 3218-1993.

Data và phân tích

Dữ liệu thực nghiệm được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên ngành nông học IRRISTAT 5.0 và SAS. Toàn bộ các giá trị trung bình mẫu ($\bar{X}$), sai số chuẩn ($SE$), hệ số biến động ($CV%$) và sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa ($\text{LSD}{0,05}$, $\text{LSD}{0,01}$) được tính toán nhằm kiểm soát nghiêm ngặt sai số thực nghiệm type I và type II.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Xác lập bộ 18 cây chè Shan đầu dòng ưu tú mang kiểu hình và năng suất đột biến. Nghiên cứu tuyển chọn thành công 18 cây đầu dòng (ký hiệu C.BP01 đến C.BP18) từ quần thể thực sinh cổ thụ tại Bằng Phúc. Các cây đạt đường kính gốc biến động từ $15,7\text{ cm}$ đến $50,6\text{ cm}$, chiều cao cây từ $5,5\text{ m}$ đến $10,0\text{ m}$, số cành cấp 1 đạt $4 - 11\text{ cành/cây}$. Năng suất thực thu đạt từ $11,3\text{ kg}$ đến $18,8\text{ kg búp tươi/cây/năm}$ (vượt trội hoàn toàn so với mức bình quân quần thể $<5\text{ kg/cây}$). Búp chè mập, mật độ lông tuyết trắng dày đặc phủ kín tôm và 2 lá non.

Ký hiệu cây	Chiều cao cây (m)	Đường kính gốc (cm)	Số cành cấp 1	Năng suất (kg búp tươi/năm)	Tanin (%)	Chất hòa tan (%)
C.BP01	6,5	22,4	6	13,5	31,20	43,50
C.BP05	8,2	35,8	9	17,2	34,15	44,80
C.BP11	10,0	50,6	11	18,8	35,80	45,36
C.BP18	7,0	28,5	7	15,4	32,40	43,90
Trung bình 18 cây	7,4	31,2	7,8	14,8	32,65	43,88

Phát hiện 2: Chất lượng sinh hóa và cảm quan chè thành phẩm thượng hạng. Hàm lượng hoạt chất trong búp chè 1 tôm 2 lá của 18 cây đầu dòng đạt giá trị vượt bậc: Tanin dao động $27,96 - 35,80%$, chất hòa tan đạt $42,40 - 45,36%$, axit amin tổng số đạt $19,42 - 43,48\text{ mg/100g chất khô}$. Điểm thử nếm cảm quan chè xanh theo TCVN 3218-1993 đạt loại Khá đến Xuất sắc, nước chè có màu vàng xanh ánh mật, hương thơm tự nhiên đặc trưng mùi hoa rừng, vị chát dịu hậu ngọt sâu.

Phát hiện 3: Tối ưu hóa sinh lý phát sinh rễ và thời vụ nhân giống vô tính vùng cao. Khả năng nhân giống vô tính bằng giâm cành của 18 dòng có sự phân hóa rõ rệt nhưng đạt mức cao: tỷ lệ hình thành mô sẹo đạt $75,0 - 92,0%$, tỷ lệ ra rễ đạt $70,0 - 88,5%$, tỷ lệ nảy mầm đạt $68,0 - 86,5%$, và tỷ lệ xuất vườn sau 10 tháng đạt $67,7 - 88,7%$. Thời vụ giâm cành tối ưu tuyệt đối được xác định là từ 15/11 đến 15/12 hàng năm (tiết Đông – Xuân), khi nhiệt độ và ẩm độ không khí núi cao kích thích phân chia tế bào tầng phát sinh mà không làm thối hom do mưa lớn hay khô kiệt do nắng hè.

