Luận án nghiên cứu từ ngữ hiện tượng thời tiết tiếng Hán đối chiếu tiếng Việt - ĐH Ngoại ngữ

Luận văn thạc sĩ VNU ULIS nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán hiện đại và đối chiếu với tiếng Việt, mang lại cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Cầm Tú Tài
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Liên Quan Đến Hiện Tượng Thời Tiết Trong Tiếng Hán Hiện Đại (Có Đối Chiếu Với Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT CƠ SỞ
• 1.1. Nghiên cứu tổng quan
• 1.2. Nghiên cứu từ vựng dưới góc độ lý thuyết nguyên mẫu
• 1.3. Nghiên cứu từ vựng liên quan đến hiện tượng thời tiết
• 1.4. Quan điểm ngôn ngữ học nhận thức
• 1.5. Nội dung cơ bản của lý thuyết nguyên mẫu
• 1.6. Khái niệm nguyên mẫu
• 1.7. Phân loại nhận thức
• 1.8. Ngữ nghĩa nguyên mẫu
• 1.9. Đặc điểm nghĩa nguyên mẫu
• 1.10. Cách thức mở rộng nghĩa từ
• 1.11. Ẩn dụ, hoán dụ và mở rộng ngữ nghĩa nguyên mẫu
• 2. CHƯƠNG 2: HÀN, VIỆT NGỮ VỀ TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CƠ BẢN
• 2.1. Phân cấp từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.2. Mối quan hệ giữa các cấp từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.3. Đặc điểm từ vựng cơ bản về hiện tượng thời tiết
• 2.4. Tính biến đổi khái niệm từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.5. Hiện tượng đa nghĩa
• 2.6. Hiện tượng đa từ cho một vật
• 2.7. Cách biểu đạt ngữ nghĩa của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 2.7.1. Từ chỉ nguồn đơn xuất hiện
• 2.7.2. Từ chỉ nguồn và mục tiêu cùng xuất hiện
• 2.7.3. Từ chỉ nguồn và góc độ chiếu xuất hiện
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG NGỮ NGHĨA NGUYÊN MẪU CỦA TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI - ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 3.1. Cơ sở xây dựng ngữ nghĩa nguyên mẫu của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.2. Tính tương đồng
• 3.3. Tính lân cận
• 3.4. Cơ chế xây dựng ngữ nghĩa nguyên mẫu của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.5. Ẩn dụ của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.6. Hoán dụ của từ vựng hiện tượng thời tiết
• 3.7. Mô hình không gian tổng hợp khái niệm
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC TRƯỜNG HỢP NGỮ NGHĨA NGUYÊN MẪU CỦA TỪ NGỮ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI - ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 4.1. Các nghĩa nguyên mẫu của “云” (mây)
• 4.2. Ngữ nghĩa của “云”
• 4.2.1. Vị trí của mây
• 4.2.2. Hình dáng của mây
• 4.2.3. Chuyển động của mây
• 4.2.4. Mây thuộc chu trình thời tiết
• 4.2.5. Mây thuộc chu trình tự nhiên
• 4.2.6. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “云” và “mây/vân”
• 4.3. Ngữ nghĩa của “雨” (mưa)
• 4.3.1. Hình dáng của mưa
• 4.3.2. Quá trình mưa
• 4.3.3. Sự tưới mát của mưa
• 4.3.4. Mưa thuộc chu trình thời tiết
• 4.3.5. Mưa thuộc chu trình tự nhiên
• 4.3.6. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “雨” và “mưa/vũ”
• 4.4. Ngữ nghĩa của “风” (gió)
• 4.4.1. Gió không có hình dạng cụ thể
• 4.4.2. Sự lưu động của gió
• 4.4.3. Lực gió
• 4.4.4. Tốc độ gió
• 4.4.5. Hướng gió
• 4.4.6. Gió thuộc chu trình thời tiết
• 4.4.7. Gió thuộc chu trình tự nhiên
• 4.4.8. Mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa của “风” và “gió/phong”
• CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ ngữ thời tiết không chỉ phản ánh các hiện tượng tự nhiên mà còn thể hiện cách mà con người nhận thức và tương tác với thế giới xung quanh. Việc so sánh từ ngữ này giữa hai ngôn ngữ giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt trong tư duy văn hóa của người Hán và người Việt.

1.1. Ý nghĩa của từ ngữ thời tiết trong ngôn ngữ

Từ ngữ thời tiết như "mưa", "nắng", "gió" không chỉ đơn thuần là các hiện tượng tự nhiên mà còn mang trong mình những ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Chúng thường được sử dụng trong các thành ngữ, tục ngữ để diễn đạt cảm xúc và trạng thái tâm lý của con người.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết giúp hiểu rõ hơn về cách mà con người trong các nền văn hóa khác nhau diễn giải và tương tác với các hiện tượng tự nhiên. Điều này không chỉ có giá trị trong ngôn ngữ học mà còn trong các lĩnh vực như tâm lý học, xã hội học và văn hóa học.

II. Những thách thức trong việc so sánh từ ngữ thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt

Việc so sánh từ ngữ thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt gặp phải nhiều thách thức. Sự khác biệt về ngữ pháp, cấu trúc câu và cách diễn đạt có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc dịch và giải thích. Hơn nữa, các yếu tố văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng và hiểu.

2.1. Khó khăn trong việc dịch nghĩa từ ngữ thời tiết

Nhiều từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, điều này tạo ra khó khăn trong việc dịch và hiểu đúng nghĩa. Ví dụ, từ "霜" (sương) có thể không được sử dụng phổ biến trong tiếng Việt như trong tiếng Hán.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa đến cách sử dụng từ ngữ

Mỗi nền văn hóa có cách hiểu và sử dụng từ ngữ thời tiết khác nhau. Ví dụ, trong tiếng Hán, từ "风" (gió) có thể được sử dụng để chỉ sự thay đổi trong cuộc sống, trong khi trong tiếng Việt, từ này thường chỉ đơn thuần là hiện tượng tự nhiên.

III. Phương pháp nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích ngữ nghĩa, so sánh ngôn ngữ và nghiên cứu trường hợp. Các phương pháp này giúp làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa và cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng trong từng ngôn ngữ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ ngữ thời tiết

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các khía cạnh khác nhau của từ ngữ thời tiết, từ đó hiểu rõ hơn về cách mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này bao gồm việc xem xét các nghĩa đen và nghĩa bóng của từ.

