Nghiên Cứu Từ Ngữ Nghề Chè Trong Tiếng Việt

Bài viết này bắt đầu bằng việc giới thiệu tổng quan về nghiên cứu từ vựng nghề chè trong tiếng Việt. 240 trang · Đại học Thái Nguyên · 2019.

• Tác giả: Lê Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Từ Ngữ Về Nghề Chè Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• BẢNG KÍ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ PHỤ LỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi và ngữ liệu nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về từ nghề nghiệp
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về nghề chè và từ ngữ nghề chè
• 1.4. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
• 1.5. Một số vấn đề về từ và phương thức cấu tạo từ tiếng Việt
• 1.6. Quan niệm về cụm từ
• 1.7. Một số vấn đề về từ nghề nghiệp
• 1.8. Vấn đề định danh
• 1.9. Vấn đề mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa
• 1.10. Khái quát về cây chè và lịch sử nghề trồng chè ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: TỪ NGỮ NGHỀ CHÈ TRONG TIẾNG VIỆT XÉT VỀ PHƯƠNG DIỆN CẤU TẠO VÀ NGUỒN GỐC
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo của các từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt
• 2.2. Thống kê tư liệu
• 2.3. Đặc điểm của các từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt có cấu tạo là từ
• 2.4. Đặc điểm của từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt có cấu tạo là cụm từ
• 2.5. Nhận xét chung về đặc điểm cấu tạo từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt
• 2.6. Đặc điểm từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt xét về mặt xuất xứ và nguồn gốc
• 2.7. Từ ngữ nghề chè xét về mặt xuất xứ
• 2.8. Từ ngữ nghề chè xét về mặt nguồn gốc
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ NGỮ NGHỀ CHÈ TRONG TIẾNG VIỆT XÉT VỀ PHƯƠNG DIỆN ĐỊNH DANH
• 3.1. Miêu tả đặc điểm định danh từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt
• 3.2. Miêu tả đặc điểm định danh của đơn vị định danh đơn giản (định danh cơ sở)
• 3.3. Miêu tả đặc điểm định danh của đơn vị định danh phức hợp
• 4. CHƯƠNG 4: TỪ NGỮ NGHỀ CHÈ TRONG VIỆC PHẢN ÁNH VĂN HÓA CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Từ ngữ nghề chè trong việc thể hiện văn hóa làng nghề
• 4.2. Từ ngữ làng nghề và diện mạo văn hóa làng nghề
• 4.3. Từ ngữ nghề chè phản ánh các kĩ xảo nghề chè của Việt Nam
• 4.4. Từ ngữ nghề chè góp phần thể hiện văn hóa cộng đồng của người Việt
• 4.5. Từ ngữ nghề chè góp phần thể hiện văn hóa gắn kết cộng đồng
• 4.6. Từ ngữ nghề chè góp phần thể hiện phong tục tập quán Việt
• 4.7. Từ ngữ nghề chè góp phần thể hiện phong cách sống của người Việt
• 4.8. Thể hiện sự tinh tế, cầu kì trong chế biến và thưởng thức trà
• 4.9. Thể hiện phong cách giao tiếp tế nhị
• 4.10. Từ ngữ nghề chè góp phần thể hiện sự hội nhập, giao lưu văn hóa quốc tế
• CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Tổng Quan Từ Vựng Nghề Chè Giới Thiệu Chung

Bài viết này bắt đầu bằng việc giới thiệu tổng quan về nghiên cứu từ vựng nghề chè trong tiếng Việt. Từ vựng nghề chè là một bộ phận quan trọng của vốn từ vựng tiếng Việt, phản ánh một ngành nghề truyền thống lâu đời. Nghiên cứu này nhằm mục đích khám phá và phân tích hệ thống từ ngữ liên quan đến cây chè, từ khâu trồng trọt, chăm sóc, chế biến đến thưởng thức. Việc nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa về mặt ngôn ngữ học mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa chè Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh như cấu tạo, nguồn gốc và ngữ nghĩa của các thuật ngữ chuyên ngành chè. Từ đó, làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về ngôn ngữ và văn hóa gắn liền với nghề chè. Nghiên cứu này có thể được xem là một đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu ngôn ngữ học chuyên ngành và văn hóa Việt Nam.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của từ ngữ nghề chè

Từ ngữ nghề chè bao gồm tất cả các từ, cụm từ được sử dụng đặc biệt trong ngành chè, liên quan đến các công đoạn trồng, chăm sóc, chế biến và thưởng thức chè. Các từ ngữ này thường mang tính chuyên môn cao và chỉ được sử dụng phổ biến trong cộng đồng những người làm nghề chè. Đặc điểm của từ ngữ nghề chè là tính chính xác, cụ thể và khả năng biểu đạt những khái niệm, kỹ thuật đặc thù của ngành. Ví dụ, thuật ngữ "vò chè" mô tả một công đoạn quan trọng trong chế biến chè, đòi hỏi kỹ thuật và kinh nghiệm.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu từ ngữ nghề chè trong ngôn ngữ học

Nghiên cứu từ ngữ nghề chè có tầm quan trọng lớn trong ngôn ngữ học vì nó giúp làm sáng tỏ cấu trúc và sự phát triển của từ vựng tiếng Việt. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách ngôn ngữ phản ánh và định hình văn hóa, xã hội. Việc phân tích nguồn gốc và biến đổi của từ ngữ nghề chè giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của ngành chè và ảnh hưởng của nó đến ngôn ngữ. Ngoài ra, nghiên cứu này còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của ngôn ngữ địa phương liên quan đến nghề chè.

II. Vấn Đề và Thách Thức Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Nghề Chè

Mặc dù nghiên cứu ngôn ngữ học về nghề chè có nhiều tiềm năng, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự đa dạng của phương ngữ chè ở các vùng miền khác nhau. Mỗi vùng trồng chè có thể sử dụng những thuật ngữ riêng, gây khó khăn cho việc thu thập và hệ thống hóa dữ liệu. Ngoài ra, sự du nhập của các thuật ngữ nước ngoài cũng tạo ra những biến đổi trong ngôn ngữ nghề chè, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có sự nhạy bén và kiến thức chuyên sâu để phân tích và đánh giá.

2.1. Sự đa dạng của phương ngữ chè và khó khăn trong thu thập dữ liệu

Sự đa dạng của phương ngữ chè là một thách thức lớn đối với nghiên cứu từ ngữ nghề chè. Mỗi vùng trồng chè, từ chè Thái Nguyên đến chè Shan Tuyết, đều có thể sử dụng những thuật ngữ riêng biệt, phản ánh đặc điểm địa phương và kỹ thuật canh tác độc đáo. Việc thu thập và hệ thống hóa dữ liệu từ các vùng miền khác nhau đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, công sức và nguồn lực. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu, chuyên gia và người làm nghề chè để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin.

