Nghiên Cứu Từ Ngữ Chứa "Nước" Trong Tiếng Hán Hiện Đại Và Cách Dịch Sang Tiếng Việt

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và là mã văn hóa. Từ vựng, yếu tố cốt lõi của ngôn ngữ, chứa đựng thông tin văn… 88 trang · Trường Đại Học Thủ Đô Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Đoàn Thị Dung
• Người hướng dẫn: ThS. Đinh Thị Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Đô Hà Nội
• Chuyên ngành: Tiếng Trung
• Đề tài: Nghiên Cứu Từ Ngữ Chứa "Nước" Trong Tiếng Hán Hiện Đại Và Cách Dịch Sang Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN VÀ LÝ THUYẾT CƠ SỞ
• 1.1. Nghiên cứu tổng quan
• 1.1.1. Nghiên cứu về từ ngữ含“水” trong tiếng Hán hiện đại
• 1.1.2. Nghiên cứu về tiếng Việt “Nước/ Thủy”
• 1.1.3. Nghiên cứu so sánh từ ngữ “水” trong tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.2. Nghiên cứu về dịch từ ngữ含“水” trong tiếng Hán sang tiếng Việt
• 2. Lý thuyết cơ sở
• 2.1. Cấu tạo từ trong tiếng Hán hiện đại
• 2.2. Lý thuyết dịch thuật
• 2. CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ CHỨA “NƯỚC” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI
• 2.1. Hệ thống từ ngữ含“水” trong tiếng Hán hiện đại
• 2.2. Ý nghĩa của từ “水” trong tiếng Hán hiện đại
• 2.3. Nghiên cứu ý nghĩa từ ngữ含“水” trong tiếng Hán hiện đại
• 2.3.1. “水” là thời gian
• 2.3.2. “水” là giao tiếp, vận động
• 2.3.3. “水” là tiền bạc
• 2.3.4. “水” là sức mạnh
• 2.3.5. “水” là mắt của người phụ nữ
• 2.3.6. “水” là dung mạo của người phụ nữ
• 2.3.7. “水” là sự bình dị
• 2.3.8. “水” là nghèo khó, gian khổ
• 2.3.9. “水” là số phận
• 2.3.10. “水” là việc không thể thay đổi
• 2.3.11. “水” là lao động vô ích
• 2.3.12. “水” là tâm trạng
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU DỊCH TỪ NGỮ CHỨA “NƯỚC” TRONG TIẾNG HÁN SANG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Dịch từ “水” sang tiếng Việt là “Nước”
• 3.2. Dịch từ “水” sang tiếng Việt là “Thủy”
• 3.3. Các trường hợp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Từ Vựng Chứa Nước Tiếng Hán Hiện Đại

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp và là mã văn hóa. Từ vựng, yếu tố cốt lõi của ngôn ngữ, chứa đựng thông tin văn hóa sâu sắc. Nghiên cứu từ vựng giúp hiểu lịch sử, văn hóa, xã hội của một dân tộc. Trong tiếng Hán và tiếng Việt, 'nước' là một từ cơ bản, giàu ý nghĩa văn hóa. Bài viết này tập trung vào nghiên cứu từ vựng tiếng Hán có yếu tố 'nước', phân tích cách sử dụng và dịch sang tiếng Việt một cách chính xác, hiệu quả. Từ 'nước' trong tiếng Hán hiện đại không chỉ mang nghĩa đen mà còn có nhiều ý nghĩa biểu tượng, ẩn dụ phong phú, phản ánh tư duy và nhận thức của người Hán. Việc hiểu rõ những ý nghĩa này rất quan trọng để dịch thuật chính xác và truyền tải đầy đủ thông điệp.

1.1. Giới thiệu về tính biểu tượng của nước trong văn hóa Trung Quốc

Người xưa quan niệm rằng “vạn vật đều từ nước mà ra và trở về với nước”. Nước là cội nguồn, là yếu tố cơ bản của sự sống. Trung Quốc và Việt Nam đều là những quốc gia nông nghiệp, gắn bó mật thiết với nước, từ đó hình thành nên những nhận thức và biểu tượng độc đáo về nước. Ý nghĩa biểu tượng của 'nước' trong tiếng Hán thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ triết học đến văn học, nghệ thuật. Ví dụ, trong Đạo giáo, nước tượng trưng cho Đạo, trong Nho giáo, nước tượng trưng cho đạo đức.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về từ vựng liên quan đến nước

Nghiên cứu này tập trung vào các từ ghép chứa 'nước' trong tiếng Hán, khảo sát nghĩa gốc, nghĩa phái sinh, và ứng dụng của từ 'nước' trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Hán. Mục tiêu là phân loại, hệ thống hóa các từ ngữ này, từ đó đưa ra các phương pháp dịch phù hợp sang tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các từ ngữ thông dụng trong tiếng Hán hiện đại, được thu thập từ các từ điển, văn bản và nguồn trực tuyến.

II. Thách Thức Dịch Nghĩa Từ Nước Tiếng Hán Sang Tiếng Việt

Việc dịch ý nghĩa từ 'nước' tiếng Hán sang tiếng Việt gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ giữa hai quốc gia. Một từ tiếng Hán có thể có nhiều nghĩa, và không phải lúc nào cũng có thể tìm được một từ tương đương hoàn toàn trong tiếng Việt. Đối chiếu cách dùng từ 'nước' giữa tiếng Hán và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt về sắc thái biểu cảm và phạm vi sử dụng. Ví dụ, một số thành ngữ tiếng Hán có chứa từ 'nước' có thể không có thành ngữ tương đương trong tiếng Việt, hoặc có nghĩa tương tự nhưng cách diễn đạt khác.