3.2. So sánh ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt

So sánh ngôn ngữ giúp phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt trong cách mà hai ngôn ngữ này diễn đạt các hiện tượng thời tiết. Việc này không chỉ giúp làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa mà còn phản ánh tư duy văn hóa của người sử dụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giáo dục, truyền thông và các lĩnh vực khác liên quan đến ngôn ngữ và văn hóa.

4.1. Ứng dụng trong giáo dục ngôn ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển chương trình giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ thời tiết trong ngữ cảnh thực tế.

4.2. Ứng dụng trong truyền thông và văn hóa

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết có thể giúp các nhà báo và nhà văn sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và hiệu quả hơn, từ đó tạo ra những tác phẩm văn học và truyền thông có giá trị.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ hơn về cách mà từ ngữ thời tiết được sử dụng và diễn giải sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và văn hóa của hai dân tộc.

5.1. Tương lai của nghiên cứu từ ngữ thời tiết

Nghiên cứu từ ngữ thời tiết sẽ tiếp tục phát triển, với nhiều phương pháp và công cụ mới được áp dụng. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà con người tương tác với thế giới tự nhiên thông qua ngôn ngữ.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm các hiện tượng thời tiết khác và cách mà chúng được diễn đạt trong các ngôn ngữ khác nhau, từ đó tạo ra một bức tranh toàn diện hơn về ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Nghiên cứu từ ngữ liên quan đến hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại — Có đối chiếu với tiếng Việt" (tên nguyên bản: 现代汉语与天气现象有关的词语研究 —— 与越南语对比) được tác giả Nguyễn Thị Hương Giang (阮氏香江) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Cầm Tú Tài (琴秀才) và TS. Đỗ Thị Thanh Huyền (杜氏青玄). Luận án được bảo vệ năm 2016 tại Khoa Sau đại học thuộc Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (河内国家大学所属外国语大学 研究生院), chuyên ngành Ngôn ngữ Hán (汉语言学), mã số chuyên ngành: 62220204.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển lịch sử của nhân loại, con người và tự nhiên luôn tồn tại mối quan hệ tương hỗ mật thiết. Các từ ngữ chỉ tên gọi hiện tượng tự nhiên là lớp từ vựng cơ bản cốt lõi trong hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới. Trong số đó, các hiện tượng thời tiết diễn ra thường xuyên trong khí quyển (như mây, mưa, gió, tuyết, sấm, chớp, sương, mù) tác động trực tiếp và sâu sắc đến đời sống, sức khỏe và tình cảm của con người. Do là một trong những trải nghiệm cơ bản nhất của nhân loại, con người thường xuyên sử dụng các khái niệm thời tiết cụ thể làm miền nguồn để nhận thức và diễn đạt các sự vật, hiện tượng trừu tượng khác, dẫn tới sự mở rộng nghĩa và hình thành hiện tượng đa nghĩa mang tính quy luật.

Tuy nhiên, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu rõ rệt: các nghiên cứu về thời tiết chủ yếu tập trung trong các ngành khoa học tự nhiên như khí tượng học, nông nghiệp học và địa lý học; trong khi ở góc độ ngôn ngữ học, các công trình trước đây chỉ dừng lại ở các bài viết nhỏ lẻ, khảo sát một vài từ đơn lập, thiếu tính bao quát toàn diện về hệ thống từ ngữ thời tiết. Mặt khác, các nghiên cứu ẩn dụ thời tiết từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận thường lặp lại các quan điểm cũ, thiếu thống kê định lượng khoa học. Đặc biệt, tại Việt Nam, các chuyên khảo nghiên cứu từ ngữ thời tiết còn rất hiếm, và các công trình đối chiếu liên ngôn ngữ mang tính hệ thống giữa từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt hầu như chưa xuất hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là: Dựa trên lý thuyết nguyên mẫu tri nhận, lấy 8 yếu tố thời tiết tiêu biểu gồm "vân" (mây), "vũ" (mưa), "phong" (gió), "tuyết" (tuyết), "lôi" (sấm), "thiểm" (chớp), "sương" (sương), "vụ" (mù) làm đại diện, tiến hành nghiên cứu hệ thống từ ngữ liên quan đến hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại; làm sáng tỏ cấu trúc phạm trù ngữ nghĩa và cơ chế xác lập ngữ nghĩa của chúng; đồng thời đối chiếu phạm trù ngữ nghĩa đó với từ ngữ thời tiết tiếng Việt nhằm tìm kiếm bằng chứng ngôn ngữ củng cố lý thuyết nguyên mẫu tri nhận, chứng minh mối quan hệ giữa ngôn ngữ, bộ não con người và trải nghiệm vật lý.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Sơ bộ chỉnh lý hệ thống từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán (dựa trên các từ ngữ chứa 8 yếu tố: vân, vũ, phong, tuyết, lôi, thiểm, sương, vụ); đồng thời tiến hành phân tích trường hợp điển hình, phân loại dựa trên cơ sở hình thành nghĩa để xây dựng phạm trù ngữ nghĩa của ba yếu tố "vân", "vũ", "phong".
2. Thông qua các phạm trù ngữ nghĩa đã phân tích, làm sáng tỏ sâu sắc cơ chế sản sinh và xác lập ngữ nghĩa của chúng (ẩn dụ, hoán dụ và mô hình không gian pha trộn khái niệm).
3. Tiến hành đối chiếu cấu trúc phạm trù ngữ nghĩa và cơ chế tri nhận của từ ngữ thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt để chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các từ ngữ liên quan đến hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt.
• Phạm vi khảo sát: Luận án tập trung khảo sát các từ ngữ chứa 8 yếu tố thời tiết thuộc tầng bậc cơ bản: “vân” (云), “vũ” (雨), “phong” (风), “tuyết” (雪), “lôi” (雷), “thiểm” (闪), “sương” (霜), “vụ” (雾). Phạm vi từ vựng bao gồm từ ngữ song âm tiết, đa âm tiết và thục ngữ (thành ngữ, quán dụng ngữ) có chứa các ngữ tố này. Về phía tiếng Việt, phạm vi khảo sát tương ứng gồm các từ ngữ chứa: “mây/vân”, “mưa/vũ”, “gió/phong”, “tuyết”, “sấm/lôi”, “chớp”, “sương”, “mù”. Trong đó, tác giả lựa chọn 3 hiện tượng thời tiết quen thuộc nhất và có tần suất kết hợp cao trong thành ngữ Hán là “vân” (mây), “vũ” (mưa), “phong” (gió) để tiến hành phân tích trường hợp điển hình chuyên sâu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được luận án điểm luận