2.2. Ảnh hưởng của thuật ngữ nước ngoài đến từ vựng nghề chè Việt Nam

Quá trình hội nhập và giao lưu văn hóa quốc tế đã mang đến những ảnh hưởng không nhỏ đến từ vựng nghề chè Việt Nam. Sự du nhập của các thuật ngữ nước ngoài, đặc biệt là từ các nước có ngành chè phát triển như Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, đã tạo ra những biến đổi trong ngôn ngữ nghề chè. Việc sử dụng các thuật ngữ này có thể giúp người làm nghề tiếp cận với những kỹ thuật và công nghệ mới, nhưng cũng có thể làm mất đi tính đặc trưng và bản sắc của từ ngữ truyền thống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thu Thập và Phân Tích Từ Ngữ Nghề Chè

Để vượt qua những thách thức trên, cần áp dụng những phương pháp nghiên cứu phù hợp và hiệu quả. Phương pháp thu thập dữ liệu nên kết hợp giữa điều tra điền dã, phỏng vấn chuyên gia và phân tích tài liệu. Trong quá trình phân tích, cần chú trọng đến việc xác định nguồn gốc và ngữ nghĩa của từng thuật ngữ, cũng như mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa chè. Đồng thời, cần sử dụng các công cụ thống kê và phân tích ngôn ngữ để xử lý và hệ thống hóa dữ liệu một cách khoa học.

3.1. Kết hợp điều tra điền dã phỏng vấn chuyên gia để thu thập từ ngữ chè

Điều tra điền dã là một phương pháp quan trọng để thu thập từ ngữ nghề chè một cách trực tiếp và chân thực. Việc đến các vùng trồng chè, gặp gỡ và phỏng vấn người làm nghề giúp nhà nghiên cứu nắm bắt được những thuật ngữ địa phương, cũng như cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong thực tế. Phỏng vấn các chuyên gia về chè, như các nhà khoa học, kỹ sư, nghệ nhân, cũng là một nguồn thông tin quý giá, giúp làm sáng tỏ những khía cạnh chuyên môn và kỹ thuật của từ ngữ nghề chè.

3.2. Phân tích nguồn gốc ngữ nghĩa và mối quan hệ ngôn ngữ văn hóa

Phân tích nguồn gốc và ngữ nghĩa của từng thuật ngữ nghề chè là một bước quan trọng để hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của ngành chè. Việc tìm hiểu nguồn gốc của các từ, cụm từ giúp chúng ta xác định được những ảnh hưởng từ các nền văn hóa khác, cũng như quá trình hình thành và phát triển của từ vựng nghề chè. Phân tích ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng của từng thuật ngữ trong ngữ cảnh cụ thể. Ngoài ra, cần chú trọng đến mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa chè, để thấy được cách từ ngữ phản ánh và định hình các giá trị, phong tục và tập quán liên quan đến việc trồng, chế biến và thưởng thức chè.

IV. Phân Loại Từ Ngữ Chuyên Ngành Chè Một Số Phương Pháp Hiệu Quả

Phân loại từ ngữ nghề chè là một bước quan trọng để hệ thống hóa và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả. Có nhiều tiêu chí có thể được sử dụng để phân loại, như cấu trúc từ vựng, nguồn gốc, ngữ nghĩa và phạm vi sử dụng. Ví dụ, có thể phân loại theo cấu trúc thành từ đơn, từ ghép, cụm từ; theo nguồn gốc thành từ thuần Việt, từ Hán Việt, từ ngoại lai; theo ngữ nghĩa thành từ chỉ giống chè, từ chỉ công cụ, từ chỉ kỹ thuật chế biến; theo phạm vi sử dụng thành từ toàn dân, từ địa phương, từ chuyên ngành.

4.1. Phân loại theo cấu trúc từ đơn từ ghép cụm từ trong ngôn ngữ chè

Phân loại từ ngữ nghề chè theo cấu trúc là một cách tiếp cận cơ bản nhưng hữu ích để hiểu rõ hơn về cách từ ngữ được hình thành và sử dụng. Từ đơn là những từ chỉ có một hình vị, ví dụ như "chè", "tước", "nõn". Từ ghép là những từ được tạo thành từ hai hay nhiều hình vị, ví dụ như "chè xanh", "chè khô", "nõn tôm". Cụm từ là những tổ hợp từ có cấu trúc ngữ pháp chặt chẽ, ví dụ như "kỹ thuật vò chè", "cây chè Shan Tuyết", "hương vị chè Oolong".

4.2. Phân loại theo ngữ nghĩa giống chè công cụ kỹ thuật trong từ điển chè

Phân loại theo ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về phạm vi và nội dung của từ vựng nghề chè. Có thể phân loại thành các nhóm sau: Từ chỉ giống chè, như chè Thái Nguyên, chè Shan Tuyết, chè Oolong, chè xanh, chè đen. Từ chỉ công cụ, như "dao hái chè", "máy vò chè", "chảo sao chè". Từ chỉ kỹ thuật, như "vò chè", "sao chè", "ủ hương". Từ chỉ phẩm chất, như "chè ngon", "chè thơm", "chè chát".

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Ngữ Nghề Chè Trong Quảng Bá Du Lịch

Nghiên cứu về từ ngữ nghề chè không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Một trong những ứng dụng quan trọng nhất là trong lĩnh vực quảng bá du lịch. Việc sử dụng từ ngữ chuyên ngành một cách chính xác và hấp dẫn có thể giúp giới thiệu về văn hóa chè một cách sinh động và thu hút du khách. Ngoài ra, việc xây dựng từ điển chuyên ngành về chè cũng giúp nâng cao nhận thức và kiến thức của cộng đồng về ngành chè.

5.1. Sử dụng từ ngữ chuyên ngành để quảng bá văn hóa chè và du lịch

Việc sử dụng từ ngữ chuyên ngành một cách chính xác và hấp dẫn là một công cụ hiệu quả để quảng bá văn hóa chè và du lịch. Các tour du lịch về chè có thể sử dụng các thuật ngữ như "nõn tôm", "chè Shan Tuyết", "vò chè", "sao chè" để giới thiệu về quy trình trồng, chế biến và thưởng thức chè một cách sinh động và hấp dẫn. Các sản phẩm du lịch về chè cũng có thể được đặt tên bằng những từ ngữ độc đáo và mang tính biểu tượng, như "Trà Tiên", "Hương Chè", "Nõn Ngọc".