2.1. Sự khác biệt văn hóa ảnh hưởng đến dịch thuật từ nước như thế nào

Văn hóa có ảnh hưởng sâu sắc đến ngôn ngữ và tư duy. Tính hình tượng của từ 'nước' trong văn hóa Trung Quốc khác với Việt Nam, dẫn đến sự khác biệt trong cách sử dụng và hiểu nghĩa. Ví dụ, quan niệm về phong thủy, ngũ hành có thể ảnh hưởng đến cách hiểu về từ 'nước' trong một số ngữ cảnh nhất định. Khảo sát ngữ nghĩa học của từ 'nước' trong tiếng Hán cho thấy những sắc thái văn hóa đặc trưng mà người dịch cần nắm vững.

2.2. Các lỗi dịch thường gặp và cách khắc phục khi dịch từ nước

Các lỗi dịch thường gặp khi dịch từ 'nước' bao gồm dịch sai nghĩa, dịch thiếu sắc thái biểu cảm, và dịch không phù hợp với ngữ cảnh. Để khắc phục, người dịch cần nắm vững nghĩa gốc và nghĩa phái sinh của từ, hiểu rõ bối cảnh văn hóa, và sử dụng các phương pháp dịch linh hoạt như dịch nghĩa, dịch thoát, dịch phỏng. Cần chú ý đến quan hệ giữa từ 'nước' và 'thủy' trong tiếng Hán, lựa chọn từ dịch phù hợp.

III. Phương Pháp Dịch Từ Nước Tiếng Hán Sang Tiếng Việt Hiệu Quả

Để dịch từ 'nước' trong tiếng Hán hiện đại một cách chính xác và hiệu quả, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể. Dịch nghĩa là phương pháp cơ bản, nhưng đôi khi cần dịch thoát để truyền tải đúng ý nghĩa và sắc thái biểu cảm. Cách dịch các từ có chứa 'nước/thủy' sang tiếng Việt cũng cần linh hoạt, có thể sử dụng các từ tương đương, hoặc sử dụng các cụm từ miêu tả để diễn đạt.

3.1. Hướng dẫn dịch nghĩa đen và nghĩa bóng của từ nước một cách chính xác

Khi dịch nghĩa đen của từ 'nước', cần chọn từ tương đương trong tiếng Việt, ví dụ 'nước', 'sông', 'biển'. Khi dịch nghĩa bóng, cần phân tích ngữ cảnh, tìm hiểu ý nghĩa biểu tượng và sử dụng các từ ngữ phù hợp. Ví dụ, 'hồng thủy' có thể dịch là 'lũ lụt', 'đại hồng thủy', tùy thuộc vào sắc thái biểu cảm cần truyền tải.

3.2. Kỹ thuật dịch thoát ý và tạo sự tương đồng về văn hóa

Dịch thoát ý là phương pháp dịch không giữ nguyên cấu trúc câu, mà tập trung vào việc truyền tải ý nghĩa một cách tự nhiên và dễ hiểu. Khi dịch thoát ý, cần chú ý đến sự tương đồng về văn hóa giữa hai quốc gia, sử dụng các thành ngữ, tục ngữ tương đương để tạo sự gần gũi với người đọc. Việc hiểu rõ từ đồng nghĩa, trái nghĩa với 'nước' trong tiếng Hán giúp dịch thuật linh hoạt hơn.

3.3. Phương pháp dịch khi nước kết hợp với các thành tố khác trong từ ghép.

Khi dịch các từ ghép có chứa 'nước', cần xem xét mối quan hệ giữa 'nước' và các thành tố khác. Ví dụ, trong 'hải lưu', 'lưu' (chảy) bổ nghĩa cho 'hải' (biển). Cần dịch cả cụm từ để đảm bảo tính chính xác. Trong một số trường hợp, có thể sử dụng phương pháp dịch phân tích để diễn giải ý nghĩa của từ ghép.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Dịch Thành Ngữ Tục Ngữ Chứa Nước Tiếng Hán

Nghiên cứu này có ứng dụng thực tiễn trong việc dịch các thành ngữ, tục ngữ chứa từ 'nước' trong tiếng Hán. Việc dịch thành ngữ, tục ngữ đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa, lịch sử và ngôn ngữ của cả hai quốc gia. Ứng dụng của từ 'nước' trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Hán rất phong phú và đa dạng, thể hiện trí tuệ và kinh nghiệm của người xưa.

4.1. Phân tích sắc thái biểu cảm và ý nghĩa của các thành ngữ phổ biến

Mỗi thành ngữ có một sắc thái biểu cảm riêng, cần được truyền tải chính xác khi dịch. Ví dụ, 'bạt sơn thiệp thủy' mang ý nghĩa vượt qua khó khăn gian khổ. Cần chọn các từ ngữ có sắc thái tương đương trong tiếng Việt để diễn đạt. Chú ý đến sắc thái biểu cảm của từ 'nước' trong tiếng Hán để lựa chọn từ dịch phù hợp.

4.2. Ví dụ minh họa và giải thích cách dịch thành ngữ một cách sáng tạo

Ví dụ, thành ngữ 'phong sinh thủy khởi' có thể dịch là 'gió nổi sóng dâng', 'thừa gió bẻ măng'. Cần dịch một cách sáng tạo để phù hợp với ngữ cảnh và văn hóa Việt Nam. Đôi khi, có thể sử dụng các thành ngữ tương đương trong tiếng Việt để thay thế.

4.3. Lưu ý khi dịch các thành ngữ tục ngữ liên quan đến thủy .

Nhiều thành ngữ, tục ngữ sử dụng 'thủy' thay vì 'nước'. Việc dịch cần cân nhắc ngữ cảnh. Ví dụ, 'hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, vô duyên đối diện bất tương phùng' có thể dịch là 'có duyên ngàn dặm cũng gặp, vô duyên trước mặt chẳng quen'. Tuy nhiên, nhiều người sử dụng cách diễn đạt 'nước' thay cho 'thủy' trong trường hợp này.

V. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Từ Vựng Nước

Nghiên cứu từ vựng tiếng Hán có yếu tố 'nước' và cách dịch sang tiếng Việt là một lĩnh vực đầy thú vị và thách thức. Bài viết đã trình bày tổng quan về chủ đề, phân tích các khó khăn và đưa ra các phương pháp dịch hiệu quả. Hy vọng rằng nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc nâng cao chất lượng dịch thuật và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc.

5.1. Tóm tắt các kết quả chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra sự đa dạng và phong phú của nghiên cứu từ vựng tiếng Hán có yếu tố 'nước', cũng như những khó khăn và thách thức trong việc dịch sang tiếng Việt. Nghiên cứu cũng đã đề xuất các phương pháp dịch hiệu quả, giúp truyền tải chính xác và đầy đủ ý nghĩa của từ ngữ.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về từ vựng liên quan đến nước

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu từ vựng tiếng Hán - Việt về các từ ngữ liên quan đến nước, nghiên cứu so sánh cách sử dụng từ 'nước' trong các ngôn ngữ khác, và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nước là yếu tố khởi nguyên của vạn vật và là điều kiện vật chất thiết yếu duy trì sự sống của con người. Cả Trung Quốc và Việt Nam đều là những quốc gia nông nghiệp truyền thống gắn liền với nền văn minh lúa nước, có mạng lưới sông ngòi dày đặc và tiếp giáp biển lớn. Trải qua chiều dài lịch sử tiếp xúc và canh tác, người dân hai nước đã hình thành nhận thức độc đáo về nước, từ đó sản sinh một khối lượng lớn từ ngữ, thành ngữ, quán dụng ngữ và tục ngữ gắn với yếu tố "thủy" (水). Trong hệ thống từ vựng tiếng Hán và tiếng Việt, "thủy" là một ngữ tố cơ bản, có năng lực tạo từ mạnh mẽ và mang nội hàm văn hóa phong phú.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm khảo sát toàn diện hệ thống từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán hiện đại, phân tích cơ chế phái sinh ngữ nghĩa và ẩn dụ tri nhận, đồng thời đối chiếu với các phương án chuyển dịch tương ứng trong tiếng Việt để tìm ra quy luật chuyển dịch ngữ nghĩa và các yếu tố văn hóa chi phối.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Nghiên cứu và phân loại toàn diện hệ thống từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán trên bình diện hình thái cấu tạo từ, xây dựng kho ngữ liệu đối chiếu Hán - Việt.
2. Khám phá hiện tượng chuyển dịch ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ chứa "thủy", tìm ra tính quy luật trong cách tiếng Việt vay mượn và dịch nhóm từ vựng này.
3. Chỉ ra các lỗi sai, thiên lệch ngữ nghĩa thường gặp trong quá trình chuyển dịch chữ "thủy" sang tiếng Việt và phân tích nguyên nhân.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các từ ngữ chứa "thủy" (水) trong tiếng Hán hiện đại và các phương án dịch sang tiếng Việt. Phạm vi ngữ liệu được thu thập từ các từ điển uy tín và nguồn ngữ liệu mở:

• Từ điển tiếng Hán: Hiện đại Hán ngữ từ điển (bản thứ 5 và bản thứ 7 năm 2006/2005), Từ hải (1999), Tân Hoa tự điển (bản thứ 10), Trung Hoa từ điển, Hán ngữ từ điển.
• Từ điển tiếng Việt và tài liệu văn hóa dân gian: Từ điển Hán Việt, Từ điển Trung - Việt, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 2007), Tục ngữ, Ca dao, Dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan).
• Ngữ liệu điện tử: Ngữ liệu hiện đại Hán ngữ của Trung tâm Nghiên cứu Ngôn ngữ học Đại học Bắc Kinh (CCL), công cụ tìm kiếm Baidu, Google Việt Nam và Mạng Ngôn ngữ học Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên các lý thuyết nền tảng của ngôn ngữ học hiện đại, bao gồm:

• Lý thuyết cấu tạo từ trong tiếng Hán hiện đại: Phân loại từ theo hình thái gồm từ đơn (liên miên, lặp âm, phiên âm) và từ ghép/tổng hợp (chính phụ, đẳng lập/liên hợp, động tân, chủ vị, bổ ngữ/bổ chính, liên động, rút gọn, trùng điệp) theo tài liệu Cương yếu Ngôn ngữ học của Từ Thông Thương và Diệp Phỉ Thanh.
• Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận: Tập trung vào cơ chế ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor) và hoán dụ khái niệm để giải thích quá trình mở rộng trường nghĩa từ vựng.
• Lý thuyết ngôn ngữ học văn hóa và lý thuyết dịch thuật: Khảo sát sự chuyển dịch từ ngữ qua lăng kính giao lưu văn hóa, phong tục tập quán và tư duy dân tộc giữa hai ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai gồm 4 phương pháp chính:

1. Phương pháp thống kê dữ liệu: Thu thập, sàng lọc, xử lý và phân loại 1.650 đơn vị từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán từ các nguồn từ điển và ngữ liệu.
2. Phương pháp nghiên cứu đối chiếu: So sánh hệ thống cấu tạo từ, trường nghĩa, mô hình ẩn dụ và phương án dịch tương đương giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
3. Phương pháp kết hợp miêu tả, phân tích và giải thích: Trích dẫn các dẫn chứng ngữ liệu cụ thể, miêu tả các tầng nghĩa biểu trưng, vận dụng lý thuyết ngữ nghĩa để giải thích hiện tượng chuyển ngữ.
4. Phương pháp quy nạp: Tổng kết các nét tương đồng, dị biệt và rút ra các quy tắc chuyển dịch sang tiếng Việt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết (研究综述及理论基础)