                      ẢNH HƯỞNG CỦA THỜI VỤ ĐẾN TỶ LỆ XUẤT VƯỜN HOM CHÈ
                      
  Tỷ lệ xuất vườn (%)
          15/09   15/10  15/11  15/12      15/11 - 15/12   15/01  15/02  15/03
                                            (TỐI ƯU NHẤT)

Phát hiện 4: Đột phá công thức dinh dưỡng thúc đẩy hệ rễ và hạ giá thành cây giống. Bón phân NPK chuyên dùng Việt Nhật (tỷ lệ $16:10:6$) với liều lượng tăng $15 - 30%$ so với quy trình chuẩn hiện hành ($94,4\text{ g/m}^2$), chia làm 7 lần bón (từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 9 sau cắm hom) giúp gia tăng chiều dài rễ cấp 1 thêm $34,2%$, tăng sinh khối rễ/thân lá, nâng tỷ lệ cây giống xuất vườn đạt $>85%$ và giảm chi phí sản xuất cây giống từ $8,5 - 12,0%$.

Phát hiện 5: Đổi mới phương thức trồng rừng nông lâm kết hợp với cây giống kích thước lớn. Khi trồng chè Shan theo phương thức trồng rừng tại địa hình đồi dốc:

• Tiêu chuẩn cây giống xuất vườn tối ưu là cây có chiều cao $40 - 50\text{ cm}$ (đạt tỷ lệ sống $>92%$ sau 12 tháng trồng, vượt trội so với cây chuẩn cũ $20\text{ cm}$ chỉ đạt tỷ lệ sống $68,5%$ do bị cỏ dại và thảm thực bì lấn át).
• Trồng xen chè con trên nền nương ngô, nương sắn và dưới tán rừng tái sinh giúp duy trì tỷ lệ sống đạt $90,5 - 94,8%$ (cao hơn $18,3 - 22,6%$ so với độc canh trên đất trống hoang hóa do hạn chế bốc thoát hơi nước và xói mòn tầng mặt).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập mô hình sinh thái - nông học tích hợp trong khai thác và bảo tồn nguồn gen bản địa cây công nghiệp thân gỗ lâu năm.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình khảo nghiệm cá thể và giao thức giâm cành túi bầu thể tích lớn ($18 \times 25\text{ cm}$) cho cây chè vùng cao.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp quy trình công nghệ nhân giống và trồng mới hoàn chỉnh, chuyển giao trực tiếp cho nông dân các huyện Chợ Đồn, Chợ Mới, Ba Bể xây dựng vườn giống gốc và vườn ươm vệ tinh.
• Về chính sách: Đưa ra luận cứ khoa học chuẩn xác để UBND tỉnh Bắc Kạn và Bộ Nông nghiệp & PTNT phê duyệt quy hoạch mở rộng 3.500 ha chè Shan hàng hóa gắn với chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo và bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn.

---

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn học thuật cần ghi nhận:

1. Giới hạn chỉ thị phân tử: Đề tài chủ yếu dựa trên các chỉ tiêu kiểu hình, giải phẫu học và hóa sinh cổ điển; chưa áp dụng chỉ thị phân tử DNA (SSR, RAPD, AFLP) để giải mã đa dạng di truyền ở cấp độ bộ gen (genomic level) của 18 cây đầu dòng.
2. Quy mô không gian: Địa bàn thu thập mẫu tập trung chính tại xã Bằng Phúc (huyện Chợ Đồn); các tiểu vùng khí hậu núi cao khác của Bắc Kạn chưa được điều tra toàn diện.
3. Độ dài chu kỳ theo dõi: Dữ liệu nương chè trồng mới theo phương thức trồng rừng dừng lại ở giai đoạn kiến thiết cơ bản (1 – 3 năm tuổi), chưa theo dõi liên tục đến chu kỳ kinh doanh thâm canh toàn phần ($>10\text{ năm}$).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) bao gồm 4 định hướng:

• Ứng dụng giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) để lập bản đồ gen quy định tính trạng chịu lạnh và hàm lượng hợp chất thơm đặc thù của chè Shan Bắc Kạn.
• Nghiên cứu công nghệ sinh học vi nhân giống (tissue culture) và phôi soma nhằm nâng cao hệ số nhân giống vô tính đối với các cá thể cổ thụ khó ra rễ.
• Đánh giá động thái hấp thụ carbon ($CO_2$ sequestration) và dịch vụ hệ sinh thái của rừng chè Shan theo cơ chế tín chỉ carbon rừng.
• Nghiên cứu tối ưu hóa quy trình công nghệ chế biến sâu: chè vàng, bạch trà và chè Phổ Nhĩ lên men vi sinh từ nguyên liệu 18 dòng chè Shan đã chọn lọc.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu chuyên ngành (Viện KHKT Nông lâm nghiệp Miền núi phía Bắc - NOMAFSI) và các trường đại học khối nông lâm, đóng góp dữ liệu chuẩn vào hệ thống ngân hàng nguồn gen cây trồng quốc gia.
• Chuyển đổi kinh tế ngành: Thay đổi căn bản phương thức sản xuất từ thu hái hạt tự nhiên sang 100% sử dụng giống vô tính giâm cành có kiểm soát; nâng cao giá trị thương phẩm chè Shan Bằng Phúc lên gấp $2,5 - 3,0$ lần trên thị trường.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ kỹ thuật trực tiếp cho Đề án phát triển cây chè giai đoạn 2010 – 2020 của tỉnh Bắc Kạn và chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với cây chè Shan.
• Lợi ích xã hội - sinh thái: Tạo sinh kế ổn định, nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Dao, H'Mông; đồng thời nâng độ che phủ rừng đầu nguồn tại lưu vực hồ Ba Bể và sông Cầu lên $>65%$.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học trẻ: Tiếp cận mô hình thực nghiệm chuẩn tắc về tuyển chọn cá thể và phương pháp đo đạc sinh hóa - nông học cây chè lâu năm.
• Giảng viên & Chuyên gia Nông học: Tài liệu giảng dạy chuyên sâu trong các học phần Cây công nghiệp, Chọn tạo giống cây trồng và Nông lâm kết hợp.
• Doanh nghiệp & Hợp tác xã chế biến chè: Tiếp cận nguồn nguyên liệu chè búp tươi đồng nhất, hàm lượng chất hòa tan $>43%$ để sản xuất chè cao cấp xuất khẩu.
• Cơ quan quản lý nông nghiệp (Sở NN&PTNT Bắc Kạn, Khuyến nông): Bộ quy trình kỹ thuật chuẩn hóa để chỉ đạo sản xuất và kiểm định chất lượng vườn ươm giống.
• Nông hộ vùng cao: Nắm vững kỹ thuật giâm cành tự nhân giống và kỹ thuật trồng xen canh tăng thu nhập trên đơn vị diện tích đồi dốc.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc chuẩn hóa mô hình chọn lọc cá thể 4 giai đoạn dựa trên ngưỡng trung bình tiên tiến ($X_2 \ge 1,7 X_1$) tích hợp với giải phẫu sinh lý ra rễ của thứ chè Shan (Camellia sinensis var. shanica), mở rộng lý thuyết biến dị quần thể của Eden (1958) và chứng minh rằng các đột biến kiểu hình sinh dưỡng có mối tương quan tuyến tính chặt chẽ với hàm lượng polyphenol và tanin Leventhal ở điều kiện tiểu khí hậu núi cao.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với quy trình giâm cành truyền thống của Đỗ Ngọc Quỹ và Nguyễn Văn Niệm (1979) cho chè trung du (sử dụng túi bầu nhỏ, bón phân đơn lẻ N-P-K), luận án đã:

• Tăng kích thước túi bầu lên $18 \times 25\text{ cm}$ để đáp ứng tốc độ phát triển mạnh của hệ rễ chè Shan.
• Ứng dụng chế độ phân bón phức hợp NPK tỷ lệ $16:10:6$ tăng liều lượng $15 - 30%$, chia 7 lần tưới định kỳ.
• Đổi mới phương thức trồng rừng với tiêu chuẩn cây giống vượt thảm thực bì ($h = 40 - 50\text{ cm}$ thay vì $20\text{ cm}$) và bắt buộc trồng xen canh tạo bóng sinh thái trong 2 năm đầu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện trái với định kiến thông thường là: việc trồng chè Shan trên đất trống hoang hóa đã làm sạch cỏ lại cho tỷ lệ cây sống thấp nhất ($68,5%$) và sinh trưởng kém nhất; trong khi trồng xen trên nương ngô, sắn hoặc dưới tán rừng tái sinh thưa lại đạt tỷ lệ sống $>92%$. Nguyên nhân sinh thái học là do tán cây trồng xen đóng vai trò che chắn bức xạ mặt trời gay gắt và giữ ẩm tầng đất mặt trong mùa khô vùng cao, tạo điều kiện cho bộ rễ chùm non nớt của hom giâm thích nghi trước khi thâm canh hoàn toàn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập thực nghiệm (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ các thông số kỹ thuật được mô tả chi tiết: từ kích thước vết cắt hom ($45^\circ$, cách nách lá $0,5\text{ cm}$), nồng độ giá thể đất mặt trộn phân chuồng hoai mục, kỹ thuật che giàn lưới đen cản $70%$ ánh sáng, lịch biểu tưới nước và nồng độ dung dịch tưới phân NPK $0,5 - 1,0%$ theo từng tháng tuổi của cây con.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Xây dựng vùng sản xuất chè Shan hữu cơ (organic tea) quy mô 3.500 ha đạt chứng nhận quốc tế; lai tạo hữu tính giữa 18 dòng chè Shan Bằng Phúc với các giống nhập nội chất lượng cao (Kim Tuyên, Bát Tiên); ứng dụng công nghệ enzyme sinh học trong chế biến chè Phổ Nhĩ bánh cổ truyền phục vụ chuỗi giá trị xuất khẩu toàn cầu.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính cấp thiết và giá trị nguồn gen: Xác định rõ hiện trạng phân ly di truyền sâu sắc của chè Shan Bằng Phúc (chỉ $28,0 - 35,7%$ đạt chuẩn kiểu hình), khẳng định việc tuyển chọn dòng vô tính là con đường duy nhất để phát triển kinh tế chè vùng cao.
2. Xác lập bộ giống gốc 18 cây đầu dòng: Đã tuyển chọn và đánh giá toàn diện 18 cây chè Shan ưu tú (C.BP01 – C.BP18) với năng suất $11,3 - 18,8\text{ kg búp tươi/năm}$, hàm lượng chất hòa tan $>42%$ và phẩm cấp cảm quan tuyệt hảo.
3. Hoàn thiện công nghệ nhân giống vô tính vùng cao: Xác định chính xác khung thời vụ giâm cành từ 15/11 đến 15/12, kết hợp công thức phân bón NPK 16:10:6 tăng $15 - 30%$ chia 7 lần bón, đưa tỷ lệ xuất vườn đạt $67,7 - 88,7%$.
4. Đột phá kỹ thuật trồng mới theo phương thức lâm sinh: Xác lập tiêu chuẩn cây con xuất vườn $h = 40 - 50\text{ cm}$ và mô hình trồng xen nương ngô/sắn/rừng tái sinh, nâng tỷ lệ sống nương chè sau 12 tháng lên $>90%$.
5. Chuyển giao và kiến tạo giá trị thực tiễn: Xây dựng thành công mô hình nhân giống và vườn giống gốc tại các huyện Chợ Đồn, Chợ Mới, Ba Bể, làm thay đổi tập quán gieo hạt lạc hậu của đồng bào dân tộc thiểu số.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại: Đặt nền móng cho các nghiên cứu giải mã hệ gen, kinh tế sinh thái tín chỉ carbon và công nghệ chế biến sâu các dòng chè Shan đặc sản của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Cơ sở khoa học Cây chè thuộc ngành hạt kín (Angiospermac) lớp hai lá mầm (Dicotyledonae) bộ chè (Theales), họ chè (Thease), chi chè (Camellia), loài (Sinensis), tên khoa học là Camillia Sinensis (L) O. Kuntze, được phân làm 4 thứ chè khác nhau (Colen Stuart - 1919).

Đó là thứ chè Trung Quốc lá nhỏ (Camellia Sinensis var bohea), thứ chè Trung Quốc lá to (Camellia Sinensis var macrophylla); thứ chè Ấn Độ (Camellia Sinensis var. Assamica) và chè Shan (Camellia Sinensis var. Mỗi thứ chè có đặc điểm hình thái: Thân, cành, lá, búp khác nhau, có khả năng cho năng suất, chất lượng khác nhau, có yêu cầu sinh thái khác nhau và phạm vi phân bố khác nhau. Trong đó chè Shan thường được phân bố ở vùng núi cao so với mực nước biển.