5.2. Xây dựng từ điển chuyên ngành chè để nâng cao nhận thức cộng đồng

Việc xây dựng từ điển chuyên ngành chè là một việc làm cần thiết để hệ thống hóa và chuẩn hóa từ vựng nghề chè. Từ điển này sẽ cung cấp định nghĩa, giải thích và ví dụ minh họa cho từng thuật ngữ, giúp người đọc hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng của chúng. Từ điển chuyên ngành cũng có thể được sử dụng trong giáo dục và đào tạo, giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng cho những người làm nghề chè, cũng như nâng cao nhận thức của cộng đồng về ngành chè.

VI. Kết Luận Tiềm Năng và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Từ Ngữ Chè

Tóm lại, nghiên cứu từ ngữ nghề chè là một lĩnh vực đầy tiềm năng và có nhiều hướng phát triển. Việc tiếp tục nghiên cứu và khai thác từ vựng nghề chè sẽ góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa chè Việt Nam, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của ngành chè và du lịch liên quan. Cần có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa từ các nhà nghiên cứu, các cơ quan quản lý và cộng đồng để nghiên cứu từ ngữ nghề chè ngày càng phát triển và đạt được những thành tựu lớn hơn.

6.1. Tóm tắt những đóng góp của nghiên cứu từ ngữ nghề chè

Nghiên cứu từ ngữ nghề chè đã góp phần làm sáng tỏ cấu trúc và sự phát triển của từ vựng tiếng Việt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa chè. Nghiên cứu này cũng đã đề xuất những phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu hiệu quả, cũng như chỉ ra những ứng dụng thực tiễn của từ ngữ nghề chè trong quảng bá du lịch và nâng cao nhận thức cộng đồng.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo để phát triển ngành chè

Để nghiên cứu từ ngữ nghề chè ngày càng phát triển, cần tập trung vào những hướng nghiên cứu sau: Nghiên cứu so sánh từ ngữ nghề chè giữa các vùng miền và các quốc gia khác nhau. Nghiên cứu về sự biến đổi của từ ngữ nghề chè theo thời gian. Nghiên cứu về vai trò của từ ngữ nghề chè trong giao tiếp và truyền đạt kiến thức. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa từ ngữ nghề chè và các loại hình văn hóa khác, như văn học, nghệ thuật, ẩm thực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Từ ngữ về nghề chè trong tiếng Việt" do Lê Thị Hương Giang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Quang Năng, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên vào năm 2019, thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam (mã số: 9 22 01 02).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong bức tranh phân tầng xã hội – nghề nghiệp của từ vựng tiếng Việt, lớp từ ngữ nghề nghiệp giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động hành nghề, giao tiếp nội bộ và phản ánh tri thức bản địa. Cây chè đã gắn bó lâu đời với người Việt, đưa Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu chè đứng thứ 5 thế giới với thị trường tiêu thụ tại 60 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án triển khai, giới nghiên cứu ngôn ngữ học chưa có công trình chuyên biệt nào khảo sát toàn diện, có hệ thống về hệ thống từ vựng nghề chè dưới góc độ cấu tạo, nguồn gốc, định danh và văn hóa.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là miêu tả, phân tích hệ thống từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt nhằm chỉ ra sự phong phú, đa dạng của lớp từ này; làm rõ đặc điểm cấu tạo, xuất xứ - nguồn gốc và các đặc trưng, thuộc tính được cộng đồng người Việt lựa chọn để định danh; qua đó bước đầu làm sáng tỏ một số đặc trưng văn hóa phản ánh qua cách chế biến và nghệ thuật thưởng trà của người Việt.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, tác giả đề ra 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xác lập cơ sở lí luận liên quan đến đề tài, bao gồm các vấn đề về từ nghề nghiệp, định danh ngôn ngữ và mối quan hệ giữa ngôn ngữ với văn hóa.
2. Điều tra, thu thập, thống kê và phân loại các đơn vị từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt.
3. Miêu tả, phân tích đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc và phương thức định danh của các đơn vị từ vựng nghề chè.
4. Bước đầu xác định một số đặc trưng văn hóa của người Việt thể hiện qua việc sử dụng hệ thống từ ngữ nghề chè.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu, đối tượng khảo sát là toàn bộ các đơn vị từ vựng liên quan đến cây chè và nghề chè trong tiếng Việt (gồm từ ngữ chỉ nguồn gốc, phân loại giống, đặc tính sinh thái và sinh vật học, quy trình canh tác, chăm sóc, nhân giống, sâu bệnh, kĩ thuật thu hái, phương pháp chế biến, sản phẩm chè và nhãn hiệu chè thương phẩm). Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các bình diện cấu trúc hình thức, nguồn gốc, cơ chế định danh và các giá trị biểu đạt văn hóa. Về không gian và thời gian, nguồn ngữ liệu thực địa tập trung chủ yếu tại các vùng trồng chè truyền thống ở miền Bắc (Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái, Cao Bằng, Hà Giang) và hai kì Festival chè quốc tế tại Thái Nguyên vào các năm 2013 và 2015.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong luận án, tác giả Lê Thị Hương Giang đã tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan theo hai mảng lớn:

Thứ nhất, nghiên cứu về từ nghề nghiệp trong Việt ngữ học:

• Hướng tiếp cận tổng quát trong các giáo trình từ vựng học và ngôn ngữ học: Các tác giả Nguyễn Văn Tu (Từ vựng học tiếng Việt hiện đại, 1968), Đỗ Hữu Châu (Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, 1981), Nguyễn Thiện Giáp (Dẫn luận ngôn ngữ học, Từ vựng học tiếng Việt), Hoàng Thị Châu (Phương ngữ học tiếng Việt), Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu và Hoàng Trọng Phiến (Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt) đã đưa ra định nghĩa, xác định tiêu chí phân biệt từ nghề nghiệp với từ toàn dân, thuật ngữ khoa học, từ địa phương và tiếng lóng. Tuy nhiên, các công trình này chỉ dừng lại ở việc khái quát hóa lý thuyết mà chưa khảo sát sâu từng lớp từ nghề nghiệp cụ thể.
• Hướng tiếp cận chuyên sâu theo từng ngành nghề: Tác giả điểm lại các công trình như đề tài cấp viện của Nguyễn Văn Khang (Từ ngữ nghề nghiệp gốm sứ Bát Tràng, thống kê 861 đơn vị), nghiên cứu của Phạm Hùng Việt, các bài viết của Hoàng Trọng Canh, cùng các luận văn, luận án của Nguyễn Văn An, Ngôn Thị Bích, Lương Vĩnh An, Nguyễn Thị Duyên, Nguyễn Hồng Yến, Nguyễn Hoàng Anh, Phạm Thị Thanh Hoài, Trần Thị Ngọc Hoa, Nguyễn Chí Quang, Nguyễn Phương Anh, Nguyễn Văn Dũng... Những nghiên cứu này khảo sát từ ngữ của một số làng nghề truyền thống ở phạm vi hẹp nhưng chưa đi sâu vào cơ chế định danh học và bình diện ngôn ngữ - văn hóa.