Tác giả tổng thuật 50 công trình nghiên cứu về chữ "thủy" giai đoạn 1998–2021 tại Trung Quốc (tập trung nhiều nhất vào các năm 2010, 2017, 2018). Các tác giả tiêu biểu gồm:

• Vu Phất (1998) nghiên cứu biểu tượng nước trong triết học Đạo gia, Nho gia và văn học cổ điển.
• Giả Đông Mai và Lan Xuân (1998) phân tích ẩn dụ tri nhận của "thủy" trong học thuyết ngũ hành.
• Tăng Kiều Kiều và Vu Thiện Chí (2009), Từ Văn Kiều (2010) tổng hợp các mô hình ẩn dụ ý niệm của "thủy".
• Các nghiên cứu tại Việt Nam về từ "Nước/Thủy" của Nguyễn Văn Chiến (2002), Trần Ngọc Thêm (2003, 2006), Trịnh Sâm (2011), Nguyễn Đức Dân (2012), Nguyễn Tuấn Anh (2013) làm rõ biểu tượng sông nước trong tâm thức người Việt.
• Các công trình đối chiếu Hán - Việt về ẩn dụ "thủy" của Hoàng Tranh Tranh (2014), Nguyễn Đức Hải (2018) và Hà Thị Quỳnh Anh (2019).

Chương 1 cũng trình bày hệ thống hóa khung lý thuyết về cấu tạo từ tiếng Hán và lý thuyết chuyển dịch liên ngôn ngữ.

Chương 2: Nghiên cứu từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán hiện đại (现代汉语含“水”词语研究)

Chương này tập trung khảo sát định lượng và định tính 1.650 từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán.

• Hệ thống nghĩa của từ "thủy": Dựa trên Hiện đại Hán ngữ từ điển bản thứ 7 (2006), từ "thủy" có 9 nghĩa: (1) Chất lỏng không màu không mùi hợp thành từ hydro và oxy; (2) Sông ngòi; (3) Sông, ngòi, hồ, biển, đại dương; (4) Chất lỏng loãng; (5) Chất lượng kém; (6) Chi phí phụ hoặc thu nhập thêm; (7) Số lần giặt; (8) Họ người; (9) Dân tộc Thủy tại Trung Quốc.
• 28 mô hình ẩn dụ ý niệm: Tác giả quy nạp 28 trường ẩn dụ của "thủy" trong văn hóa Hán:
  1. Nước là thời gian (ví dụ: 流年似水, 历史长河)
  2. Nước là giao lưu, vận động (车水马龙, 水米无交)
  3. Nước là tiền tài (薪水, 贴水, 油水, 花钱如流水)
  4. Nước là sức mạnh (水滴石穿, 逆之者亡)
  5. Nước là đôi mắt phụ nữ (望穿秋水, 水汪汪)
  6. Nước là dung mạo, khí chất phụ nữ (水灵, 出水芙蓉)
  7. Nước là sự bình đạm (平淡如水, 白开水)
  8. Nước là nghèo khó, gian khổ (清汤寡水)
  9. Nước là số phận (起伏, 浮沉)
  10. Nước là sự việc không thể vãn hồi (覆水难收, 泼出去的水)
  11. Nước là uổng công vô ích (打水漂, 竹篮打水一场空)
  12. Nước là tâm cảnh (心如止水, 心静如水)
  13. Nước là phẩm đức (白水鉴心, 一廉如水)
  14. Nước là hành vi (趟浑水, 浑水摸鱼)
  15. Nước là thái độ lạnh nhạt (泼冷水, 冷水浇头)
  16. Nước là màu sắc, cảnh sắc tự nhiên (绿水青山, 水天一色)
  17. Nước là tri ân báo đáp (饮水思源, 滴水之恩)
  18. Nước là sự nương tựa, cơ hội tái sinh (如鱼得水)
  19. Nước là khó khăn, phiền phức, hoạn nạn (水深火热, 倒苦水)
  20. Nước là sự thiếu kiên định, thay đổi, trang phục (水性, 水袖, 流水线)
  21. Nước là tình cảm (君子之交淡如水, 水乳交融)
  22. Nước là sự giả dối, bất hợp pháp (掺水, 水分, 水货)
  23. Nước là lượng nhỏ, lực lượng yếu (杯水车薪, 斗升之水)
  24. Nước là điều kiện thuận lợi, ăn uống (水到渠成, 顺水推舟, 山肤水豢)
  25. Nước là trình độ, mức độ (水平, 水准, 水位)
  26. Nước là nguồn gốc, non sông (水土, 江山)
  27. Nước là môi trường (浑水, 搅混水)
  28. Nước là sự việc chưa biết rõ (一头雾水, 水太深)
• Cấu tạo ngữ pháp: Tác giả phân tích cấu trúc của các từ ngữ chứa "thủy", chỉ ra kết cấu chính phụ chiếm ưu thế tuyệt đối (61,72%).

