Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu từ ngữ liên quan đến hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại ...

Luận văn thạc sĩ VNU ULIS nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán hiện đại và đối chiếu với tiếng Việt, mang lại cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Cầm Tú Tài
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Liên Quan Đến Hiện Tượng Thời Tiết Trong Tiếng Hán Hiện Đại (Có Đối Chiếu Với Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT CƠ SỞ
• 1.1. Nghiên cứu tổng quan
• 1.2. Nghiên cứu từ vựng dưới góc độ lý thuyết nguyên mẫu
• 1.3. Nghiên cứu từ vựng liên quan đến hiện tượng thời tiết
• 1.4. Quan điểm ngôn ngữ học nhận thức
• 1.5. Nội dung cơ bản của lý thuyết nguyên mẫu
• 1.6. Khái niệm nguyên mẫu
• 1.7. Phân loại nhận thức
• 1.8. Ngữ nghĩa nguyên mẫu
• 1.9. Đặc điểm nghĩa nguyên mẫu
• 1.10. Cách thức mở rộng nghĩa từ
• 1.11. Ẩn dụ, hoán dụ và mở rộng ngữ nghĩa nguyên mẫu
• 2. CHƯƠNG 2: HÀN, VIỆT NGỮ VỀ TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CƠ BẢN
• 2.1. Phân cấp từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.2. Mối quan hệ giữa các cấp từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.3. Đặc điểm từ vựng cơ bản về hiện tượng thời tiết
• 2.4. Tính biến đổi khái niệm từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.5. Hiện tượng đa nghĩa
• 2.6. Hiện tượng đa từ cho một vật
• 2.7. Cách biểu đạt ngữ nghĩa của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.7.1. Từ chỉ nguồn đơn xuất hiện
• 2.7.2. Từ chỉ nguồn và mục tiêu cùng xuất hiện
• 2.7.3. Từ chỉ nguồn và góc độ chiếu xuất hiện
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG NGỮ NGHĨA NGUYÊN MẪU CỦA TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI - ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 3.1. Cơ sở xây dựng ngữ nghĩa nguyên mẫu của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.2. Tính tương đồng
• 3.3. Tính lân cận
• 3.4. Cơ chế xây dựng ngữ nghĩa nguyên mẫu của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.5. Ẩn dụ của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.6. Hoán dụ của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.7. Mô hình không gian tổng hợp khái niệm
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC TRƯỜNG HỢP NGỮ NGHĨA NGUYÊN MẪU CỦA TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI - ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 4.1. Các nghĩa nguyên mẫu của “云” (mây)
• 4.2. Ngữ nghĩa của “云”
• 4.2.1. Vị trí của mây
• 4.2.2. Hình dáng của mây
• 4.2.3. Chuyển động của mây
• 4.2.4. Mây thuộc chu trình thời tiết
• 4.2.5. Mây thuộc chu trình tự nhiên
• 4.2.6. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “云” và “mây/vân”
• 4.3. Ngữ nghĩa của “雨” (mưa)
• 4.3.1. Hình dáng của mưa
• 4.3.2. Quá trình mưa
• 4.3.3. Sự tưới mát của mưa
• 4.3.4. Mưa thuộc chu trình thời tiết
• 4.3.5. Mưa thuộc chu trình tự nhiên
• 4.3.6. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “雨” và “mưa/vũ”
• 4.4. Ngữ nghĩa của “风” (gió)
• 4.4.1. Gió không có hình dạng cụ thể
• 4.4.2. Sự lưu động của gió
• 4.4.3. Lực gió
• 4.4.4. Tốc độ gió
• 4.4.5. Hướng gió
• 4.4.6. Gió thuộc chu trình thời tiết
• 4.4.7. Gió thuộc chu trình tự nhiên
• 4.4.8. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “风” và “gió/phong”
• CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ ngữ thời tiết không chỉ phản ánh các hiện tượng tự nhiên mà còn thể hiện cách mà con người nhận thức và tương tác với thế giới xung quanh. Việc so sánh từ ngữ này giữa hai ngôn ngữ giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt trong tư duy văn hóa của người Hán và người Việt.

1.1. Ý nghĩa của từ ngữ thời tiết trong ngôn ngữ

Từ ngữ thời tiết như "mưa", "nắng", "gió" không chỉ đơn thuần là các hiện tượng tự nhiên mà còn mang trong mình những ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Chúng thường được sử dụng trong các thành ngữ, tục ngữ để diễn đạt cảm xúc và trạng thái tâm lý của con người.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết giúp hiểu rõ hơn về cách mà con người trong các nền văn hóa khác nhau diễn giải và tương tác với các hiện tượng tự nhiên. Điều này không chỉ có giá trị trong ngôn ngữ học mà còn trong các lĩnh vực như tâm lý học, xã hội học và văn hóa học.