Chè là cây lâu năm, nở hoa hàng năm. Cây chè sau trồng từ 2 - 3 năm đã có khả năng ra hoa. Cây chè có từ 2000 - 4000 nụ hoa/năm, nhưng tỷ lệ đậu quả rất thấp, thường chỉ đạt từ 2 - 4%. Hoa chè là hoa lưỡng tính, mỗi hoa khi kết quả có từ 1 - 4 hạt [7].

Mặc dù là hoa lưỡng tính nhưng khả năng tự thụ của hoa chè rất thấp, hầu hết các quả chè là kết quả của sự thụ phấn khác hoa, đây là nguyên nhân quan trọng làm cho cây chè mọc từ hạt có sự phân li lớn về hình thái, về khả năng cho năng suất, chất lượng. Nói chung những cây chè con mọc từ hạt có sự phân li lớn so với cây mẹ. Chè Shan núi cao được trồng từ hạt cũng tuân theo quy luật trên, giữa các cá thể có sự phân li lớn, có rất nhiều cá thể không còn giữ được những đặc tính quý là khả năng cho năng suất và chất lượng cao của giống chè Shan. Đây là cơ sở khoa học để nghiên cứu chọn cây đầu dòng phục vụ cho công tác nhân giống vô tính, phát triển diện tích chè Shan.

n 7 Mặt khác chè là cây thân gỗ, ngoài khả nhân giống bằng hạt thì người ta có thể nhân giống chè bằng phương pháp nhân giống vô tính như phương pháp nuôi cấy mô tế bào, ghép cành, giâm cành. Ưu điểm của phương pháp nhân giống vô tính là hệ số nhân giống cao, cây con giữ được những đặc tính tốt của cây mẹ, vườn chè có độ đồng đều cao, có khả năng cho năng suất cao hơn so với trồng hạt, nguyên liệu có độ đồng đều cao, dễ canh tác, thu hái và chế biến. Dựa trên cơ sở khoa học này, ngày nay ở hầu hết các cơ sở sản xuất chè trên thế giới cũng như Việt Nam, các giống chè thường được nhân giống bằng phương pháp giâm cành. Giâm cành có ưu điểm hơn so với các hình thức nhân giống vô tính khác (nuôi cấy mô, chiết, ghép.) là không yêu cầu kỹ thuật quá cao, có hệ số nhân giống lớn, mà vẫn giữ được tất cả các đặc tính ưu việt của cây mẹ.

Từ một đoạn cành chè (hom chè) dài từ 3 - 4cm có một lá nguyên và một mầm nách trong điều kiện môi trường (đất, khí hậu) phù hợp có thể hình thành một cây chè con mới mang đầy đủ đặc tính di truyền của cây mẹ. Sau 20 - 30 ngày cắm hom, từ vết cắt phía dưới của hom chè hình thành lớp mô sẹo và từ đó hình thành các mầm rễ sau phát triển thành bộ rễ của cây chè con. Từ mầm nách sẽ mọc hình thành nên thân, cành chè của cây chè con. Khả năng giâm cành của chè phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhưng trong đó có 3 yếu tố quan trọng đó là yếu tố hom giống, Thời vụ giâm cành (điều kiện môi trường ngoại cảnh) và các biện pháp kỹ thuật chăm sóc trong vườn ươm.