Chương 3: Nghiên cứu cách dịch sang tiếng Việt của từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán hiện đại (现代汉语含“水”词语的越译研究)

Tác giả đối chiếu hệ thống nghĩa của "thủy" trong tiếng Hán và "nước" trong tiếng Việt (dựa theo Từ điển tiếng Việt 2007: chất lỏng tự nhiên; chất lỏng nói chung; lần sử dụng nước; lớp quét/phủ bên ngoài; vẻ bóng tự nhiên). Kết quả chuyển dịch được chia làm 3 nhóm chính:

• Dịch thành "Nước" (51,47%): Áp dụng chủ yếu cho các từ ghép thông dụng, từ khẩu ngữ và quán dụng ngữ đời thường (ví dụ: 水面 → mặt nước, 水滴石穿 → nước chảy đá mòn, 水深火热 → nước sôi lửa bỏng, 水牛 → trâu nước, 水分 → hàm lượng nước, 车水马龙 → ngựa xe như nước).
• Dịch thành "Thủy" (17,20%): Giữ nguyên âm Hán-Việt, thường dùng cho các thành ngữ, quán dụng ngữ mang phong cách văn viết trang trọng, điển tích hoặc nghệ thuật cổ điển (ví dụ: 水墨画 → tranh thủy mặc, 水魔 → thủy quái, 山水画 → tranh sơn thủy, 细水长流 → tế thủy trường lưu, 游山玩水 → du sơn ngoạn thủy, 臣心如水 → thần tâm như thủy).
• Dịch thành các phương án khác (31,33%): Chuyển dịch linh hoạt theo ngữ cảnh văn hóa, thuật ngữ chuyên ngành hoặc cấu trúc ngữ nghĩa riêng biệt của tiếng Việt (ví dụ: 露水 → sương, 墨水 → mực, 奶水 → sữa, 缩水 → co lại, 汤水 → canh, 贴水 → giảm giá, 薪水 → lương, 水晶 → pha lê, 水门汀 → xi măng, 水成岩 → đá trầm tích, 潜水员 → thợ lặn, 水漂儿 → công cốc).

Tác giả giải thích sự tương đồng và dị biệt trong chuyển dịch dựa trên ba căn nguyên: điều kiện tự nhiên địa lý tương đồng; sự khác biệt về tính cách dân tộc (tính trung dung, cầu an của người Hán so với tính kiên cường, dám đương đầu mở cõi của người Việt); và mức độ tiếp thu, bản địa hóa văn hóa Trung Hoa tại Việt Nam.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đưa ra các số liệu thống kê chi tiết về cấu tạo ngữ pháp và phương thức dịch thuật của ngữ liệu từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán:

Tiêu chí phân loại	Phân loại thành phần	Số lượng	Tỷ lệ (%)
Thể loại ngữ liệu	Song âm tiết (双音节合成词)	299	18,12%
(Tổng số: 1.650 đơn vị)	Tam âm tiết (三音节合成词)	305	18,48%
	Quán dụng ngữ (惯用语)	213	12,91%
	Thành ngữ (成语)	298	18,06%
	Tục ngữ/Ngạn ngữ (谚语)	535	32,42%
Cấu tạo ngữ pháp	Chính phụ (偏正式)	611	61,72%
(Khảo sát trên các kết cấu từ)	Đẳng lập/Song song (并列式)	157	15,86%
	Động tân (动宾式)	76	7,68%
	Chủ vị (主谓式)	67	6,77%
	Liên động (连动式)	47	4,75%
	Rút gọn (紧缩式)	27	2,73%
	Bổ chính (补充式)	5	0,51%
Kết quả chuyển dịch sang tiếng Việt	Dịch thành "Nước"	-	51,47%
	Dịch thành "Thủy" (Âm Hán-Việt)	-	17,20%
	Dịch thành các từ/cách diễn đạt khác	-	31,33%

Về mặt giải pháp và ứng dụng, tác giả đề xuất:

• Người học và người làm công tác dịch thuật cần phân biệt rõ ngữ cảnh: các từ ngữ mang tính khẩu ngữ, sinh hoạt nên ưu tiên dịch thành "nước"; các thành ngữ, thuật ngữ trang trọng nên dùng từ Hán-Việt "thủy"; các từ mang nghĩa hoán dụ hoặc chuyên ngành cần tra cứu ngữ cảnh cụ thể để dịch thoát ý chính xác.
• Vận dụng tri thức ngôn ngữ học tri nhận và văn hóa học vào giảng dạy từ vựng tiếng Hán cho sinh viên Việt Nam nhằm hạn chế lỗi chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Tác giả tự nhận định do thời gian thực hiện luận văn gấp rút, trình độ và tư liệu cá nhân còn hạn chế nên việc bao quát toàn bộ các tầng nghĩa văn hóa và kho ngữ liệu Hán - Việt chưa đạt mức độ sâu sắc tuyệt đối.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu các trường từ vựng biểu trưng khác liên quan đến ngũ hành (Kim, Mộc, Hỏa, Thổ); khảo sát sâu hơn các trường hợp chuyển dịch phi đối đương trong các văn bản dịch thuật thực tế.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, Sư phạm tiếng Trung, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu và Biên - Phiên dịch Hán - Việt.
• Phần nội dung có giá trị cao: Hệ thống 28 miền ẩn dụ ý niệm của "thủy" trong tiếng Hán; danh mục phụ lục thống kê chi tiết 299 từ ghép 2 âm tiết và 290+ từ ghép 3 âm tiết; quy tắc phân loại 3 nhóm dịch thuật kèm các ví dụ đối chiếu từ điển học thực tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận thu thập và xử lý tổng cộng bao nhiêu đơn vị ngữ liệu chứa "thủy"?
Khóa luận đã khảo sát tổng cộng 1.650 đơn vị từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán hiện đại, bao gồm 299 từ ghép 2 âm tiết, 305 từ ghép 3 âm tiết, 213 quán dụng ngữ, 298 thành ngữ và 535 câu tục ngữ/ngạn ngữ.

2. Mô hình cấu tạo ngữ pháp nào chiếm số lượng lớn nhất trong các từ ngữ chứa "thủy"?
Mô hình kết cấu Chính phụ (偏正式) chiếm tỷ lệ áp đảo với 611 đơn vị, tương đương 61,72% tổng số kết cấu ngữ pháp được phân tích.