II. Những thách thức trong việc so sánh từ ngữ thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt

Việc so sánh từ ngữ thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt gặp phải nhiều thách thức. Sự khác biệt về ngữ pháp, cấu trúc câu và cách diễn đạt có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc dịch và giải thích. Hơn nữa, các yếu tố văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng và hiểu.

2.1. Khó khăn trong việc dịch nghĩa từ ngữ thời tiết

Nhiều từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, điều này tạo ra khó khăn trong việc dịch và hiểu đúng nghĩa. Ví dụ, từ "霜" (sương) có thể không được sử dụng phổ biến trong tiếng Việt như trong tiếng Hán.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa đến cách sử dụng từ ngữ

Mỗi nền văn hóa có cách hiểu và sử dụng từ ngữ thời tiết khác nhau. Ví dụ, trong tiếng Hán, từ "风" (gió) có thể được sử dụng để chỉ sự thay đổi trong cuộc sống, trong khi trong tiếng Việt, từ này thường chỉ đơn thuần là hiện tượng tự nhiên.

III. Phương pháp nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích ngữ nghĩa, so sánh ngôn ngữ và nghiên cứu trường hợp. Các phương pháp này giúp làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa và cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng trong từng ngôn ngữ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ ngữ thời tiết

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các khía cạnh khác nhau của từ ngữ thời tiết, từ đó hiểu rõ hơn về cách mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này bao gồm việc xem xét các nghĩa đen và nghĩa bóng của từ.

3.2. So sánh ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt

So sánh ngôn ngữ giúp phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt trong cách mà hai ngôn ngữ này diễn đạt các hiện tượng thời tiết. Việc này không chỉ giúp làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa mà còn phản ánh tư duy văn hóa của người sử dụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giáo dục, truyền thông và các lĩnh vực khác liên quan đến ngôn ngữ và văn hóa.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục ngôn ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển chương trình giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ thời tiết trong ngữ cảnh thực tế.

4.2. Ứng dụng trong truyền thông và văn hóa

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết có thể giúp các nhà báo và nhà văn sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và hiệu quả hơn, từ đó tạo ra những tác phẩm văn học và truyền thông có giá trị.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ hơn về cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng và diễn giải sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc.