Luận án đã tổng quan hệ thống tài liệu nghiên cứu phong phú liên quan đến lý thuyết nguyên mẫu, ngữ nghĩa từ vựng và hiện tượng thời tiết:

• Nghiên cứu ngữ nghĩa từ đa nghĩa theo lý thuyết nguyên mẫu: Nổi bật là công trình nghiên cứu cấu trúc thời gian của Vyvyan Evans (2004) với mô hình mạng lưới đa nghĩa của danh từ Time gồm 8 nét nghĩa (nghĩa khoảng thời gian, nghĩa khoảnh khắc, nghĩa sự việc, nghĩa trường hợp, nghĩa cơ chất, nghĩa tác nhân, nghĩa hệ thống đo lường, nghĩa hàng hóa); các nghiên cứu của Tyler & Evans (2001, 2003) về giới từ over, in và động từ fly; Liêu Quang Vinh phân tích mạng ngữ nghĩa từ exchange; Từ Dĩnh và Chung Tiểu Bội phân tích 15 nét nghĩa của từ high; Trương Lâm phân tích giới từ in; Giả Đông Mai và Lam Thuần (2010) đối chiếu ngữ nghĩa tri nhận giữa Water và Thủy (水).
• Nghiên cứu phạm trù ngữ nghĩa nhóm từ (từ quần - 词群): Các nghiên cứu khảo sát nhóm từ ngữ mang một ngữ tố trung tâm trong tiếng Hán như: Lưu Y Na (2008) nghiên cứu nhóm từ "đầu", "thủ"; Triệu Hải Lượng (2008) nghiên cứu nhóm từ "phong"; Lưu Bân (2009) nghiên cứu nhóm từ "hỏa"; Hứa Đoan Quyên (2009) nghiên cứu nhóm từ "thủ"; Triệu Bân (2010) nghiên cứu nhóm từ "tâm"; Hứa Nhất Tú (2012) nghiên cứu nhóm từ "ngôn"; Lâm Thông (2012) nghiên cứu nhóm từ "thiên"; Lư Lăng Vân (2012) nghiên cứu nhóm từ "thủy"; Lưu Hiểu Tường (2013) nghiên cứu nhóm từ "y". Trong đó, Triệu Hải Lượng đã phân loại ngữ nghĩa nhóm từ "phong" thành ba phạm trù: tự nhiên, xã hội và y học.
• Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Hán: Quá Thường Bảo (1998) khảo cứu sự biến chuyển nghĩa của chữ "phong" gắn với tế lễ ca múa và giáo hóa; Phùng Diệu Sơ (1996) và Diệp Thư Hiến (1997) giải thích từ ngữ thời tiết gắn với tình ái và thần thoại; Lỗ Xu Nguyên (2005) khảo cứu trường ngữ nghĩa của "phong" trên 4 bình diện: tự nhiên, xã hội, nghệ thuật và nhân cách; Trịnh Phi (2008) khảo sát "phong" trong tu từ bình phẩm thi văn; Trương Thiến (2014) chỉ ra ý nghĩa biểu tượng của "phong" và "vân"; Cao Mỹ Lệ (2006) khảo sát ngữ nghĩa văn hóa của "phong, hoa, tuyết, nguyệt", nêu ra 12 hàm nghĩa của "phong" và 3 nghĩa phái sinh của "tuyết".
• Nghiên cứu từ ngữ thời tiết trong tiếng Việt: Tác giả ghi nhận nghiên cứu của Đặng Thị Thu Hiền (2011) về ý nghĩa biểu tượng của "gió/phong" trong Truyện Kiều, thống kê tần suất và chỉ ra các biểu tượng không gian, thời gian, tâm hồn, tình yêu, biến cố.
• Nghiên cứu ẩn dụ tri nhận về thời tiết: Trần Lâm Lâm (2009) phân tích ánh xạ giữa miền khí tượng và miền phi khí tượng; Vương Kỳ (2012) nghiên cứu 9 nét nghĩa và các đường hướng ánh xạ của "tuyết"; Trương Vinh và Trương Phúc Vinh (2010) đối chiếu ẩn dụ của "mưa" trong tiếng Hán và tiếng Anh; Trương Vinh (2011) nghiên cứu ẩn dụ của "vân" trong quán dụng ngữ tiếng Hán.
• Nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ: Đổng Minh Viện (2011) đối chiếu quán dụng ngữ thời tiết Anh – Hán; Ngô Hoa (2010) đối chiếu ẩn dụ biểu đạt cảm xúc của từ ngữ thời tiết Anh – Hán; Hà Vĩ (2012) đối chiếu từ ngữ biểu thị ý nghĩa cực hạn bắt nguồn từ yếu tố thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Anh ("phong", "lôi" với wind, thunder); Trương Thiến (2014) đối chiếu ý nghĩa biểu tượng tự nhiên giữa tiếng Hán và tiếng Nga.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Dựa trên việc phân tích các nghiên cứu đi trước, luận án định vị giải quyết ba thiếu khuyết lớn:

1. Khắc phục tính chất cục bộ, đơn lẻ của các nghiên cứu trước đây bằng cách xây dựng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về mặt ngữ nghĩa đối với toàn bộ hệ thống từ ngữ thời tiết.
2. Khắc phục tình trạng nghiên cứu ẩn dụ thuần túy quy nạp định tính bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa định tính và thống kê ngữ liệu định lượng xác thực.
3. Lấp đầy khoảng trống nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ Hán – Việt về mảng từ vựng thời tiết, cung cấp cơ sở đối sánh ngữ nghĩa và cơ chế tri nhận song ngữ chưa từng được thực hiện đầy đủ trước đó.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng hệ thống lý luận của Ngôn ngữ học tri nhận làm nền tảng cốt lõi:

• Lý thuyết phạm trù hóa và nguyên mẫu (Prototype Theory): Xuất phát từ quan điểm của Wittgenstein về "tính tương đồng gia đình" (family resemblances), Rosch (1978) và Labov về cấu trúc phạm trù nhận thức có ranh giới mờ, có thành viên điển hình (nguyên mẫu) và thành viên biên; mô hình hội tụ (cluster model) của Lakoff (1987) khi phân tích khái niệm "mẹ" (mother); hiện tượng phân tách nguyên mẫu của Ungerer & Schmid (1996) đối với từ idea.
• Tiêu chuẩn xác định nét nghĩa nguyên mẫu: Luận án áp dụng tiêu chuẩn xác định nghĩa nguyên mẫu từ của Fillmore & Atkins (2000), Tyler & Evans (2003) và Evans (2004) gồm 4 tiêu chí cho danh từ đa nghĩa: (1) Nét nghĩa được chứng thực sớm nhất trong lịch sử; (2) Giữ vị trí chủ đạo trong mạng lưới ngữ nghĩa; (3) Có mối quan hệ suy luận với các nét nghĩa khác trong phạm trù; (4) Biểu thị sự vật cụ thể gắn liền trực tiếp với trải nghiệm thực tế của con người thay vì khái niệm trừu tượng.
• Phương thức mở rộng nghĩa từ: Dựa trên mô hình của Evans (2004) gồm hai phương thức cơ bản: kiểu bức xạ (radiation - các nghĩa phái sinh tỏa ra xung quanh một nguyên mẫu trung tâm) và kiểu dây chuyền (concatenation - nghĩa phái sinh tiếp tục đóng vai trò thứ nguyên mẫu để sản sinh các mắt xích nghĩa tiếp theo).
• Cơ chế mở rộng phạm trù: Luận án sử dụng Lý thuyết Ẩn dụ khái niệm (Conceptual Metaphor Theory) của Lakoff & Johnson (1980) với các thành tố miền nguồn, miền đích, miền ánh xạ, sơ đồ hình ảnh; Lý thuyết Hoán dụ khái niệm (Conceptual Metonymy Theory) của Lakoff & Turner (1989), Radden (2000) dựa trên nguyên tắc tiếp cận trong cùng một ma trận miền nhận thức; và Mô hình không gian pha trộn khái niệm (Conceptual Blending Theory / Không gian tích hợp 4 chiều) của Fauconnier & Turner.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp 4 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa (Semantic analysis): Phân tích đối tượng biểu thị, năng sở, nội hàm và ngữ cảnh xuất hiện của từ ngữ nhằm xác định các nét nghĩa thực tế và quy luật biến chuyển ngữ nghĩa.
2. Phương pháp miêu tả (Descriptive method): Nghiên cứu đồng đại hệ thống từ ngữ thời tiết, miêu tả khách quan các đặc trưng ngữ nghĩa nội tại trong tiếng Hán và tiếng Việt.
3. Phương pháp đối chiếu (Comparative method): So sánh đối chiếu hệ thống từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết giữa tiếng Hán và tiếng Việt nhằm tìm ra các điểm tương đồng phổ quát và các dị biệt văn hóa - tư duy.
4. Phương pháp kết hợp định tính và định lượng: Sử dụng định lượng để thống kê tần suất, số lượng từ ngữ, số lượng nghĩa và các tỷ lệ xuất hiện từ các bộ từ điển và kho ngữ liệu chuẩn; lấy định lượng làm phương tiện để phục vụ mục tiêu phân tích định tính quy nạp và diễn dịch bản chất ngữ nghĩa.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu được trích xuất từ các nguồn tài liệu tin cậy và có thẩm quyền:

• Từ điển tiếng Hán: Hiện đại Hán ngữ từ điển bản in lần thứ 6 (《现代汉语词典》第六版).
• Từ điển tiếng Việt: Đại từ điển tiếng Việt xuất bản năm 2007 (《Đại Từ Điển Tiếng Việt》, 2007).
• Kho ngữ liệu tiếng Hán: Kho ngữ liệu Đại học Bắc Kinh (CCL) và Kho ngữ liệu tiếng Hán hiện đại của Ủy ban Ngôn ngữ Quốc gia Trung Quốc.
• Kho ngữ liệu tiếng Việt: Kho ngữ liệu VieLex, cùng các tác phẩm văn học và báo chí hiện đại tiêu biểu.

Thống kê dung lượng ngữ liệu nghiên cứu của luận án được thể hiện qua bảng sau:

Loại ngữ liệu	Tiếng Hán	Tiếng Việt	Tổng số
Số lượng từ ngữ thu thập	552 từ ngữ	110 từ ngữ	662 từ ngữ
Số lượng ngữ cảnh/ví dụ thực tế	-	-	236 ví dụ
Số lượng từ ngữ thuộc phạm trù hạ vị được khảo sát chi tiết	216 từ	-	216 từ

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết (第一章 理论基础)

Chương này tập trung xác lập hệ thống cơ sở lý thuyết cho toàn bộ công trình. Tác giả khẳng định ngữ nghĩa là cốt lõi của từ vựng, bắt nguồn từ việc sử dụng ngôn ngữ và mang tính nghiệm thân sâu sắc. Tác giả hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu lý thuyết nguyên mẫu từ thực nghiệm nhận thức của Rosch, Labov (thực nghiệm phân loại cốc/tách), mô hình "tính tương đồng gia đình" của Wittgenstein, và mô hình mạng lưới đa nghĩa của Evans.

Chương 1 làm rõ hai phương thức mở rộng nghĩa: kiểu bức xạ và kiểu dây chuyền; đồng thời xác lập hai công cụ nhận thức trọng yếu giúp mở rộng phạm trù từ vựng từ hữu hình sang vô hình là ẩn dụ khái niệm (dựa trên tính tương đồng xuyên miền nhận thức) và hoán dụ khái niệm (dựa trên tính tiếp cận trong cùng một ma trận miền). Luận án cũng trình bày các dạng thức hoán dụ tiêu biểu như: bộ phận thay cho toàn thể, toàn thể thay cho bộ phận, vật chứa thay cho vật được chứa, chất liệu thay cho vật thể, nơi chốn thay cho thể chế/sự kiện, và nguyên nhân thay cho kết quả.

Chương 2: Những vấn đề cơ bản về từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán và tiếng Việt (第二章 汉、越语天气现象词语基本问题)

Chương 2 giải quyết các bình diện cấu trúc phạm trù tầng bậc, tính biến chuyển khái niệm và phương thức biểu đạt ngữ nghĩa của từ ngữ thời tiết. Tác giả xác định "hiện tượng thời tiết" là phạm trù thượng vị (mang tính ký sinh, mượn đặc trưng từ tầng bậc cơ bản); 8 hiện tượng khảo sát thuộc phạm trù cơ bản; và khảo sát 216 từ thuộc phạm trù hạ vị để đúc kết các thuộc tính tri nhận của phạm trù cơ bản.