3. Khóa luận đã khái quát được bao nhiêu mô hình ẩn dụ ý niệm của từ "thủy" trong tiếng Hán?
Tác giả đã thống kê và phân tích chi tiết 28 mô hình ẩn dụ ý niệm, trải rộng từ các khái niệm trừu tượng như thời gian, tiền tài, sức mạnh, tâm cảnh, đạo đức cho đến các biểu đạt cụ thể về diện mạo phụ nữ, màu sắc và mức độ.

4. Khi dịch từ ngữ chứa "thủy" sang tiếng Việt, phương án nào chiếm tỷ lệ cao nhất?
Phương án dịch thành từ "Nước" chiếm tỷ lệ cao nhất với 51,47%, tiếp theo là dịch thành các từ ngữ/cách diễn đạt khác chiếm 31,33%, và cuối cùng là dịch giữ nguyên âm Hán-Việt "Thủy" chiếm 17,20%.

5. Căn cứ nào để người dịch lựa chọn giữa "Nước" và "Thủy" khi chuyển ngữ?
Dựa trên kết quả khảo sát, "Nước" thường được dùng cho các từ vựng khẩu ngữ, cụm từ đời sống thường nhật và quán dụng ngữ; trong khi "Thủy" được ưu tiên sử dụng trong các thành ngữ 4 chữ cổ điển, ngữ cảnh văn viết trang trọng hoặc các thuật ngữ văn học nghệ thuật truyền thống.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đoàn Thị Dung đã hoàn thành việc khảo sát và hệ thống hóa 1.650 từ ngữ chứa "thủy" trong tiếng Hán hiện đại trên cả ba bình diện cấu tạo từ, ngữ nghĩa học tri nhận và dịch thuật học đối chiếu Hán - Việt. Nghiên cứu đã làm rõ 28 miền ẩn dụ ý niệm phong phú của yếu tố "thủy" trong tư duy Hán tộc và chỉ ra quy luật phân bổ 3 nhóm chuyển dịch ("Nước" 51,47%, "Thủy" 17,20%, và các phương án khác 31,33%) sang tiếng Việt. Kết quả này cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị, đóng góp thiết thực cho công tác giảng dạy từ vựng tiếng Hán và thực hành biên dịch đối chiếu Hán - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

09 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI KHOA NGOẠI NGỮ ĐOÀN THỊ DUNG 现代汉语含“水”词语及其越译研究 (NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ CHỨA 水 TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI VÀ CÁCH DỊCH SANG TIẾNG VIỆT) KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Tiếng Trung Hà Nội, tháng 5 năm 2023 KHOA NGOẠI NGỮ 河内首都大学 外语系 段氏蓉 现代汉语含“水”词语及其越译研究 (NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ CHỨA 水 TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI VÀ CÁCH DỊCH SANG TIẾNG VIỆT) 本科毕业论文 中文专业 导师: 丁氏草硕士 河内, 2023 年 5 月 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI 1 KHOA NGOẠI NGỮ 现代汉语含“水”词语及其越译研究 摘要 语言是人们交流的工具，同时也是文化的载体，文化的代码。而词汇 是语言的建筑材料和基本要素，也是人们进行日常交际和思维中最核心、 最活跃的元素，它包含着深刻和丰富的文化信息。词汇就是一座桥梁让我 们可以了解一个民族的历史、文化和社会的状况。也可以说，通过研究一 个民族的历史、文化和社会，我们也可以了解到该民族的语言、词汇的发 展和演变。 古人认为：“万物都从水中产生，而又复归于水。”水是万物的本 原，是生命的基本元素之一，更是人们生活赖以生存的重要物质条件。 中、越两国山水相连，文化相通，历史交往悠久。两国都是濒临大海，江 河密布的国家、都是农业国家，人民在与水的接触与互动中产生了对水的 独特认知，从而也产生了大量与水相关的隐喻。 在汉语和越南语词汇中，“水”是一个具有深厚文化内涵的基本词汇 之一，是一个重要和普遍的构词语素。 社会的发展使新事物、新概念不 断产生，人们的思维日趋复杂，这对交际提出新的要求，推动语言丰富词 汇。引申义和新词不断地发展，“水”族词语是一个庞大而复杂的系统， 不仅数量众多，而且表义也很丰富，直接反应出汉、越两个民族的认知特 点和思维方式。 本研究以现代汉语含“水”词语及其越译为研究对象，然后在对大量 汉、越语相关的语料进行全面收集、整理和分类，综合分析、对比等研究 方法，从不同角度及深度系统地探究“水”的含义。最后从翻译角度提出 相应的一些翻译和教学策略和建议，以期能推动对越汉语词汇教学的发 展。 2 全文共由四个部分组成：首先是绪论部分，主要是论述课题的背景， 提出本研究目标、研究任务、研究对象和研究方法。第一章为研究综述及 理论基础，主要总结和归纳中国和越南对汉、越语“水”族词语研究的成 果，介绍本论文的研究理论和语料来源。第二章为现代汉语含“水”词语 研究。第三章为现代汉语含“水”词语的越译研究，对比两个语言的异 同，从文化方面指出异同之处，如何影响到语言。 关键词：汉语；越南语；“水”族词语；翻译 3 Modern Chinese Words Containing “Water” and Their Vietnamese Translation Research ABSTRACT Language not only a tool for communication, it can also act as a carrier, code of culture. Vocabulary is the building material and basic element of language. It is also the most core and active element in people’s daily communication and thinking. It contains profound and rich cultural information.

Vocabulary is a bridge that allows us to understand the history, culture, and social conditions of a nation. We can also understand the development and evolution of its language and vocabulary by studying the history, culture, and society of a nation. The ancients believed that “all things were born from water and will be return to water.” Water is the origin of all things, one of the basic elements of life, and an important condition for people’s survival. China and Vietnam have a multitude of geography and culture similarities.