5.1. Tương lai của nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết sẽ tiếp tục phát triển, với nhiều phương pháp và công cụ mới được áp dụng. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà con người tương tác với thế giới tự nhiên thông qua ngôn ngữ.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm các hiện tượng thời tiết khác và cách mà chúng được diễn đạt trong các ngôn ngữ khác nhau, từ đó tạo ra một bức tranh toàn diện hơn về ngôn ngữ và văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学所属外国语大学 研究生 院 *********** NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG 现代汉语与天气现象有关的词语研究 ——与 与越南语对比 NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) 博士学位论文 研究专业：汉语言学 专业号码：62220204 2016 年于河内 河内国家大学所属外国语大学 研究生 院 ---------------- NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语与天气现象有关的词语研究 ——与 与越南语对比 NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) 博士学位论文 研究专业：汉语言学 专业号码：62220204 指导老师：1. 琴秀才副教授 2. 杜氏青玄博士 2016 年于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 独创性声明 本人声明所呈交的论文是我个人在导师指导下进行的研究工作及取得的 研究 成果。尽我所知, 除了文中特别加以标注的地方之外, 论文中不包括其他人已经发表或撰写过的研究成果。 阮氏香江 2016年8月于河内 论文作者签字 导师签字 Nguyễn Thị Hương Giang PGS. Cầm Tú Tài TS. Đỗ Thị Thanh Huyền 摘要 词汇是语言的重要组成部分，而词汇的核心是词义。我们只有对词义进 行研究才能掌握词。本论文选择天气现象词语当做研究对象，其被视为人类认 知世界的最基本的概念， 试图揭示整个天气词汇体系的语义特征及语义建构规律， 从而补充语义学相关理论，帮助解释词义形成过程。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 词汇是社会发展的一面镜子。在物质世界迅速发展的过程中,词汇的意义 也在不断地扩展。词汇语义扩展的结果必然导致一词多义现象。一词多义现象 在任何一种语言的词汇中都是极为普遍的现象。多义词的词义扩展并非是任意 、毫无规律的，而是有其内在规律和理据可循的。作为源域的具体的天气现象 投射到其他抽象的目标域，形成许多派生语义。本研究从认知语言学角度，运 用原型理论，对天气现象词语语义特征和语义范畴构建进行讨论，然后对汉语 中的“云”、“雨”、“风”的具体语义范畴结构做了分析，并将其与越南语中的“mâ y/vân”、“mưa/vũ”、“gió/phong”的语义范畴结构进行对比，以期客观、系统地 解释其原型义及各成员义项生成的过程。 在综合运用词汇学、语义学、认知语言学、心理学等相关学科的理论和 研究成果的基础上，本论文主要采用对比研究、描写、语义分析、定性和定量 相结合的研究方法对天气现象词语的语义进行多角度、多层面的探讨。我们先 从宏观层面通过考察整个天气现象词语体系的语义特征，找出天气现象词语语 义范畴的相似性和邻近性两类构建基础和隐喻、转喻及概念合成空间模式等三 大构建机制。之后我们又从微观层面选择天气现象词语系统中含“云”、“雨”、“ 风”详尽分析了它们的语义范畴，发现三者语义范畴形成的认知基础基于其自身 自然特征及人们对其亲身经验。“云”的语义范畴可据位置、状貌、运动、属于 天气一环及属于自然一环等五特征可将其成员义项划分入5个次范畴，“雨” 的语义范畴据状貌、雨势、过程、滋润、属于天气一环及属于自然一环等六特 征可将其成员义项划分为6个次范畴，“风”的语义范畴可据无具体之形、流 动、风力、风速、风向、属于天气一环及属于自然一环等七特征可将其义项划 分为7个次范畴。考察分析结果指出，汉语的“云”、“雨”、“风”和越南 语的“mây/vân”、“mưa/vũ”、“gió/phong”的语义范畴结构及其构建基础、构建机 制是大同小异的。 