Thứ hai, nghiên cứu về cây chè và nghề chè ở các ngành khoa học khác:

• Góc độ kinh tế và tổ chức sản xuất: Hoàng Văn Gia (1995) về mô hình sản xuất kinh doanh chè Yên Bái, Nguyễn Đức Hạnh (2012) về trồng và chế biến chè tại Lâm Đồng, Lê Hồng Dự (2013) về giải pháp phát triển chè Shan Tuyết Mộc Châu.
• Góc độ nông nghiệp và sinh học: Nguyễn Thị Ngọc Bích (2002) về hình thái giải phẫu lá và hom giống chè Phú Hộ, Hoàng Yến (2008) về kĩ thuật hái chè tại Yên Bái, Nguyễn Thị Huyền (2010) về ngành chè Thái Nguyên, Đặng Văn Thư (2010) về đặc điểm sinh vật học giống chè triển vọng.
• Góc độ công nghệ thực phẩm và kĩ thuật canh tác: Nguyễn Thị Như Hoa (2007), tài liệu của CIDSE và Chi cục Bảo vệ thực vật Thái Nguyên - Phú Thọ (2002), tài liệu VietGAP (2011).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Các công trình ngoài ngành ngôn ngữ chủ yếu tập trung vào đặc điểm sinh hóa, nông học, thổ nhưỡng hoặc hiệu quả kinh tế; còn giới ngôn ngữ học chưa có một công trình nào khảo sát toàn diện và hệ thống về lớp từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt dưới góc độ cấu tạo, nguồn gốc, định danh và văn hóa. Luận án được triển khai để giải quyết khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án vận dụng tổng hợp các khung lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học:

• Lý thuyết về từ và phương thức cấu tạo từ tiếng Việt: Dựa trên quan điểm của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Tài Cẩn, Nguyễn Kim Thản, F. de Saussure và V. M. Solntsev. Đơn vị cấu tạo từ cơ sở được xác định là "tiếng" (tương ứng với hình vị). Các phương thức cấu tạo từ gồm: từ hóa hình vị (tạo từ đơn), ghép (từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập), và láy (láy đôi, láy ba, láy tư).
• Lý thuyết về cụm từ trong tiếng Việt: Luận án tiếp thu cách phân loại cụm từ của Diệp Quang Ban, Cao Xuân Hạo, Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê, Bystrov, Nguyễn Tài Cẩn và Stankevich. Tác giả tiếp cận cụm từ ở góc độ từ vựng học (các tổ hợp từ tự do và ngữ cố định đóng vai trò như các đơn vị định danh gọi tên sự vật, quá trình của nghề chè) thay vì phân tích cú pháp học thuần túy.
• Lý thuyết về từ nghề nghiệp: Tiếp cận theo quan điểm của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp, Hoàng Thị Châu, L. Kapanadze và A. V. Superanskaya. Luận án phân biệt rõ từ nghề nghiệp với từ vựng toàn dân, từ địa phương, thuật ngữ và tiếng lóng; đồng thời phân hóa từ ngữ nghề chè thành 3 nhóm phạm vi: (1) Từ ngữ nghề nghiệp đã đi vào vốn từ toàn dân (chè, búp, sao, hái, ủ, sấy, đốn); (2) Từ ngữ nghề nghiệp đồng thời là từ địa phương (bứng, lù cở, sọt, ngốt, gơ, sỗng); (3) Từ ngữ riêng của nghề, mang tính thổ ngữ hẹp (chè đinh, chè móc câu, tôm chè, hái chừa, hái một tôm hai lá, đốn đau, đốn phớt, lọc cẫng).
• Lý thuyết định danh ngôn ngữ: Dựa trên các luận điểm của Ludwig Feuerbach, Kolshansky, V. G. Gak, B. A. Serebrenikov, Hoàng Văn Hành, Hồ Lê và Nguyễn Đức Tồn. Quá trình định danh bao gồm quy loại khái niệm và lựa chọn đặc trưng khu biệt. Phân biệt hai bậc định danh: định danh đơn giản/cơ sở (bậc một, đơn vị tối giản mang nghĩa đen) và định danh phức hợp (bậc hai, tạo lập theo con đường ngữ nghĩa hoặc hình thái cú pháp ghép chính phụ).
• Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa: Tiếp thu định nghĩa văn hóa của UNESCO, các nghiên cứu của Trần Ngọc Thêm và Nguyễn Văn Chiến để phân tích diện mạo văn hóa làng nghề, kĩ xảo nghề nghiệp, tính gắn kết cộng đồng và phong cách thưởng trà qua vỏ ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu định tính và thống kê tư liệu:

• Phương pháp điều tra điền dã: Ghi chép, phỏng vấn trực tiếp nghệ nhân làm chè, nông dân cao niên và chuyên gia kỹ thuật tại các địa phương trồng chè thuộc 5 tỉnh: Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái, Cao Bằng, Hà Giang; khảo sát tại các gian hàng trưng bày ở 2 kỳ Festival chè quốc tế Thái Nguyên (2013, 2015).
• Phương pháp miêu tả: Phân tích đặc điểm ngữ âm, cấu tạo, ngữ nghĩa, mô hình cấu trúc của các từ và cụm từ ngữ nghề chè.
• Thủ pháp thống kê phân loại: Phân xuất ngữ liệu thu thập được theo các tiêu chí hình thức cấu tạo, nguồn gốc từ nguyên, phạm vi sử dụng và các mô hình định danh.
• Thủ pháp mô hình hóa: Xây dựng các công thức, mô hình biểu thức định danh bậc hai dựa trên các ký hiệu quy ước: C (thành tố chính), P (thành tố phụ), A (thành tố chung), B (thành tố riêng), X (đặc điểm: X1 hình dáng, X2 kích thước, X3 màu sắc, X4 chức năng, X5 công dụng, X6 tên người/vùng đất).