Both countries are closed to the sea with dense rivers. They are agricultural countries. People have unique cognition of water through contact and interaction with it, resulted in producing a large number of metaphors related to water. In Chinese and Vietnamese vocabulary, “water” is one of the basic vocabulary with profound cultural connotations.

It is an important and common word-forming element. The development of society has led to the emergence of new things and new concepts. People’s thinking has become increasingly complex. This puts forward new requirements for communication and promotes language to enrich vocabulary.

The extended meaning and new words continue to develop day by day. The “water” family of words is a huge and complex system, not only with a large number but also with rich meanings. It directly reflects the cognitive characteristics and thinking methods of the Chinese and Vietnamese nations. 4 This study takes modern Chinese words containing “water” and their Vietnamese translation as research objects.

Then, after comprehensively collecting, sorting out, classifying, analyzing, comparing, etc., a large number of relevant Chinese-Vietnamese corpus research methods were used to systematically explore the meaning of “water” from different angles and depths. Finally, from the perspective of translation, some corresponding translation, teaching strategies and suggestions are proposed in order to promote the development of Vietnamese-Chinese vocabulary teaching. The full text consists of four parts: The first part is the introduction section, which mainly discusses the background of the topic, proposes research goals, research tasks, research objects, and research methods. After the introduction section is the main research result which contained three chapter.

Chapter 1 is a review of research and theoretical basis. It mainly summarizes China’s and Vietnam’s achievements in researching Chinese-Vietnamese “water” family words, introduces the research theory and source of corpus in this paper. Chapter 2 is a study on modern Chinese words containing “water”. Chapter 3 is a study on Vietnamese translation of modern Chinese words containing “water”, comparing the similarities and differences between two languages and pointing out similarities from cultural aspects Differences affect how language.

Keywords: Chinese; Vietnamese; “Water” family words; Translation 5 目录 摘要.选题缘由 .研究目的及任务 .研究对象、范围及语料来源 .研究方法 .论文的结构 .12 第一章 研究综述及理论基础 .13 1 研究综述 .1 现代汉语含“水”词语的研究综述 .1 中国国内外关于汉语“水”的研究 .2 中国国内外关于越南语“Nước/ Thủy”的研究 .3 关于汉、越语“水”族词语对比的研究 .2 现代汉语含“水”词语的越译研究综述.16 2 理论基础 .1 现代汉语的构词法 .2 翻译理论 .18 第二章 现代汉语含“水”词语研究. 现代汉语含“水”词语系统. 现代汉语中的“水”的意义. 现代汉语含“水”词语的意义研究.