Dưới đây là bảng tổng hợp các đặc trưng nhận thức của các hiện tượng thời tiết cơ bản được tác giả trích xuất từ 216 từ ngữ thuộc phạm trù hạ vị:

Hiện tượng thời tiết	Các đặc trưng nhận thức rút ra từ phạm trù hạ vị	Ví dụ từ ngữ hạ vị tiêu biểu trong tiếng Hán
Vân (Mây)	Hình dạng, màu sắc, trạng thái, độ cao/địa điểm, độ ẩm, thời gian xuất hiện, cảm giác mang lại	Quyển vân, ngư lân vân, hắc vân, bạch vân, phù vân, hành vân, cao vân, hạp vân, tích vũ vân, noãn vân, hàn vân...
Vũ (Mưa)	Mưa thế (cường độ), trạng thái, thời gian/mùa, quá trình, hình dạng, cảm giác, màu sắc	Trọng vũ, sậu vũ, tễ vũ, tế vũ, phi vũ, tà cước vũ, xuân vũ, mai vũ, dâm vũ, sa vũ, ngưu mao tế vũ, lãnh vũ, cam vũ, hắc vũ...
Phong (Gió)	Địa điểm xuất hiện, cảm giác mang lại, thời gian/mùa, hướng gió, sức gió (phong lực)	Hải phong, xuyên đường phong, ôn phong, lương phong, thê phong, xuân phong, thu phong, kim phong, nam phong, bạo phong, vi phong...
Tuyết (Tuyết)	Màu sắc, hình dạng, trạng thái, thời gian rơi, cảm giác mang lại	Bạch tuyết, ngọc tuyết, nga mao tuyết, mễ tuyết, tích tuyết, sơ tuyết, hạ tuyết, hàn tuyết, điềm tuyết...
Sương (Sương)	Trạng thái, nồng độ/độ dày, thời gian xuất hiện, cảm giác lạnh mang lại	Sương hoa, sương đống, phồn sương, ngưng sương, vi sương, triêu sương, thu sương, hàn sương, lãnh sương...
Vụ (Mù/Sương mù)	Màu sắc, trạng thái, độ dày	Bích vụ, thúy vụ, thanh vụ, vụ hồng...

Ngoài ra, chương này cũng phân tích hiện tượng biến chuyển khái niệm từ vựng thông qua tính đa nghĩa (một từ nhiều nghĩa) và tính đồng nghĩa/dị danh (một vật nhiều tên gọi); đồng thời phân loại các phương thức biểu đạt ngữ nghĩa của từ ngữ thời tiết thành ba dạng: (1) Từ ngữ xuất hiện đơn lẻ miền nguồn; (2) Từ ngữ đồng xuất hiện miền nguồn và miền đích; (3) Từ ngữ xuất hiện miền nguồn cùng góc độ ánh xạ.

Chương 3: Sự xác lập phạm trù ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại — Đối chiếu với tiếng Việt (第三章 现代汉语天气现象词语语义范畴构建 与越南语对比)

Chương 3 đi sâu làm rõ cơ sở và cơ chế xác lập phạm trù ngữ nghĩa:

• Hai cơ sở xác lập: Tính tương đồng (相似性) – làm nền tảng cho các liên tưởng ẩn dụ; và Tính tiếp cận (邻近性) – làm nền tảng cho các liên tưởng hoán dụ trong cùng miền kinh nghiệm.
• Ba cơ chế xác lập lớn:
  1. Cơ chế ẩn dụ: Luận án xây dựng hệ thống ẩn dụ thực thể quy mô lớn gồm mô hình 【Con người là tự nhiên】 (người là gió, khí chất là gió, phẩm hạnh là tuyết, nhan sắc là tuyết/mây...) và mô hình 【Xã hội loài người là tự nhiên】 (tình thế xã hội là mây gió, biến cố là phong ba, bão tố...).
  2. Cơ chế hoán dụ: Dùng các yếu tố thời tiết cụ thể thay thế cho thời gian, mùa màng, hoàn cảnh sống khó khăn hoặc trạng thái tâm lý.
  3. Mô hình không gian pha trộn khái niệm (Conceptual Blending): Vận dụng mô hình 4 không gian (không gian đầu vào 1, không gian đầu vào 2, không gian chung và không gian pha trộn) của Fauconnier & Turner để phân tích các khái niệm hợp trội phức tạp, điển hình như khái niệm "Vân vũ" (云雨 - mây mưa) để chỉ chuyện chăn gối lứa đôi.

Chương 4: Phân tích trường hợp điển hình về phạm trù ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại — Đối chiếu với tiếng Việt (第四章 现代汉语天气现象词语语义范畴个案分析 与越南语对比)

Chương 4 là phần nghiên cứu trường hợp cụ thể đối với ba yếu tố cốt lõi: “vân”, “vũ”, “phong”:

• Phạm trù ngữ nghĩa của “Vân” (云) và “Mây/Vân”: Căn cứ vào các đặc trưng tự nhiên và trải nghiệm của con người, phạm trù ngữ nghĩa của "vân" được chia thành 5 tiểu phạm trù: (1) Vị trí của mây (chỉ độ cao, nơi xa xôi, chốn bồng lai); (2) Diện mạo/hình thái của mây (chỉ số lượng đông đúc, sự tụ tán, màu sắc tóc mây); (3) Sự vận động của mây (chỉ sự trôi nổi vô định, biến đổi thất thường); (4) Mắt xích của thời tiết; (5) Mắt xích của tự nhiên. Luận án xây dựng mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa đối chiếu giữa "vân" và "mây/vân".
• Phạm trù ngữ nghĩa của “Vũ” (雨) và “Mưa/Vũ”: Được phân chia thành 6 tiểu phạm trù dựa trên 6 đặc trưng nhận thức: (1) Diện mạo của mưa (dày đặc, xối xả); (2) Cường độ mưa/mưa thế (tác động dữ dội, dồn dập); (3) Quá trình mưa (sự kéo dài, liên tục); (4) Sự tưới nhuần của mưa (ơn huệ, giáo hóa, sự sinh sôi); (5) Mắt xích của thời tiết; (6) Mắt xích của tự nhiên. Luận án xây dựng mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa đối chiếu giữa "vũ" và "mưa/vũ".
• Phạm trù ngữ nghĩa của “Phong” (风) và “Gió/Phong”: Được phân chia thành 7 tiểu phạm trù dựa trên 7 đặc trưng nhận thức: (1) Tính không có hình dáng cụ thể (vô hình, trống rỗng, hư ảo); (2) Tính lưu động của gió (lan truyền tin tức, xu hướng, phong khí, phong tục); (3) Sức gió (uy lực, sự tàn phá, gian nan vất vả); (4) Tốc độ gió (nhanh chóng, cấp bách); (5) Hướng gió (chỉ dẫn, sự xoay chuyển lập trường); (6) Mắt xích của thời tiết; (7) Mắt xích của tự nhiên. Luận án xây dựng mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa đối chiếu giữa "phong" và "gió/phong".
• Kết quả đối chiếu song ngữ: Tác giả rút ra kết luận hệ thống cấu trúc phạm trù ngữ nghĩa, cơ sở và cơ chế xác lập của "vân", "vũ", "phong" trong tiếng Hán và "mây/vân", "mưa/vũ", "gió/phong" trong tiếng Việt có tính chất "đại đồng tiểu dị" (đại thể giống nhau, chỉ khác biệt ở một số nét phái sinh văn hóa cụ thể như hiện tượng "băng tuyết thông minh" hay "nghịch phong gia" trong tiếng Hán không có tương đương trong tiếng Việt).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án cung cấp hệ thống luận cứ ngôn ngữ xác thực từ tiếng Hán và tiếng Việt để kiểm chứng và củng cố giá trị khoa học của Lý thuyết nguyên mẫu tri nhận và Ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh rằng sự mở rộng ngữ nghĩa không phải là sự tùy tiện mà có quy luật nội tại chặt chẽ dựa trên trải nghiệm tương tác giữa con người và thế giới vật chất.
2. Luận án đã khái quát hóa và mô hình hóa thành công hai cơ sở xác lập (tương đồng, tiếp cận) và ba cơ chế xác lập (ẩn dụ, hoán dụ, không gian pha trộn khái niệm) của hệ thống từ ngữ chỉ hiện tượng thời tiết.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Thu thập, phân loại và khảo sát có hệ thống 552 từ ngữ tiếng Hán và 110 từ ngữ tiếng Việt liên quan đến thời tiết, cùng 216 từ ngữ hạ vị; xây dựng thành công các mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa chi tiết cho ba hiện tượng thời tiết tiêu biểu (Mây, Mưa, Gió) trong sự đối sánh trực tiếp giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt.
2. Kết quả đối chiếu làm sáng tỏ những tương đồng và khác biệt về đặc trưng tư duy, tâm lý dân tộc và văn hóa giữa người Hán và người Việt được phản chiếu qua lăng kính từ vựng thời tiết.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ thứ hai (L2): Đưa tri thức ngôn ngữ học tri nhận vào giảng dạy từ vựng tiếng Hán cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài; giúp người học không chỉ ghi nhớ nghĩa từ vựng một cách máy móc mà hiểu rõ cơ chế chuyển nghĩa từ nguyên mẫu cụ thể sang nghĩa trừu tượng, từ đó nâng cao hiệu quả thụ đắc ngôn ngữ.
2. Ứng dụng trong biên soạn từ điển và dịch thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo đáng tin cậy cho công tác biên soạn từ điển đối chiếu Hán – Việt, giúp sắp xếp trật tự các nét nghĩa của từ đa nghĩa một cách khoa học; hỗ trợ dịch giả xử lý chính xác các thành ngữ, quán dụng ngữ có yếu tố thời tiết giữa hai ngôn ngữ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án mới chỉ tập trung phân tích trường hợp điển hình chuyên sâu đối với ba hiện tượng thời tiết là "vân" (mây), "vũ" (mưa) và "phong" (gió); trong khi năm hiện tượng thời tiết còn lại trong phạm vi khảo sát ("tuyết", "lôi", "thiểm", "sương", "vụ") mới dừng lại ở việc khảo sát thuộc tính ở tầng bậc cơ bản và hạ vị, chưa thể xây dựng mạng lưới ngữ nghĩa chi tiết như ba yếu tố đầu.
• Do điều kiện nguồn tư liệu, quy mô ngữ liệu tiếng Việt thu thập được (110 từ ngữ) còn khiêm tốn hơn đáng kể so với dung lượng ngữ liệu tiếng Hán (552 từ ngữ).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phân tích trường hợp điển hình đối với toàn bộ các hiện tượng thời tiết còn lại (tuyết, sấm, chớp, sương, mù) để hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về mạng lưới ngữ nghĩa thời tiết Hán – Việt.
• Bổ sung và mở rộng dung lượng ngữ liệu tiếng Việt từ các nguồn văn bản cổ trung đại, văn học dân gian và khẩu ngữ hiện đại để nâng cao tính tương đương về mặt quy mô đối sánh.
• Đi sâu nghiên cứu sự tương tác giữa ngữ nghĩa thời tiết với các yếu tố ngữ dụng và tiếp xúc văn hóa trong bối cảnh giao lưu Hán - Việt lịch sử và đương đại.

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Ngôn ngữ Hán, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, và Ngôn ngữ học tri nhận có thể sử dụng luận án như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận xử lý ngữ liệu ngữ nghĩa học.
• Giảng viên đại học: Phục vụ trực tiếp cho việc thiết kế bài giảng về Từ vựng học tiếng Hán, Đối chiếu ngôn ngữ Hán - Việt, và Ngữ nghĩa học tri nhận.
• Biên dịch viên và nhà biên soạn từ điển: Hỗ trợ giải mã các tầng nghĩa ẩn dụ sâu kín của thành ngữ, thục ngữ thời tiết Hán - Việt và định hình cấu trúc vi mô cho các mục từ đa nghĩa trong từ điển đối chiếu.

Các nội dung giá trị nhất để tham khảo

• Bảng tổng hợp các thuộc tính nhận thức của 216 từ ngữ thời tiết thuộc phạm trù hạ vị (Chương 2).
• Khung phân tích không gian pha trộn khái niệm 4 chiều đối với từ ghép ngữ nghĩa phức tạp (Chương 3).
• Toàn bộ sơ đồ mạng lưới mở rộng ngữ nghĩa và các tiểu phạm trù của "vân", "vũ", "phong" trong tương quan đối chiếu với "mây", "mưa", "gió" (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát những hiện tượng thời tiết nào và dựa trên căn cứ khoa học nào?