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Ngữ liệu được tập hợp từ 4 nguồn chính:

1. Tư liệu điền dã thực tế qua phiếu điều tra và phỏng vấn chuyên gia, nghệ nhân.
2. Các giáo trình, sổ tay kỹ thuật và sách chuyên khảo về chè: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (1996, 2002, 2011), Djemukhatze (1981), Nguyễn Văn Hùng (2007), Lê Tất Khương (1999), Trịnh Xuân Ngọ (2007), Đỗ Ngọc Quỹ và Nguyễn Kim Phong (1997), Đỗ Ngọc Quỹ và Lê Tất Khương (2000), Đỗ Ngọc Quỹ và Đỗ Thị Ngọc Oanh (2008), Viện Nghiên cứu chè (2002, 2005).
3. Từ điển học: Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 2010), Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên).
4. Văn bản văn học nghệ thuật, ca dao, tục ngữ, báo chí, cổng thông tin điện tử các tỉnh trồng chè (Thái Nguyên, Hà Giang, Cao Bằng, Yên Bái, Phú Thọ, Lâm Đồng, Đắk Lắk) và các đề tài nghiên cứu cấp tỉnh, luận văn của các trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, Đại học Nông Lâm Hà Nội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn

Chương 1 dành để phân tích hệ thống tài liệu nghiên cứu về từ nghề nghiệp và ngành chè trong và ngoài nước; xác lập hệ khái niệm công cụ cho toàn bộ luận án (từ, cụm từ, từ nghề nghiệp, định danh ngôn ngữ, văn hóa). Tác giả làm rõ ranh giới giữa từ nghề nghiệp với từ toàn dân, từ địa phương và thuật ngữ khoa học; khẳng định quá trình giao lưu kinh tế - xã hội khiến ranh giới này luôn biến động và thẩm thấu lẫn nhau. Phần cuối chương trình bày khái quát về nguồn gốc sinh học của cây chè và lịch sử phát triển nghề trồng chè tại Việt Nam, tạo điểm tựa thực tiễn cho việc phân tích ngữ liệu ở các chương sau.

Chương 2: Từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt xét về phương diện cấu tạo và nguồn gốc

Chương 2 tập trung phân loại và miêu tả hệ thống ngữ liệu nghề chè dựa trên hai tiêu chí: hình thức cấu tạo ngữ pháp và nguồn gốc từ vựng.

Về phương diện cấu tạo, ngữ liệu được phân định thành hai nhóm lớn:

1. Các đơn vị có cấu tạo là từ: Bao gồm từ đơn (chiếm số lượng ít, là các hình vị gốc như chè, búp, lá, hoa, đốn, hái, sao, ủ, sấy); từ ghép (chủ yếu là từ ghép chính phụ chỉ các giống, công cụ, thao tác kỹ thuật như chè đinh, chè đen, rễ cọc, lá ban, cào xới) và một số từ láy biểu thị sắc thái vận động, hình thể.
2. Các đơn vị có cấu tạo là cụm từ (cụm định danh): Chiếm số lượng lớn trong vốn từ nghề chè, được phân loại chi tiết theo số lượng thành tố tham gia (cụm 2 thành tố, 3 thành tố, 4 thành tố) và kiểu quan hệ ngữ pháp (chủ yếu là cụm danh từ và cụm động từ chính phụ).

Về phương diện xuất xứ và nguồn gốc:

• Xét theo phạm vi không gian và tính chất xã hội: Tác giả phân chia thành lớp từ ngữ nghề chè trong ngôn ngữ toàn dân và lớp từ ngữ nghề chè mang tính chất ngôn ngữ địa phương/thổ ngữ vùng miền.
• Xét theo nguồn gốc ngôn ngữ: Phân chia thành lớp từ thuần Việt (chiếm tỉ lệ áp đảo, gắn liền với các thao tác thủ công, bộ phận cây chè), lớp từ Hán Việt (thường xuất hiện trong các khái niệm phân loại, thuật ngữ canh tác) và lớp từ vay mượn tiếng các dân tộc thiểu số hoặc tiếng nước ngoài (như lù cở - tiếng H'mông; các ký hiệu giống chè lai mượn từ nước ngoài).

Danh mục bảng thống kê trong Chương 2	Nội dung khảo sát
Bảng 2.1	Từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt xét theo hình thức cấu tạo
Bảng 2.2	Từ ngữ nghề chè có cấu tạo là từ đơn
Bảng 2.3	Cụm định danh nghề chè trong tiếng Việt xét theo số lượng thành tố cấu tạo
Bảng 2.4	Từ ngữ nghề chè trong ngôn ngữ toàn dân
Bảng 2.5	Từ ngữ nghề chè trong ngôn ngữ địa phương
Biểu đồ 2.1	Từ ngữ nghề chè xét về mặt nguồn gốc

Chương 3: Từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt xét về phương diện định danh

Chương 3 triển khai miêu tả chi tiết các cơ chế và phương thức định danh được người Việt sử dụng để gọi tên các thực thể trong nghề chè.

Tác giả phân tích hệ thống định danh qua hai cấp độ:

1. Đơn vị định danh đơn giản (định danh cơ sở): Là các tên gọi gốc bậc một, phản ánh trực tiếp các bộ phận, hành động cơ bản không qua phân tích ngữ nghĩa (chè, búp, sao, đốn, hái).
2. Đơn vị định danh phức hợp (định danh bậc hai): Hoạt động theo cơ chế gắn kết thành tố chung (A) chỉ chủng loại cơ sở với thành tố riêng (B) biểu thị các dấu hiệu đặc trưng khu biệt (X).

Luận án mô hình hóa các biểu thức định danh bậc hai thông qua các trường thuộc tính:

• Định danh giống/loại/sản phẩm chè kết hợp đặc điểm hình dáng ($X_1$), kích thước ($X_2$), màu sắc ($X_3$): chè đinh, chè móc câu, chè cành, chè đọt, chè xanh, chè đen, chè đỏ.
• Định danh dựa trên chức năng ($X_4$) và công dụng ($X_5$): chè giảm cân, chè giải nhiệt, chè túi lọc.
• Định danh gắn với địa danh/vùng đất ($X_6$): chè Tân Cương, chè Shan Tuyết Suối Giàng, chè Mộc Châu, chè Bát Tiên, chè Phú Hộ.
• Định danh các quy trình kỹ thuật canh tác, chăm sóc và thu hái: đốn đau, đốn lửng, đốn phớt, đốn trẻ lại, đốn thưa cốt khí; hái chừa, hái chừa lá cá, hái một tôm hai lá, hái một tôm một lá.
• Định danh các giai đoạn chế biến và phân loại phẩm cấp: làm héo, diệt men, vò chè, sao lăn, sao hương, lọc cẫng, sàng phân loại.
• Định danh côn trùng, sâu bệnh và dụng cụ chế biến: rầy xanh, bọ xít muỗi, bọ cánh tơ, bệnh phồng lá; tôn quay, chảo sao, sọt, gơ, sỗng.