Abstract Vocabulary is the language an important unit, the core of the vocabulary is the meaning. Without the study on the lexical meaning, one cannot grasp a word. This research focuses on the system of weather terms, regarded as the most basic concept for human cognition to the world, so as to discover the semantic features and their construction rules of the whole weather terms system, as well LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] as to contribute supplements to semantics, and to offer interpretation for lexical meaning. Vocabulary is the mirror of the social development. In the fast development of physical world, the lexical meaning is extended at the same time in order to satisfy the people’s constant demands. The result of the extension of the lexical meaning is polysemous phenomenon. Polysemy is a common phenomenon in human languages. The extension of word meaning is not irregular or arbitrary, instead there are innate laws to follow. Weather as the source domain is mapped into different target domains which creating the other senses of it. From the perspective of cognitive linguistics, prototype theory is used to analyze the semantic category structure of the “云”（cloud）, “雨”（rain）, “风”（wind） in Chinese and compare with the semantic category structure of the “mây/vân”, “mưa/vũ”, “gió/phong” in Vietnamese with a purpose to give a more objective and systematic interpretation to the origin and development of its prototypical sense and other derived senses. Based on the theories and research results of lexicology, semantics, cognitive linguistics and psychology, this research explores the meaning system of weather terms from different perspectives and levels by adopting the following methods: comparison, description, semantic analysis and combination of qualitative and quantitative analyses. Firstly, from the macro perspective we examine the semantic features of the whole weather terms. Secondly, from the micro perspective we make detailed analyses of the semantic category of three words “云” (cloud), "雨" (rain) and “风” (wind) in Chinese, in order to better the research in systematization, from the cross-language perspective, we make a comparative study on the Chinese and Vietnameses weather terms’ semantic category, again for the systematization of our research. Finally, we supply a meticulous interpretation for the construction of the weather terms’ semantic category. From different perspectives, we get different findings and rules, which constitute the verdicts of our research. 目录 绪论. 选题理由. 研究目标及任务. 研究方法. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 考察范围. 语料收集. 研究意义. 论文结构. 5 第一章 理论基础. 研究概况. 范畴原型理论视角下的词汇研究. 与天气现象有关的词语研究. 认知语言学观点. 原型理论的基本内容.原型概念.认知范畴. 家族相似性. 原型语义范畴. 原型义项特征. 词义扩展的方式. 隐喻、转喻与语义范畴扩展. 28 第二章 汉、越语天气现象词语基本问题. 天气现象词语层次范畴.天气现象词语范畴层次之间的关系.