Luận án lựa chọn 8 hiện tượng thời tiết thuộc tầng bậc cơ bản gồm: “vân” (云), “vũ” (雨), “phong” (风), “tuyết” (雪), “lôi” (雷), “thiểm” (闪), “sương” (霜), “vụ” (雾). Căn cứ lựa chọn dựa trên định nghĩa khoa học khí tượng trong Trung Quốc thành nhân giáo dục bách khoa toàn thư và Trung Quốc bách khoa đại từ điển, đồng thời đây là những hiện tượng thời tiết quen thuộc nhất với đời sống con người, có sức sống ẩn dụ mạnh nhất và khả năng cấu tạo từ ngữ phong phú nhất.

2. Dung lượng ngữ liệu thực tế được sử dụng trong luận án là bao nhiêu?

Tổng lượng ngữ liệu thu thập của luận án gồm 552 từ ngữ tiếng Hán (chủ yếu từ Hiện đại Hán ngữ từ điển lần thứ 6, kho ngữ liệu CCL Đại học Bắc Kinh và Ủy ban Ngôn ngữ Quốc gia Trung Quốc) và 110 từ ngữ tiếng Việt (từ Đại từ điển tiếng Việt 2007, kho ngữ liệu VieLex và văn học, báo chí). Tổng số ví dụ thực tế được phân tích là 236 câu ví dụ; ngoài ra tác giả còn tiến hành khảo sát chuyên sâu 216 từ ngữ thuộc phạm trù hạ vị trong tiếng Hán.

3. Cơ sở và cơ chế xác lập phạm trù ngữ nghĩa từ ngữ thời tiết được tác giả chỉ ra là gì?

Tác giả xác định ngữ nghĩa từ ngữ thời tiết được xây dựng dựa trên 2 cơ sở nhận thức là: Tính tương đồng (相似性) và Tính tiếp cận (邻近性); cùng 3 cơ chế xác lập lớn là: Ẩn dụ khái niệm, Hoán dụ khái niệm và Mô hình không gian pha trộn khái niệm (Conceptual Blending).

4. Phạm trù ngữ nghĩa của ba hiện tượng "Vân", "Vũ", "Phong" được phân chia thành bao nhiêu tiểu phạm trù?

Dựa trên các đặc trưng nhận thức tự nhiên và kinh nghiệm trải nghiệm, tác giả phân chia:

• Phạm trù ngữ nghĩa của "Vân" (云) gồm 5 tiểu phạm trù (vị trí, diện mạo, vận động, mắt xích thời tiết, mắt xích tự nhiên).
• Phạm trù ngữ nghĩa của "Vũ" (雨) gồm 6 tiểu phạm trù (diện mạo, mưa thế/cường độ, quá trình, tưới nhuần, mắt xích thời tiết, mắt xích tự nhiên).
• Phạm trù ngữ nghĩa của "Phong" (风) gồm 7 tiểu phạm trù (không có hình dạng cụ thể, tính lưu động, sức gió, tốc độ gió, hướng gió, mắt xích thời tiết, mắt xích tự nhiên).

5. Kết luận so sánh đối chiếu giữa hệ thống từ ngữ thời tiết tiếng Hán và tiếng Việt là gì?

Kết quả đối chiếu chỉ ra cấu trúc phạm trù ngữ nghĩa, cơ sở và cơ chế xác lập của "vân", "vũ", "phong" trong tiếng Hán và "mây/vân", "mưa/vũ", "gió/phong" trong tiếng Việt mang tính chất "đại đồng tiểu dị" (nhìn chung là tương đồng, chỉ có sai khác nhỏ). Sự tương đồng bắt nguồn từ tính phổ quát trong nhận thức và trải nghiệm sinh lý học của loài người đối với tự nhiên, trong khi dị biệt bắt nguồn từ sự khác nhau về đặc trưng địa lý, môi trường sinh thái và chiều sâu trầm tích văn hóa của mỗi dân tộc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hương Giang là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống về ngữ nghĩa của từ ngữ liên quan đến hiện tượng thời tiết trong tiếng Hán hiện đại trên cơ sở đối chiếu với tiếng Việt dưới ánh sáng của Ngôn ngữ học tri nhận. Thông qua việc phân tích ngữ liệu thực tế xác thực từ các bộ từ điển và kho ngữ liệu chuẩn quốc gia, tác giả đã làm sáng tỏ cấu trúc phạm trù ngữ nghĩa đa tầng, hai cơ sở và ba cơ chế nhận thức chi phối sự phát triển nghĩa từ nguyên mẫu đến các nét nghĩa phái sinh trừu tượng. Kết quả nghiên cứu chứng minh mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm sinh thể của con người, mang lại giá trị thiết thực cho nghiên cứu lý luận ngữ nghĩa học, đối chiếu ngôn ngữ cũng như hoạt động giảng dạy tiếng Hán và dịch thuật Hán – Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学所属外国语大学 研究生 院 *********** NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG 现代汉语与天气现象有关的词语研究 ——与 与越南语对比 NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) 博士学位论文 研究专业：汉语言学 专业号码：62220204 2016 年于河内 河内国家大学所属外国语大学 研究生 院 ---------------- NGUYỄN THỊ HƯƠNG GIANG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语与天气现象有关的词语研究 ——与 与越南语对比 NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) 博士学位论文 研究专业：汉语言学 专业号码：62220204 指导老师：1. 琴秀才副教授 2. 杜氏青玄博士 2016 年于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 独创性声明 本人声明所呈交的论文是我个人在导师指导下进行的研究工作及取得的 研究 成果。尽我所知, 除了文中特别加以标注的地方之外, 论文中不包括其他人已经发表或撰写过的研究成果。 阮氏香江 2016年8月于河内 论文作者签字 导师签字 Nguyễn Thị Hương Giang PGS. Cầm Tú Tài TS.