Danh mục bảng và sơ đồ phân tích trong Chương 3	Nội dung biểu thức định danh
Bảng 3.1	Biểu thức định danh dùng thành tố chung (cơ sở)
Bảng 3.2	Phương thức định danh phức (bậc hai) của từ ngữ nghề chè
Biểu đồ 3.1 – 3.8	Phân bố các phương thức định danh theo giống loài, bộ phận cây, thổ nhưỡng, thu hái, bảo quản/chế biến, côn trùng, bệnh hại, dụng cụ và cách thức thưởng trà
Biểu đồ 3.2 (tổng hợp)	Các mô hình định danh bậc hai của từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt

Chương 4: Từ ngữ nghề chè trong việc phản ánh văn hóa của người Việt

Chương 4 là phần mở rộng liên ngành ngôn ngữ học và văn hóa học, luận giải cách thức hệ thống từ vựng nghề chè phản ánh đời sống tinh thần, tri thức dân gian và lối sống của người Việt:

• Phản ánh diện mạo văn hóa làng nghề và kĩ xảo nghề chè: Từ ngữ thể hiện kinh nghiệm quan sát thời tiết, thổ nhưỡng, kỹ thuật "bắt hương", nhận biết độ lửa khi sao chè thủ công (chè chín tới, chè bén lửa, mốc cau), chứng minh trình độ tay nghề của người thợ đúc kết qua nhiều thế hệ.
• Phản ánh văn hóa cộng đồng và phong tục tập quán: Thể hiện qua các hoạt động đổi công, hái chè tập thể, các nghi thức dâng trà trong lễ tết, cưới hỏi, cúng bái tổ tiên và các sinh hoạt hội hè vùng cao.
• Phản ánh phong cách sống của người Việt: Vốn từ biểu thị sự tinh tế, cầu kỳ trong nghệ thuật thưởng trà (chè ướp sen, chè ướp nhài, trà đạo, chén tống, chén quân, tuần trà, thưởng trà); phản ánh lối giao tiếp ứng xử tao nhã, lấy chén trà làm đầu câu chuyện.
• Phản ánh sự hội nhập và giao lưu văn hóa quốc tế: Sự tiếp biến các tên gọi sản phẩm chè xuất khẩu, công nghệ chế biến hiện đại (chè CTC, chè Oolong, chè túi lọc, trà sữa) trong giai đoạn mở rộng thị trường ra thế giới.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần bổ sung, củng cố khung lý thuyết về từ ngữ nghề nghiệp trong bức tranh phân tầng từ vựng tiếng Việt; xác lập một mô hình miêu tả cấu trúc và định danh hoàn chỉnh cho một lớp từ vựng ngành nghề nông nghiệp truyền thống. Công trình làm rõ quy luật lựa chọn đặc trưng định danh của người Việt đối với các đối tượng thực vật và sản phẩm chế biến từ thực vật, đồng thời cung cấp thêm cứ liệu thực chứng khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và văn hóa dân tộc.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các đóng góp ứng dụng cụ thể:

1. Cung cấp hệ thống ngữ liệu đáng tin cậy phục vụ nghiên cứu, giảng dạy học phần Từ vựng học tiếng Việt, Phương ngữ học và Ngôn ngữ học văn hóa tại các trường đại học và cao đẳng.
2. Cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn từ điển chuyên ngành, cẩm nang tra cứu về kỹ thuật chè và các sản phẩm chè tại Việt Nam.
3. Hỗ trợ tài liệu ngôn ngữ - văn hóa phục vụ công tác xây dựng nhãn hiệu, quảng bá thương hiệu chè Việt Nam và phát triển du lịch sinh thái làng nghề chè tại các địa phương (đặc biệt là tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc).

Về kiến nghị, tác giả đề xuất tiếp tục chuẩn hóa và bảo tồn hệ thống từ ngữ làng nghề truyền thống, đồng thời kết hợp nghiên cứu ngôn ngữ học với các chương trình xúc tiến thương mại và văn hóa trà Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, tác giả tự nhận định do điều kiện đi lại và nguồn lực có hạn, nghiên cứu sinh chưa thể trực tiếp tổ chức các đợt điều tra điền dã thực địa để thu thập trọn vẹn vốn từ ngữ nghề chè tại các vùng trồng chè thuộc miền Trung và Tây Nguyên (như Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai); ngữ liệu tại các khu vực này chủ yếu được tập hợp gián tiếp qua sách báo, tài liệu chuyên ngành và kỷ yếu đề tài khoa học.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả định hướng mở rộng diện điều tra điền dã trực tiếp đến tất cả các vùng chè trên phạm vi cả nước nhằm so sánh sự biến thể thổ ngữ nghề chè giữa ba miền Bắc - Trung - Nam; nghiên cứu sâu hơn về sự chuyển hóa giữa thuật ngữ khoa học nông nghiệp và khẩu ngữ của người làm chè trong bối cảnh công nghệ chế biến công nghiệp hóa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị đối với nhiều đối tượng:

• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Ngôn ngữ học, Việt Nam học, Văn hóa học: Cung cấp phương pháp tiếp cận định danh học và khung phân tích ngôn ngữ học văn hóa trên một trường ngữ nghĩa ngành nghề cụ thể.
• Các nhà từ điển học và nghiên cứu thuật ngữ: Cung cấp danh mục các đơn vị từ và cụm từ định danh nghề chè đã được chuẩn hóa và giải nghĩa theo đúng thực tế sản xuất.
• Người làm công tác khuyến nông, quản trị thương hiệu và xúc tiến du lịch: Tham khảo hệ thống thuật ngữ, tên gọi giống chè, quy trình kỹ thuật và các câu chuyện văn hóa thưởng trà để xây dựng tài liệu quảng bá sản phẩm chè và du lịch văn hóa trà.

Nội dung đáng tham khảo nhất của luận án tập trung ở Chương 2 (bảng biểu phân loại cấu tạo và nguồn gốc từ ngữ nghề nghiệp) và Chương 3 (hệ thống các mô hình biểu thức định danh bậc hai chi tiết cho từng nhóm đối tượng của nghề chè).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia các từ ngữ nghề chè thành những lớp từ nào dựa trên phạm vi sử dụng?
Luận án phân chia thành 3 lớp từ: (1) Lớp từ ngữ nghề nghiệp đã đi vào ngôn ngữ toàn dân (chè, búp, sao, hái, ủ, đốn); (2) Lớp từ ngữ nghề nghiệp mang tính chất ngôn ngữ địa phương (bứng, lù cở, sọt, ngốt, gơ, sỗng); (3) Lớp từ ngữ riêng của nghề mang tính thổ ngữ hẹp (chè đinh, tôm chè, chè móc câu, hái chừa lá cá, đốn đau, đốn phớt).