天气现象词语基本范畴词汇特点. 天气现象词汇概念变化性. 一词多义现象. 一物多词现象. 天气现象词语语义表达方式. 源域单一出现的词. 源域与目标域同现的词语. 源域与映射角度出现的词语. 54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 55 第三章 现代汉语天气现象词语语义范畴构建 与越南语对比. 天气现象词语语义范畴构建的基础. 相似性. 邻近性. 天气现象词语语义范畴构建的机制. 天气现象词语的隐喻. 天气现象词语的转喻. 概念合成空间模式. 81 第四章 现代汉语天气现象词语语义范畴个案分析 与越南语对比. “云”、“雨”、“风”的原型义项. “云”的语义范畴. 云的位置. 云的状貌. 云的运动. 云属于天候一环. 云属于自然一环. “云”和“mây/vân”语义范畴拓展网络. “雨”的语义范畴. 雨的状貌. 雨的过程. 雨的滋润. 雨属于天候一环. 雨属于自然一环. “雨”和“mưa/vũ” 语义范畴拓展网络. 115 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. “风”的语义范畴. 风的无具体之形. 风的流动. 风属于天候一环. 风属于自然一环. “风”和“gió/phong”语义范畴拓展网络. 136 攻读学位期间发表的学术论文. 139 参考文献. 148 图表目录 图1： “Time”的语义网络 （Evans, 2004）.8 图2：“Water” 和 “水”的语义拓展网络（贾冬梅和蓝纯）.9 图3：杯子范畴的原型及其成员（Labov）.19 图4：语义扩展方式（Evans,2004).22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 图5：隐喻映射（F.24 表1：天气现象词汇义项统计表.40 图6：“云”语义范畴一部分.42 表2：“风”的语义范畴列表.43 图7：“云”和“风”语义范畴的交叉 .44 图8：【人是自然界】的实体隐喻系统 .67 图9：【人类社会是自然界】的隐喻系统.74 图10：四空间模式图 (Fauconnier & Tuner) .79 图11：“云雨”概念合成空间.80 图12：“云” 和 “mây/vân” 的语义范畴拓展对比网络.101 图13：“雨” 和 “mưa/vũ” 的语义范畴拓展对比网络.116 图14：“风” 和 “gió/phong” 的语义范畴拓展对比网络.133 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 绪论 0.选 选题理由 在人类漫长的历史发展进程中，人与自然相互依存，人类也是构成大自然 的一部分。自然界对人类生活的影响众所周知，自然界就是人类赖以生存的物 质基础。表示自然现象名称的传承词是世界上大部分语言词汇当中的关键基本 词汇，例如汉语里有：“风、雨、雷、电、星、云、水、火、山、土、天、地” 等。 丰富无穷的各种各样现象中，对人类最为熟悉的是天气现象。天气是指经 常不断变化着的大气状态，既是一定时间和空间内的大气状态，也是大气状态 在一定时间间隔内的连续变化。天气现象是指发生在大气中的各种自然现象， 即某瞬时内大气中各种气象要素（如气温、气压、湿度、风、云、雾、雨、雪 、霜、雷、雹等）空间分布的综合表现。 天气影响到人类的生活、健康、情感等各个方面。可以说天气是人类最基 本的经验之一，因此人们常用它来理解其他的事物，比如：汉语里面有“吞风饮 雨” 形容四处奔波生活艰辛，是用天气来描述人的生活的，“雨魂云梦”指男女情事 ，越南语中也有相对应的表达，分别为 “dãi gió dầm mưa”, “mây mưa”。但是汉语中用来形容女人纯洁聪颖的 “冰雪聪明”，或者赞誉德才超卓的人的“逆风家” 等这类表达越南语里面并没有。“冰雪聪明” 出处于杜甫的“冰雪净聪明，雷霆走精锐”是写樊二十三此人的心思像是被冰雪 净洗过一样的细腻而敏捷。这原不是用来形容人的，是杜甫借物言志的诗句。 由于汉族古人认为冰雪是圣洁之物，常常用来形容美丽，并且有着高尚纯洁道 德情操的人，后人便常借杜甫这诗，用来形容人聪明非凡。但真正被用来形容 女子应该是明代，明代有个文人张溥夸奖友人十一岁的小女儿“冰雪聪明”，后 被广泛用于形容年轻貌美，气质不凡，德行兼备的女子。可见不同民族语言中 与天气现象有关的词语（我们简称为天气现象词语）反映民族思维、文化方面 上的异同。 关于天气词语研究，我们选择含有“云”、“雨”、“风”、“雪”、“雷”、“闪” 、“霜”、“雾”等汉语词语当做研究对象，其原因为它们都是最突显的、最熟悉 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的天气现象。天气词语起源早，具有原初性、常用性、普遍性等特点。人类认 识世界的过程不是静态的，而是动态的。在认识新事物过程中，大脑总是在记 忆中寻找已存在的概念，根据新认识事物的物理、功能等属性将其与已认识的 事物发生某种关系，对其进行归类。这样一来，经过人类的悠久历史发展，天 气词语以其原初的基本词义为中心呈链条式、辐射式向外扩张，延伸的意义众 多，建构了一个庞大的、具有放射形的语义范畴，抽象程度也不断提高。 我们的研究就拟以语义为对象，以与天气现象有关的词语为载体，试图透 过这一窗口，基于原型理论，描写其语义体系、释析其语义建构之基础并挖掘 其构建机制，以达到揭示整个语言词语体系的语义特征及其语义建构规律，从 而补充语义学相关理论，帮助解释词义现象的目的。我们也对汉语和越南语与 天气现象有关的词语进行收集并对比研究，找出语言方面上的异同。 0. 研究目标及任务 认知语言学于20世纪兴起是当时语言学界的一件大事。作为一个有着广泛 理论基础的语言学新范式，认知语言学给语言学界提供了崭新的研究视角，同 时也让语言研究学者有机会重新审视传统语言研究的理论适用性和局限性。