Trồng chè shan theo phương thức trồng rừng là kỹ thuật rất phù hợp với điều kiện đất đai, lao động và tập quán canh tác của đồng bào các dân tộc vùng cao, kỹ thuật đó được hình thành và phát triển lâu dài, hiện nay để vùng chè Shan núi cao trở thành vùng sản xuất hàng hoá, ngoài giống tốt và kỹ thuật nhân giống thích hợp cần có kỹ thuật trồng để tạo nương chè Shan cần n 8 quan tâm hai giai đoạn giai đoạn: Cây non cần có sự chú ý đến đất trồng và sự cạnh tranh với cỏ và thảm thực bì để cây sống và lớn vượt lên cao trên tán các cây bụi (trên 80cm) chú ý đến đất trồng và dinh dưỡng, giai đoạn cây chè Shan sinh trưởng và phân cành, tạo tán khi đó cây chè có độ cao trên 1,2m, cần chú ý đến biện pháp chăm sóc. Trong giới hạn đề tài này chúng tôi quan tâm nhiều đến trồng chè Shan trên đất trồng các loại cây ngô, sắn, cây rừng… Đây là cơ sở khoa học quan trọng để nghiên cứu phát triển chè Shan núi cao, đặc biệt là vùng chè Shan núi cao tỉnh Bắc Kạn. Cơ sở thực tiễn Vùng chè Shan Bằng Phúc tỉnh Bắc Kạn cũng như những vùng chè Shan núi cao khác trong cả nước, được hình thành qua quá trình phát triển tự nhiên, hầu hết cây chè được mọc từ hạt của những cây chè khác do vậy có độ phân li rất lớn về hình thái. Ngay cả những vườn chè được trồng gần nhà cũng được trồng từ cây con mọc từ hạt hoặc bằng hạt lấy ở trong rừng, do vậy cũng có các đặc điểm là có độ phân li lớn.

Trong rừng chè, vườn chè chỉ có từ 30- 35% cá thể chè Shan, phần còn lại là các dạng trung gian khác. Nguyên liệu được thu hái từ những cây chè Shan khi chế biến cho chất lượng cao hơn so với nguyên liệu thu hái từ các dạng chè trung gian khác. Mặt khác, hầu hết các nương chè Shan được đồng bào trồng đều ở xa so với nơi sinh sống và phân tán, nằm ở nơi có độ dốc lớn, đi lại vận chuyển chủ yếu bằng thủ công, khó khăn, cây chè Shan được trồng theo phương pháp trồng rừng: Phát băng, đào hố, có sự cạnh tranh lớn giữa cây chè và cây tự nhiên. Do vậy cây chè con cần có kích thước lớn hơn để có khả năng chống chịu tốt hơn, bầu chè (cây chè con) có khối lượng nhẹ hơn để thuận lợi cho quá trình vận chuyển đi trồng ở những nơi có địa hình dốc, phức tạp, giao thông khó khăn.

n 9 Những vấn đề trên là cơ sở thực tiễn quan trọng của đề tài. Nghiên cứu chọn lọc cây đầu dòng phục vụ công tác nhân giống cho vùng, nghiên cứu kỹ thuật nhân giống, tạo cây con thích hợp, phục vụ cho kỹ thuật trồng chè Shan vùng núi cao của Bằng Phúc - Bắc Kạn và những vùng tương tự. Tình hình sản xuất chè trên thế giới và trong nước 1. Tình hình sản xuất chè trên thế giới Theo PGS Đỗ Ngọc Quỹ [60], Quốc gia đầu tiên trên thế giới phát triển sản xuất chè là Trung Quốc, sau đó được truyền bá sang Nhật Bản vào những năm 805 sau Công nguyên, vào Indonexia năm 1654, vào Ấn Độ năm 1780, vào Nga năm 1833, Malaixia năm 1914, vào những năm 1920 vào Châu Phi: Kenia, Malavi, Ghine.

đến nay chè đã được trồng ở 58 quốc gia với quy mô khác nhau, phân bố ở khắp 5 Châu như sau: - Châu Á: Châu Á có 20 nước trồng chè bao gồm: Trung Quốc, Ấn Độ, Srilanca, Indonexia, Nhật Bản, Thổ Nhĩ Kỳ, Bănglađet, Iran, Myanma, Việt Nam, Thái Lan, Lào, Mailaixia, Campuchia, Nêpan, Philipin, Triều Tiên, Apganistan, Pakistan. - Châu Phi có 21 nước gồm: Kênia, Malavi, Uganda, Tanzania, Mozambich, Ruanda, Mali, Ghinê, Môrixơ, Nam Phi, Ai Cập, Công Gô, Camơrun, Đảo Rêugniông, Tchat, Rôdêzia, Abitxini, Buraudi, Marốc, Angiêri và Zimbabue. - Châu Mĩ có 12 nước bao gồm: Argentina, Braxin, Peru, Colombia, Ecuađor, Guatemala, Paraguay, Jamaica, Mexico, Bolivia, Guyana và Mĩ. - Châu Đại Dương có 3 nước sản xuất chè đó là các nước: Papua Tanghinê, Fiji và Australia.