Đỗ Thị Thanh Huyền 摘要 词汇是语言的重要组成部分，而词汇的核心是词义。我们只有对词义进 行研究才能掌握词。本论文选择天气现象词语当做研究对象，其被视为人类认 知世界的最基本的概念， 试图揭示整个天气词汇体系的语义特征及语义建构规律， 从而补充语义学相关理论，帮助解释词义形成过程。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 词汇是社会发展的一面镜子。在物质世界迅速发展的过程中,词汇的意义 也在不断地扩展。词汇语义扩展的结果必然导致一词多义现象。一词多义现象 在任何一种语言的词汇中都是极为普遍的现象。多义词的词义扩展并非是任意 、毫无规律的，而是有其内在规律和理据可循的。作为源域的具体的天气现象 投射到其他抽象的目标域，形成许多派生语义。本研究从认知语言学角度，运 用原型理论，对天气现象词语语义特征和语义范畴构建进行讨论，然后对汉语 中的“云”、“雨”、“风”的具体语义范畴结构做了分析，并将其与越南语中的“mâ y/vân”、“mưa/vũ”、“gió/phong”的语义范畴结构进行对比，以期客观、系统地 解释其原型义及各成员义项生成的过程。 在综合运用词汇学、语义学、认知语言学、心理学等相关学科的理论和 研究成果的基础上，本论文主要采用对比研究、描写、语义分析、定性和定量 相结合的研究方法对天气现象词语的语义进行多角度、多层面的探讨。我们先 从宏观层面通过考察整个天气现象词语体系的语义特征，找出天气现象词语语 义范畴的相似性和邻近性两类构建基础和隐喻、转喻及概念合成空间模式等三 大构建机制。之后我们又从微观层面选择天气现象词语系统中含“云”、“雨”、“ 风”详尽分析了它们的语义范畴，发现三者语义范畴形成的认知基础基于其自身 自然特征及人们对其亲身经验。“云”的语义范畴可据位置、状貌、运动、属于 天气一环及属于自然一环等五特征可将其成员义项划分入5个次范畴，“雨” 的语义范畴据状貌、雨势、过程、滋润、属于天气一环及属于自然一环等六特 征可将其成员义项划分为6个次范畴，“风”的语义范畴可据无具体之形、流 动、风力、风速、风向、属于天气一环及属于自然一环等七特征可将其义项划 分为7个次范畴。考察分析结果指出，汉语的“云”、“雨”、“风”和越南 语的“mây/vân”、“mưa/vũ”、“gió/phong”的语义范畴结构及其构建基础、构建机 制是大同小异的。 Abstract Vocabulary is the language an important unit, the core of the vocabulary is the meaning. Without the study on the lexical meaning, one cannot grasp a word. This research focuses on the system of weather terms, regarded as the most basic concept for human cognition to the world, so as to discover the semantic features and their construction rules of the whole weather terms system, as well LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] as to contribute supplements to semantics, and to offer interpretation for lexical meaning. Vocabulary is the mirror of the social development.

In the fast development of physical world, the lexical meaning is extended at the same time in order to satisfy the people’s constant demands. The result of the extension of the lexical meaning is polysemous phenomenon. Polysemy is a common phenomenon in human languages. The extension of word meaning is not irregular or arbitrary, instead there are innate laws to follow.

Weather as the source domain is mapped into different target domains which creating the other senses of it. From the perspective of cognitive linguistics, prototype theory is used to analyze the semantic category structure of the “云”（cloud）, “雨”（rain）, “风”（wind） in Chinese and compare with the semantic category structure of the “mây/vân”, “mưa/vũ”, “gió/phong” in Vietnamese with a purpose to give a more objective and systematic interpretation to the origin and development of its prototypical sense and other derived senses. Based on the theories and research results of lexicology, semantics, cognitive linguistics and psychology, this research explores the meaning system of weather terms from different perspectives and levels by adopting the following methods: comparison, description, semantic analysis and combination of qualitative and quantitative analyses. Firstly, from the macro perspective we examine the semantic features of the whole weather terms.

Secondly, from the micro perspective we make detailed analyses of the semantic category of three words “云” (cloud), "雨" (rain) and “风” (wind) in Chinese, in order to better the research in systematization, from the cross-language perspective, we make a comparative study on the Chinese and Vietnameses weather terms’ semantic category, again for the systematization of our research. Finally, we supply a meticulous interpretation for the construction of the weather terms’ semantic category. From different perspectives, we get different findings and rules, which constitute the verdicts of our research. 目录 绪论.

选题理由. 研究目标及任务. 研究方法. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

考察范围. 语料收集. 研究意义. 论文结构.

5 第一章 理论基础. 研究概况. 范畴原型理论视角下的词汇研究. 与天气现象有关的词语研究.

认知语言学观点. 原型理论的基本内容.原型概念.认知范畴. 家族相似性. 原型语义范畴.

原型义项特征. 词义扩展的方式. 隐喻、转喻与语义范畴扩展. 28 第二章 汉、越语天气现象词语基本问题.

天气现象词语层次范畴.天气现象词语范畴层次之间的关系.天气现象词语基本范畴词汇特点. 天气现象词汇概念变化性. 一词多义现象. 一物多词现象.

天气现象词语语义表达方式. 源域单一出现的词. 源域与目标域同现的词语. 源域与映射角度出现的词语.

54 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 55 第三章 现代汉语天气现象词语语义范畴构建 与越南语对比. 天气现象词语语义范畴构建的基础. 相似性.

邻近性. 天气现象词语语义范畴构建的机制. 天气现象词语的隐喻. 天气现象词语的转喻.

概念合成空间模式. 81 第四章 现代汉语天气现象词语语义范畴个案分析 与越南语对比. “云”、“雨”、“风”的原型义项. “云”的语义范畴.

云的位置. 云的状貌. 云的运动. 云属于天候一环.

云属于自然一环. “云”和“mây/vân”语义范畴拓展网络. “雨”的语义范畴. 雨的状貌.

雨的过程. 雨的滋润. 雨属于天候一环. 雨属于自然一环.

“雨”和“mưa/vũ” 语义范畴拓展网络. 115 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. “风”的语义范畴. 风的无具体之形.

风的流动. 风属于天候一环. 风属于自然一环. “风”和“gió/phong”语义范畴拓展网络.

136 攻读学位期间发表的学术论文. 139 参考文献. 148 图表目录 图1： “Time”的语义网络 （Evans, 2004）.8 图2：“Water” 和 “水”的语义拓展网络（贾冬梅和蓝纯）.9 图3：杯子范畴的原型及其成员（Labov）.19 图4：语义扩展方式（Evans,2004).22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 图5：隐喻映射（F.24 表1：天气现象词汇义项统计表.40 图6：“云”语义范畴一部分.42 表2：“风”的语义范畴列表.43 图7：“云”和“风”语义范畴的交叉 .44 图8：【人是自然界】的实体隐喻系统 .67 图9：【人类社会是自然界】的隐喻系统.74 图10：四空间模式图 (Fauconnier & Tuner) .79 图11：“云雨”概念合成空间.80 图12：“云” 和 “mây/vân” 的语义范畴拓展对比网络.101 图13：“雨” 和 “mưa/vũ” 的语义范畴拓展对比网络.116 图14：“风” 和 “gió/phong” 的语义范畴拓展对比网络.133 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 绪论 0.