我 们认为传统语言研究中，词汇意义被静态化为某种天然的，与词语相对应的内 部本质或属性，忽视了词语意义的不确定性、即发性、实时建构性和动态流变 性。因此我们选择认知语言学作为本论文的理论基础。意义就是认知语言学的 核心研究内容，其指导观点是：意义来源于语言使用，是基于人类经验基础上 的一种语言概念化活动。因此，选择认知语言观点当做理论基础，就意味着论 文研究内容着重于语义方面。 我们的研究目标是：基于认知原型理论，以“云” 、“雨” 、“风” 、“雪” 、“雷” 、“闪” 、“霜” 、“雾”为代表天气因素，对现代汉语与天气现象有关的词语进行研究，揭示其 语义范畴结构及构建机制，并将其语义范畴与越南语天气词语语义范畴进行对 比，目的是找出语言证据来证实关于语义的认知原型理论，证明认知语言学是 一门研究语言、人的大脑和物理经验之间密切关系的充满科学性的新学科，希 望能够促进认知语言学理论和应用的研究，为认知语言学研究事业做出贡献。 为了实现上述的研究目标，我们的具体任务包括：（一） 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 初步整理汉里与天气现象有关的词语系统（基于含“云” 、“雨” 、“风” 、“雪” 、“雷” 、“闪” 、“霜” 、“雾”的词语）同时个案分析，基于语义形成基础归类，建设“云”、“雨”、“风 ” 的语义范畴。（二） 通过分析的这些语义范畴，深入透视其语义生成和构建的机制。（三）对汉、 越的天气词语语义范畴结构及认知机制进行对比并找出异同。 0. 研究方法 本文所选取的研究方法包括： （一）语义分析法 所谓语义分析, 是指人们对语言的所指(语言所指称的对象)、能指(语言能够指称的对象)、含义 (语言包含的内容)、意义(语言表达出来的思想、信息及人们在大脑中形成的印 象等)进行的分析。语义分析的过程就是要通过对给定语言来说明这一语言的句 子如何被理解和解释，以及说明它们与宇宙中的客观对象之间的相互关联。正 是在这个意义上，语义分析与意义理论是联系在一起的。语义分析方法也称语 言分析方法, 是通过分析语言的要素、结构、考察词语、概念的语源和语境, 而澄清语义混乱, 求得真知的一种实证研究方法。 （二）描写法 描写语言学 (Descriptive Linguistics) 是语言学的一分支，指对语言内部的特征，如词汇、语法、语音等方面进行描 述，并不受其历史影响，因此还被称为共时语言学(Synchronic Linguistics)。这是本论文重要的研究方法之一。基于所收集到的语料，我们通 过描写力图较为全面地反映汉越语中与天气现象有关的词语各方面的共性和个 性特征。 （三）对比法 通过对比，我们不仅能对不同语言加以了解，甚至可以重新认识自己的母 语。我们使用对比研究方法的最终目的是致力于找出两种语言中与天气现象有 关的词语各方面异同。 （四）定性、定量相结合方法 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 定性分析就是对研究对象进行“质”的方面的分析。具体地说是运用归纳和 演绎、分析与综合以及抽象与概括等方法，达到认识事物本质、揭示内在规律 。而定量分析法则通过某些相关的数据比较，更直观、更科学地了解语言的某 些规律，增强研究结果的可信度。本文就以定量分析为手段，以定性分析为目 的，希望能确保研究过程的可操作性和研究结论的可信度。 0. 考察范围 天气现象是人类最为熟悉的，也是人类长期以来不断理解和探索的。天气 是人类的基本经验之一，因此各类天气概念常被人类用来理解和认识其他事物 。在每一种语言的词汇中，天气名称词所占的比例虽然不大，但是它们属于语 言中的基本词汇，所以构成能力很强。 据《中国成人教育百科全书》：天气是“天气现象和天气过程的总称。指 某一瞬间或短时间内大气中各种气象要素 (如温度、气压、湿度等) 和天气现象 (如云、雾、雨等) 的综合。”（林崇德,姜璐,王德胜 主编;刘清泗 分卷主编.中国成人教育百科全书·地理·环境.海口：南海出版公司.第138页 ），在《中国百科大辞典》也将“天气现象”定义为“大气中(包括地面上的一部 分)的各种物理现象。例如雨、雪、雾、霜、雷暴、大风和大气光象等。”（中 国百科大辞典编委会编;袁世全,冯涛 主编.中国百科大辞典.北京：华厦出版社.第899页）综合科学资料的著名 网络百度百科也为“天气现象”定义为“天气现象是指发生在大气中的各种自然现 象，即某瞬时内大气中各种气象要素（如气温、气压、湿度、风、云、雾、雨 、雪、霜、雷、雹等）空间分布的综合表现。” 我们根据上述的科学定义，抽出属于基本层次词汇并最接近人们生活的八种天 气现象，包括：“云” 、“雨” 、“风” 、“雪” 、“雷” 、“闪” 、“霜” 、“雾” 来进行考察分析。我们之所以选择这一系列词汇是因为属于基本层次词汇具有 最强的隐喻生命力。加之，它们对人们来说都是熟悉的天气现象，这意味着人 们对其具有丰富的经验，即具有坚固的认知基础。然后我们将“云” 、“雨” 、“风”等三种最熟悉的天气现象进行个案具体分析。我们之所以选择这三种天 气现象是因为在汉语成语中它们经常搭配来表示某种意义，例如：“风云突变” 、“未风先雨” 、“云期雨约”等。因此笔者选择 “云” 、“雨” 、“风” 当做研究对象。我们考察的范围是含有 “云” 、“雨” 、“风” 、“雪” 、“雷” 、“闪” 、“霜” 、“雾”的词语，包括以 “云” 、“雨” 、“风” 、“雪” 、“雷” 、“闪” 、“霜” 、“雾”作为语素的双音节词、多音节词和熟语。越南语方面，我们考察含有相 对应的 “mây/vân”（云）、“mưa/vũ”（雨） 、“gió/phong”（风）、 “tuyết”（雪）、 “sấm/lôi”（雷） 、“chớp”（闪）、 “sương” （霜）、“mù”（雾）等词语。 0. 