2. Phương thức định danh bậc hai của từ ngữ nghề chè trong luận án được xây dựng dựa trên những mô hình đặc trưng nào?
Phương thức định danh bậc hai được xây dựng trên mô hình kết hợp thành tố chung (A) với thành tố riêng (B) phản ánh đặc điểm khu biệt (X), gồm: hình dáng ($X_1$), kích thước ($X_2$), màu sắc ($X_3$), chức năng ($X_4$), công dụng ($X_5$), và địa danh/tên người ($X_6$).

3. Tác giả đã thực hiện điều tra điền dã tại những địa bàn cụ thể nào?
Tác giả đã điều tra điền dã, phỏng vấn nghệ nhân và chuyên gia tại các vùng trồng chè thuộc 5 tỉnh miền Bắc: Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái, Cao Bằng, Hà Giang; đồng thời khảo sát trực tiếp tại hai kì Festival chè quốc tế Thái Nguyên vào các năm 2013 và 2015.

4. Những nét đặc trưng văn hóa nào của người Việt được phản ánh qua hệ thống từ ngữ nghề chè?
Hệ thống từ ngữ nghề chè phản ánh 4 khía cạnh văn hóa: (1) Diện mạo văn hóa làng nghề và kĩ xảo chế biến thủ công; (2) Tinh thần gắn kết cộng đồng và phong tục tập quán; (3) Phong cách sống tinh tế, cầu kỳ trong nghệ thuật ẩm trà và giao tiếp ứng xử; (4) Quá trình giao lưu, tiếp biến và hội nhập quốc tế.

Kết luận

Luận án "Từ ngữ về nghề chè trong tiếng Việt" của Lê Thị Hương Giang là công trình ngôn ngữ học chuyên khảo đã miêu tả và hệ thống hóa toàn diện lớp từ vựng nghề chè trong tiếng Việt. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã thực địa, miêu tả cấu trúc và định danh học, tác giả đã làm sáng tỏ đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc và các quy luật định danh phản ánh tri thức canh tác bản địa của người Việt. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung cơ sở lý luận về từ nghề nghiệp trong tiếng Việt mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao cho công tác từ điển học, giảng dạy ngôn ngữ và quảng bá văn hóa trà Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về từ nghề nghiệp Cho đến nay, địa hạt từ nghề nghiệp trong hệ thống vốn từ tiếng Việt chưa được chú ý nhiều. Trong Việt ngữ học, lịch sử nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp có thể hình dung theo hai hướng sau: - Hướng thứ nhất, vấn đề từ nghề nghiệp được các nhà Việt ngữ học đề cập đến trong các giáo trình từ vựng học và ngôn ngữ học.

Trong công trình Từ vựng học tiếng Việt hiện đại [120], Nguyễn Văn Tu khi trình bày đặc điểm hệ thống từ vựng tiếng Việt đã đề cập đến từ nghề nghiệp. Tuy nhiên, ông chỉ trình bày khái quát về từ nghề nghiệp, chưa đi sâu nghiên cứu một lớp từ nghề nghiệp cụ thể nào. Trong công trình Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt [21], Đỗ Hữu Châu cũng đã có những nghiên cứu về từ nghề nghiệp. Sau khi đưa ra khái niệm về từ nghề nghiệp, tác giả đã nêu ra đặc điểm hoạt động, phạm vi sử dụng và vai trò của từ nghề nghiệp.

"Từ nghề nghiệp chẳng những cần thiết cho sự giao tiếp trong từng ngành nghề thủ công hiện nay đang tồn tại với các ngành sản xuất công nghiệp tương ứng lại sẵn sàng chấp nhận các thuật ngữ khoa học biến chúng thành từ nghề nghiệp để "hiện đại hóa" mình" [21, 235]. Khi nghiên cứu từ vựng tiếng Việt, Nguyễn Thiện Giáp coi từ nghề nghiệp được xem xét với tư cách là một lớp từ được phân xuất ra theo tiêu chí phạm vi hoạt động và sử dụng. Các tác giả như Hoàng Thị Châu trong Phương ngữ học tiếng Việt [28], các tác giả Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến trong Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt [31] cũng đã đề cập đến từ nghề nghiệp và phân biệt từ nghề nghiệp với các lớp từ nghữ khác như: thuật ngữ, từ địa phương, tiếng lóng. "Từ nghề nghiệp là một lớp từ bao gồm những đơn vị từ ngữ được sử dụng phổ biến trong phạm vi những người cùng làm một 8 nghề nào đó.) Lớp từ nghề nghiệp tập trung chủ yếu ở những nghề mà xã hội ít quen như: nghề làm giấy, làm đồ gốm, làm sơn mài, nghề đúc đồng, nghề chài lưới" [31, 250 - 251].

Ở các công trình loại này, các nhà nghiên cứu không đi sâu tìm hiểu từ nghề nghiệp, chỉ tìm hiểu từ ngữ nghề nghiệp về mặt khái niệm, xác định đặc điểm, đề xuất các tiêu chí phân biệt chúng với từ ngữ toàn dân và với các lớp từ khác, chưa nghiên cứu sâu đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh, ngữ nghĩa của từ nghề nghiệp. - Hướng thứ hai là nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp trong từng nghề cụ thể. Các công trình nghiên cứu theo hướng này đã chỉ ra những đặc điểm cụ thể của từ ngữ nghề nghiệp, cũng như xem xét từ nghề nghiệp trong mối quan hệ với văn hoá chung của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Đã có các bài nghiên cứu, các đề tài điều tra, các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ về từ ngữ của một số nghề nghiệp cụ thể đã được thực hiện, được công bố trên các tạp chí chuyên ngành, trong các hội thảo khoa học.