- Châu Âu chỉ có ở Liên Xô cũ (Grudia) và Bồ Đào Nha.1: Diễn biến diện tích, năng suất, sản lượng chè thế giới 50 năm qua (FAO 2010) Diện tích Năng suất Sản lượng Tốc độ tăng Tốc độ tăng Tốc độ tăng Năm Vạn Tạ Vạn so với 10 năm so với 10 năm so với 10 năm ha khô/ha tấn trước (%) trước (%) trước (%) 1959 83,20 - 8,97 - 74,63 - 1969 101,60 22,1 10,00 1,1 101,60 36,1 1979 189,71 86,7 7,73 -22,7 146,61 44,3 1989 240,32 26,7 9,13 18,1 219,41 49,7 1999 243,00 1,0 10,23 12,1 248,70 13,4 2009 246,10 1,0 12,99 27,0 319,69 28,5 Số liệu thống kê diện tích, sản lượng, năng suất chè thế giới 50 năm qua cho thấy: - Diện tích chè thế giới 50 năm qua tăng mạnh trong 30 năm từ 1954 - 1984. Sau mười năm diện tích chè thế giới tăng từ 22,1% đến 86,7% tăng mạnh nhất là 10 năm từ 1969-1979, và ổn định trong 20 năm gần đây, chỉ tăng khoảng 1,0% sau 10 năm. - Năng suất chè thế giới năm 1979 giảm 22,7% so với 10 năm trước đó, các thập kỷ sau tăng từ 12,1% đến 27,0% năng suất cao nhất vào năm 2009, đạt 12,99 tạ/ha. - Sản lượng chè thế giới tăng mạnh trong 5 thập kỷ qua và đạt 319,69 vạn tấn/năm.

Với nhịp độ tăng sau mỗi thập kỷ từ 13,4% đến 49,7%, tăng mạnh nhất vào giai đoạn 1969 - 1989.2: Diễn biến diện tích, năng suất, sản lượng một số nước trồng chè chính trên thế giới năm 2009 Diện tích Năng suất Sản lượng STT Nước (vạn/ha) (Tạ/ha) (vạn/tấn) 1 Trung Quốc 94,31 8,70 82,10 2 Ấn Độ 44,50 18,98 84,50 3 Srilanca 21,07 14,38 30,30 4 Kênia 14,00 20,71 29,00 5 Nhật Bản 4,70 20,21 9,50 6 Việt Nam 10,20 9,51 9,70 Toàn thế giới 246,10 12,99 319,69 (Nguồn: Theo FAO Strt Citation 2010) Mặc dù có tới trên 60 quốc gia trồng chè trên thế giới, tuy nhiên sản xuất chè của thế giới chỉ tập trung ở một số nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Srilanca, Kênia, Nhật Bản. Số liệu thống kê tình hình diện tích, năng suất, sản lượng một số nước trồng chè trên thế giới năm 2009 ở bảng 1.2 cho thấy: - Trung Quốc là quốc gia đứng đầu thế giới về diện tích đạt 94,31 vạn ha, chiếm 37,96% diện tích chè thế giới, tuy nhiên năng suất chè của Trung Quốc không cao, chỉ đạt 8,70 tạ khô/ha, cho nên sản lượng của Trung Quốc chỉ đứng thứ 2 trên thế giới (sau Ấn Độ) đạt 82,10 vạn tấn, chiếm 25,68% sản lượng chè thế giới. - Ấn Độ mặc dù chỉ đứng thứ 2 (sau Trung Quốc) về diện tích nhưng do có năng suất chè khá cao, đạt 18,98 tạ khô/ha cho nên có sản lượng chè đạt cao nhất thế giới, đạt 84,5 vạn tấn, chiếm 26,43% sản lượng chè toàn thế giới.