语料收集 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本研究的语料主要来源于最有代表性的大型词典：汉语语料主要选自《汉 语词典》(第六排版)，越南主要语料来源于《Ðại Từ Ðiển Tiếng Việt》(越语大词典)(2007年版)。这两部词典都最权威、最可靠的。另外，为求 语料的丰富，我们还从其它一些分类词典、著名语言语料库以及汉、越语现、 当代文学作品等中进行语料收集。 我们所收集到的语料数量：汉语一共552个词语，越南语一共110个词语， 汉语和越南语例子一共236个。 汉语的例子我们都选自供给学术研究的中国北大语料库和中国国家语委现 代汉语语料库。这两大中国语言语料库的语料一般为典范的现代汉语作品，具 有相当的普及性、代表性、比较通用的报刊、科学、历史作品，内容涉及各个 学科的基础理论、基本术语，可为科学语汇的收集、语言研究的规范工作提供 依据。越南语的例子我们收集自一些典范的报刊、文学作品及越南语语料库vie lex。 0. 研究意义 语言宏观词汇理论的构建，离不开微观中词群的研究。在宏观研究整个词 汇系统的同时，也要从微观上对具体问题现象进行具体的分析和研究。天气是 人类的基本经验之一，人类常用它来理解其他的事物，因此与天气现象有关的 词语丰富，是词汇系统中的关键构成部分。但是目前还没有人对其进行系统的 研究，这为我们留下了充分的空间，我们希望能够以本论文弥补这一方面上研 究的缺陷。 语言对比追求的一大目标就在于二语教学上的应用。与天气现象有关的词 语在各语言中都有重要的位置。因此二语教学中若能对不同文化的语言表达进 行认知解释，会对语言了解、语言习得以及语言教学都具有一定实践价值。其 次，汉语和越南语因种种原因有着密切的关系，这项研究成果将对研究汉语和 越南语的接触与影响起到一定的参考作用。 0. 论文结构 除了绪论和结语之外，本论文分四章展开论述： 第一章：理论基础 第二章：汉、越语天气现象词语基本问题 第三章：现代汉语天气现象词语语义范畴构建——与越南语对比 第四章：现代汉语天气现象词语语义范畴个案研究——与越南语对比 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第 一章 理论基础 1. 引言 “语义”是语言的意义内容，分为词汇意义、语法意义和修辞意义。语义研 究包括词语意义和句子意义。我们择取其中的词语意义即词义进行研究的原因 是：语言是“词的语言”，词决定着其它语言单位，是语言的机构中某种中心的 东西，再说，认知语言学就着重语义研究方面。每个词都是语言学的微观世界 ，都是文献、文化的缩影。因为词的核心是词义所以我们唯有对词义进行研究 才可能掌握词。词义一方面具有易变性特征，它是语言中变化最明显、最频繁 的因素。词义往往在稳定的词语形式下，呈现出多变的意义内容，具有极大的 灵活性。但另一方面其作为交际工具，不可一日或缺，为了维持交际，词义系 统又具有稳定性特征，词义发生的是渐变，不会是突变、并遵循一定的规律， 以保持系统的平衡。这样词义就在变化和稳定中平衡和发展，意义演变呈现出 共性的规律性和个性的差异性特征。我们只有对这些共性和个性的词义特征进 行深入细致地分析描写，并揭示决定意义变迁的条件和动力，以及意义建构的 深层机制，才能全面科学地把握词义体系，进而掌握词语体系。 传统的语义观点认为语言符号与客观世界之间是通过大脑中的概念相连接 ，符号记载的是客观现实，因此，语言符号与客观世界有对应关系，没有强调 人的认知对概念形成的作用。认知语言学则认为语言符号记载的是经验现实， 它承认客观世界的现实性及其对语言形成的本源作用，但更强调人类认知的参 与作用，认为语言不能直接反映客观世界, 而是有人对客观世界的认知介于其间。人类的认知始于对客观世界进行范畴化 ，获得范畴之后，形成概念。概念系统是根据范畴组织起来的，语义即是对世 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 界进行范畴化和概念化的过程。一个语言符号的指称对象可能唯一，也可能不 唯一。当一个语言符号的指称对象不是一个而是一系列概念时，它就代表一个 语义范畴。 1. 研究概况 语言学中音位、语素、句法结构比较抽象，词汇最具体，而与人们生活关 系特别密切，不可分割。词汇同时也是语言中最活跃的部分。随着人类社会的 发展，词汇系统中新质要素不断增加，旧质要素不断消亡。因此，一个民族的 思维方式、文化特征、历史进程在词汇中产生最明晰的投影。 汉语和越南语关于词语的研究丰富多彩，涉及到时间、空间、动物、植物 、人类等范畴。大部分研究词语的论文都在综合运用词汇学、语义学、认知语 言学、心理学等的理论基础上揭示研究范围之内词语的各个相关方面，主要包 括：词语词义生成、概念映射、词语扩大、词义演变、词语形式组合、文化内 涵、语用功能等。 1. 范畴原型理论视角下的词汇研究 1. 多义词语义研究 一词多义现象在任何一种语言的词汇中都是极为普遍的现象，是词汇语义 学研究的核心内容。在范畴原型理论视角下对词汇进行研究首先应该提到Vyvy an Evans。他的 “The structure of Time: Language, Meaning and Temporal Cognition”[Evans,2004]。这一本书已经从认知语言学的基本观点出发，用多义 网络模式系统研究 “Time” 范畴结构，同时运用这个网络来研究时间词库，反应了认知语言学词汇语义方 面研究的新进展。Evans 将时间分为八个义项进行论证。他提出并且论证了时间的中心意义是期间义（t he duration sense）。所谓期间义是指受到限制的时间间隔，这种限制来自于一个事件的开 始和结束，例如： It was a long time ago that they met.