Đó là đề tài khoa học của các tác giả Nguyễn Văn Khang [124], Phạm Hùng Việt [125]; là các bài viết của tác giả Hoàng Trọng Canh [12; 13; 14; 15]; các luận văn, luận án của các tác giả:Nguyễn Văn An [1], Ngôn Thị Bích [8], Lương Vĩnh An [2], Nguyễn Thị Duyên [36], Nguyễn Hồng Yến [131], Nguyễn Hoàng Anh [3], Phạm Thị Thanh Hoài [58], Trần Thị Ngọc Hoa [57], Nguyễn Chí Quang [78], Nguyễn Phương Anh [4], Nguyễn Văn Dũng [35],.Các bài viết, các đề tài nghiên cứu khoa học, các luận văn luận án đã được công bố trên đã nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp của một số nghề cụ thể theo hướng: thu thập, thống kê, phân loại từ ngữ nghề nghiệp, tìm hiểu mối quan hệ giữa từ nghề nghiệp với từ địa phương, từ toàn dân, thuật ngữ, khảo sát đặc điểm cấu tạo, định danh, nguồn gốc của từ ngữ nghề nghiệp. Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu đó chỉ ở phạm vi hẹp, chủ yếu là từ ngữ các làng nghề truyền thống của một số địa phương, chưa phân tích sâu về định danh, ngữ nghĩa; chưa tìm hiểu phương diện ngôn ngữ - văn hóa của từ nghề nghiệp. Có thể thấy các công trình, bài báo hay luận văn nghiên 9 cứu từ nghề nghiệp đã bước đầu tìm hiểu đặc điểm riêng của chúng và quan hệ của lớp từ nghề nghiệp với việc phản ánh thực tại cũng như đặc trưng văn hoá ở từng vùng, miền trong phạm vi cụ thể. Trong số các công trình nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp, đề tài khoa học cấp viện của Viện Ngôn ngữ học Từ ngữ nghề nghiệp gốm sứ Bát Tràng [124] do tác giả Nguyễn Văn Khang làm chủ nhiệm đã nghiên cứu khá toàn diện về từ ngữ nghề gốm sứ về các mô hình cấu tạo, nguồn gốc.

Đề tài đã thống kê được 861 đơn vị từ ngữ nghề gốm Bát Tràng, phân chia thành các tiểu trường để khảo sát. Coi từ nghề nghiệp thuộc phương ngữ xã hội, các thành viên tham gia đề tài này đã phân biệt từ nghề nghiệp với những loại từ cùng thuộc phương ngữ xã hội. Tuy nhiên, đề tài chưa đi sâu nghiên cứu các đặc điểm định danh của từ ngữ nghề gốm sứ, một yếu tố quan trọng cho thấy được những nét văn hóa làng nghề được phản ánh vào ngôn ngữ. Tình hình nghiên cứu về nghề chè và từ ngữ nghề chè Cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về từ ngữ chỉ cây chè và từ ngữ nghề chè trong tiếng Việt.

Việc nghiên cứu vấn đề trên xuất hiện tản mạn hoặc ở phạm vi hẹp trong một số công trình thuộc các ngành nghiên cứu có liên quan như: kinh tế, cây công nghiệp nhẹ, văn hóa, y học… Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy những kết quả nghiên cứu về cây chè và nghề chè mà các công trình trên đạt được sẽ là một trong những tiền đề, công cụ góp phần giúp chúng tôi triển khai đề tài “Từ ngữ về nghề chè trong tiếng Việt”. Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, các nhà văn hóa học đã nghiên cứu sự hình thành và phát triển của lịch sử dân tộc, cây chè nói chung và nghề làm chè nói riêng. Đồng thời với quá trình ấy là sự tiếp xúc, giao lưu giữa những người làm chè và giữa nghề làm chè với các nghề khác. Quá trình này nảy sinh và tích tụ những lớp từ ngữ liên quan đến cây chè, nghề chè và làm nên đặc trưng tư duy, văn hóa chè bổ sung cho sự đa dạng, phong phú của ngôn ngữ nói riêng và văn hóa dân tộc nói chung.

10 Dưới góc độ nghiên cứu y học, các nhà khoa học đã chỉ ra: cây chè là một trong những cây công nghiệp đem lại nhiều mặt giá trị, trong đó, cây chè là “loài thảo dược” có tác dụng tốt cho sức khỏe con người: an thần và chữa bệnh. Từ góc độ kinh tế, các nhà kinh tế học nhận định: cây chè đem lại thu nhập kinh tế ổn định cho dân cư tại vùng trồng chè nói riêng và những người lao động, hoạt động trong nghề chè nói chung. Về tự nhiên, cây chè phủ xanh đất trống đồi núi trọc vùng trung du, đảm bảo hệ thực vật và tài nguyên nước. Về văn hóa, nghề làm chè giúp cho đời sống văn hóa của cư dân vùng trồng chè - tạo bản sắc riêng, thu hút sự quan tâm của các du khách trong và ngoài nước… Có thể kể ra một số tác giả với những công trình nghiên cứu về cây chè như: Tác giả Hoàng Văn Gia (1995) trong công trình: “Đổi mới mô hình tổ chức quản lí sản xuất - kinh doanh ở xí nghiệp công nông nghiệp chè Văn Hưng Yên Bái” đã từng bước nhận định, lí giải và đưa ra các giải pháp có tính chiến lược trong việc mô hình hóa cách tổ chức, kinh doanh trong xí nghiệp để từng bước đưa sản xuất kinh doanh chè theo hướng hiện đại hóa, nâng cao năng suất, sản lượng và giá trị kinh tế của cây chè.

Bên cạnh đó có thể kể đến một số công trình nghiên cứu khác như: Nguyễn Đức Hạnh (2012), “Tổ chức lãnh thổ trồng và chế biến cây chè tỉnh Lâm Đồng”; Lê Hồng Dự (2013), “Giải pháp phát triển cây chè Shan Tuyết Mộc Châu”. Từ góc độ nghiên cứu nông nghiệp, có thể kể đến các nhà khoa học như: tác giả Nguyễn Thị Ngọc Bích (2002) với công trình: “Nghiên cứu đặc điểm hình thái giải phẫu lá, hom một số giống chè chọn lọc ở Phú Hộ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng giống” nghiên cứu, thực nghiệm và chỉ ra các đặc điểm một số giống chè (tập trung chủ yếu phân tích đặc điểm lá - hom trong quá trình ươm trồng). Đây là những đặc điểm có tính chất quyết định đến sự phát triển và chất lượng của cây chè. Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình khác cũng có chung hướng nghiên cứu như: Hoàng Yến (2008), “Ảnh hưởng kĩ thuật hái đến sinh trưởng, năng suất và quần thể sâu bệnh hại cây chè tại nông trường Văn Hưng huyện Yên Bình tỉnh 11 Yên Bái”; Nguyễn Thị Huyền (2010), “Phát triển ngành chè ở tỉnh Thái Nguyên”; Đặng Văn Thư (2010), “Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học và biện pháp kĩ thuật để mở rộng diện tích một số giống chè có triển vọng ở Việt Nam”….

Từ góc độ nghiên cứu công nghệ thực phẩm, chúng tôi nhận thấy có một số tác giả với các công trình nghiên cứu như: tác giả Nguyễn Thị Như Hoa (2007) trong công trình: “Thiết kế nhà máy sản xuất chè năng suất 14 tấn nguyên liệu/ ngày” đã cho ta cái nhìn khái quát về việc thiết kế một nhà máy chế biến chè nói riêng và thiết kế nhà máy thực phẩm nói chung nhằm tăng năng suất thu hoạch.