（已经好长时间他们没有相见） 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 他进一步发展了 “Time” 的多义网络，其他七个意义分别为：瞬间义 (moment sense)、事例义(event sense)、事体义(instance sense)、基质义(matrix sense)、施事义(agentive sense)、量度义(measurement-system sense)、商品义(commodity sense)。瞬间义是指对于离散的或者点状的时间点进行概念化，例如： The time for a decision has arrived.（做出决定的时间到了） 事例义是对于一个特殊的事例进行概念化的结果，例如： He did it 50 times in a row.（他连续做了50次） 事体义指对于所指某个特定事件进行概念化，例如： The young women’s time approached.（年轻女人的时代快要到来了） 基质义的最大特征就是没有界限约束，不受两个独立事件间隔的约束，例 如：Time runs on forever.（时间是永恒的） 施事义不仅表征特定的变化，还要表征这个变化的施动者是Time，例如： Time is the great physician.（时间是最好的医生） 量度义是指Time在语言中可以作为一种量度标准进行应用，例如： They performed the dance to waltz-time.（他们开始跳华尔兹舞） 商品义是指Time 是有价值的，因此可以被用来交换、贸易、获得和拥有等等，例如：They sold more advertising time. （他们出售更多的广告时间） Evans 已经论证了一个多义词的语义结构不是一堆分散的、毫无关系的语义项的集合 ，而是一个极为连贯的、自然的范畴。“Time” 的各个义项是互相关联的，它们按照一定的规律可以构成一个多义网络。Evans 为“Time” 划出如图1的语义网络。 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Duration sense Moment Sense CommoditySen Matrix se Sense Measurement-system Sense Instance Sense Event Agentive Sense Sense 图1： “Time”的语义网络（Evans, 2004） 另外，Evans 和他的导师 Tyler 也在原型理论的研究基础上，考察了介词 “over” 和动词 “fly”。 后来许多研究者循着 Tyler 和Evans 的路径，对多义词展开分析并进行跨语言对比：廖光荣在《多义词意义关系模 式研究》文章中已经对exchange 语义范畴网络及其意义关系模式分析；徐颖和钟小佩发表《原型理论视角下的 多义词语义扩展理据分析——以形容词“high” 为例》时，也分析了 “high” 的15 个义项的语义范畴网络；张琳以Tyler和Evans 的原则性多义模式为依据，以英文高频率介词 “in” 为研究对象，探讨了其语义的结构，解释其中心意义产生和各个义项生成的原 则、标准以及过程；贾冬梅和蓝纯[2010]在《‘Water’和 ‘水’的认知词义对比分析》文章中，对“Water” 和 “水” 的语料展开分析，找出原型义项，然后按照词义标准，同时参照认知语言学的 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 概念隐喻理论，把两者的各个义项归类为相同和不同的语义拓展，绘制词义拓 展网络并对其进行分析。下面图2是他们所绘制的“Water” 和 “水”的语义拓展网络： 原型：无色无味透明的液体 液体：酒水 水域、水体 深 浊 温 动 能 度 度 度 态 量 险境： 复杂： 容 态度： Difficulty: 金融： 性 稀释： 政治： 祸 深水 浑水 貌 冷水 hot water 流水 情 注水 君舟民 水 ： 水 水汪汪 水灵 水性杨花 静水流深 图2：“Water” 和 “水”的语义拓展网络（贾冬梅和蓝纯） 各位学者的研究证明在语言的实际使用中，每一词汇意义都可能在原型意 义的基础上衍生出许多新的意义，但所有衍生出来的意义及其用法都不是偶然 的、孤立的和随意的，它们的语义彼此之间相互关联，最终形成该语言单位的 意义网络和链条，构成该词汇的意义范畴。 1. 词群语义范畴研究 在认知语言学理论基础上，十年来许多研究者就从认知范畴角度对词汇进 行研究。任何语言词汇系统都可以从不同的角度进行分类，形成一系列小类别 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 。某一种类别中的所有词语都具有某种“家族相似性”，这些“家族相似性”的特 点及其之间关系蕴涵在语义系统中，而外在则表现其语言的文字形体或词语的 构词方式及语法功能。关于汉语词群语义范畴研究，选择某一构词语素为词群 标志，通过整理语料对其进行全面分析的论文比较丰富 。下面是一些相关的代表论文： 1、《汉语“头”、“首”词群的语义范畴与隐喻认知研究》（刘伊娜，2008 ） 2、《汉语“风”词群的语义范畴及隐喻认知分析》（赵海亮，2008） 3、《汉语“火”词群的语义范畴与隐喻认知研究》（刘斌，2009） 4、《汉语“手”词群的语义范畴与认隐喻知研究》（许端娟，2009） 5、《汉语“心”族词语研究》（赵斌，2010） 6、《汉语“言”词群研究》（许一秀，2012） 7、《汉语“天”词族的研究》（林聪，2012） 8、《汉语“水”词群的语义范畴及隐喻认知研究》（卢凌芸，2012） 9、《汉语“衣”词群研究》（刘晓翔，2013） 上述论文都以汉语“X”词群为研究对象。“X”词群被界定为含有语素“X”的 词语，包括：“X”部单纯词、“X”合成词以及含有“X”的熟语。?