现代汉语含“水”词语的构词法研究 .33 第三章 现代汉语含“水”词语的越译研究 .1 现代汉语 “水”翻译成越南语的“Nước” .2 现代汉语 “水”翻译成越南语的“Thủy”. 其他情况 .42 参考文献.87 7 图示目录 图 1 相关“水”字研究的发表年度考察 .13 图 2 含“水”词语系统.19 图 3 含“水”词语的构词方式.25 图 4 汉语“水”转移越南语的结果.34 8 表示目录 表 1 现代汉语中的“水”的意义.20 表 2 汉越“水”的义项系统对比.选题缘由 水是万物的本原,我觉得它是神秘莫测的，但无论如何它都可以被感 知，是人们所熟悉的。这意味着，每样事物，宇宙间的万事万物，都是可 以为人类思想所理解的。万物就像水一样也是可理解的。人们靠水而居， 渐渐形成了群体，群体不断发展中慢慢形成了文化，文化经过沉淀就变成 了文明。 中-越两国自古以来都是以农业为主，其中主要是种植水稻，由于经常 接触水，两国人民在长期的历史过程中形成了大量与水相关的词语，包括 生活日常中的词汇、惯用语、成语和谚语。因此，本文选择现代汉语含 “水”词语及其越译进行对比研究。想通过研究，揭示中越两国人民对水 的认知和文化差异。研究结果有望为加深两国人民的相互理解和文化交流 做出贡献。 02.研究目的及任务 我们对语言的认识不能只停留在表面，要善于通过归纳总结规律，并 挖掘更深层的内涵。本研究的目的是在语言学及前人研究成果的基础上， 从认知语言学等理论出发，通过对汉语和越南语权威辞典的考察，找出现 代汉语中含有“水”的词语，总结出“水”在翻译成越南语时的对应词 语，并通过定量方法进行频率计算和排序。同时，从文化、自然环境、民 族心理等角度解释了现代汉语“水”与越南语相对应的词语之间的语义转 移差异，以期发现两种语言之间的异同。 我们的研究发现，现代汉语中“水”一词的语义转移到越南语中表现 出多样性。例如，在某些情境中，“水”在越南语中被翻译为“nước”， 但在其他情境中则被翻译为“thủy”.这种差异的出现可能是由于中越两 国在历史、文化和语言等方面的不同导致的。我们希望这种研究能够为中 越两国之间的文化交流和语言教学提供参考和借鉴。具体任务如下： 10 （一）对汉语和越南语中“水”族词语系统在词语形态上进行深入、 全面的研究和梳理并建立“水”族词语的汉越语语料库。 （二）探究汉语和越南语中“水”族词语的语义转移现象，从中找出 其规律性，以及汉语中的“水”词汇如何被越南语所借用和翻译。 （三）“水”字翻译成越南语，转移的过程当中有很多偏误，本人想 指出来，并分析原因。 笔者希望通过本论文的研究，能够让我们更加认识汉、越两种语言中 的“水”族词语，在不同的角度解释现代汉语“水”与越南语相对应的词 语的语义转移的差异，提高汉语习得的效率，并有助于相关翻译研究的展 开，而且能让我们更加了解汉-越两国民族的历史、文化和社会的状况。 03.研究对象、范围及语料来源 （一）研究对象 本文的研究用大量的词典或文学作品中的含“水”词语，想通过就 “水”概念与其他概念相结合时的特点以突出“水”本身的意义，同时也 注重到含“水”新词语从而对比越南上含“水”词语会有多少翻译结果是 “Nước”，“Thủy”还是其他的。 （二）范围及语料来源 本论文用大量语料来证实本文的观点。本文所涉及的所有中文和越文 语料大部分来源于：  中-越的各种典籍和有代表性的词典：《现代汉语第七版》，《辞 海》，《中华词典》，《汉语词典》，《汉越词典》，Từ điển Trung Việt，Từ điển tiếng Việt，Tục Ngữ, Ca Dao, Dân Ca Việt Nam。  中国，越南前人的相关语料。 11  网络资料、语料库。中文的有：《中国百度搜索网》、《北京大学 汉语语言学研究中心的现代汉语语料库》和《汉语词典》；越文的 有：越南 Google 搜索网、越南语言网。 04.研究方法 本课题的研究方法主要有： (一)数据统计法：首先在中国和越南收集大量跟本课题有关的材料， 在所收集到与本课题相关语料的基础上进行整理、归纳和分类。 （二）对比研究：对汉、越语“水”族词语的系统构成、构词方式、 语义范畴、隐喻认知以及文化内涵等方面上进行全面、系统和细致地对比 研究。 （三）描写、分析与解释相结合法：在论述过程中需要大量举例，以 此对隐喻进行描写，然后适当穿插理论进行解释，将描写与解释相结合使 文章条理更清晰。 （四）归纳法：对比之后，进行归纳，即归纳共性与差异。 05.论文的结构 除了绪论和结语之外，本论文分四章展开论述：第一章为研究综述及 理论基础；第二章为第一章 现代汉语含“水”词语研究；第三章为现代汉语含“水”词语的越译研 究。 12 第一章 研究综述及理论基础 1 研究综述 研究汉字“水”并不是一个新鲜的题材，已经有很多学者对这个题材 感兴趣并进行研究了。笔者通过中国期刊网全文数据库等几个数据库进行 检索，搜集并发现研究“水”字的并不多，较为零散，总共有 50 个论 文。从 1998 年到 2021 年，可以看出 2010 年是最多，最丰富的研究作品 的时间，另外 2017 年，2018 年也是有很多论文的。 图 1：相关“水”字研究的发表年度考察 下面笔者就对与“ 水” 族词语有关的专题研究及相关论文进行简要 的介绍和综述。 1.1 现代汉语含“水”词语的研究综述 1.1 中国国内外关于汉语“水”的研究 (1) 于茀（1998）在《中国文化中的水意象》一文中，作者认为，在中 国哲学中，道家将“水”视为“道”的象征，而儒家则将“水”视为“道 德”的象征。在中国文学中，“水”常被用来象征“思念”和“时间的流 逝”。此外，“水-鱼”组合象征着“夫妻”和“君臣”，而“水-火”组 合象征着“君臣”。另外，“水”和“月”组合象征着佛理与禅机。 13 (2) 贾冬梅兰春（1998）在《五行中 SHUI （水）背后的概念转喻和隐 喻》一文中，作为五行认知机制研究的一部分，旨在揭示“水”在古今汉 语中的概念转喻和隐喻。在语义网络中发现了相同的三个概念转喻。作者 认为，这些差异可以归因于历时的语义变化和现代中国人对五行学说的批 判继承。 (3) 张鹏丽陈明富（2008）在《《现代汉语词典》第 5 版常用词“水” 义项设置之补正》一文中，通过分析《现代汉语第 5 版》作者认为还存在 一些疏漏或不足之处。例如，在词目的收录、注音、释义、义项的设置以 及词性的标注等方面都有待进一步完善。 (4) 王洁（2008）在《刍议《现代汉语词典》中的水名专用字条目》一 文中，通过研究发现，大部分河流在单字条目中直接加上水名通名后进行 释义。作者分析并说明，这种统计方法可以让水名专用字更加符合逻辑。 (5) 潘永行（2009）在《水族中小学生各科学习中的母语影响》一文 中，指出由于各民族语言的差异，人类在交际活动中表现出不同的特点， 同时也带来了不可预知的影响。对于教授水族小学生来说，会遇到许多困 难。此外，作者还提出了克服这些困难的方法。 (6) 王钰（2009）在《“水”类字群大聚会——教学“冫、氵、灬、 雨”部首字的异同》一文中，通过对人教版实验教材中涉及的“水”、 “冫”、“氵”、“灬”、“雨”等不同部首字的盘点和整合，让学生知 道这些字表示的意思有一定的区别和联系。通过学习，进一步激发学生探 究汉字字源、学习汉字文化的兴趣，感受到汉字文化的源远流长、博大精 深。 (7) 曾侨骄和于善志（2009）在《论汉语“水” 的概念隐喻》一文 中，分析了汉语中“水”字有八类水的概念隐喻：“水喻母亲”、“水喻 温婉的女子”、“水喻眼睛”、“水喻情感”、“水喻光阴”、“水喻 愁”、“水喻心境”、“水喻品行”。 14 (8) 吕晓丽（ 2009）在《从隐喻认知角度分析“水” 的语义演变》一 文中， 通过统计、梳理和分析“水”的多种隐喻意义和用法，并对其语 义变迁过程进行了分析。帮助学习者了解语词语义的隐喻，更好地把握新 语词新语义的产生脉络，进而加深对汉语的理解和学习。 (9) 刘克锡（2010）在《有趣的“水”字》使用思维导图的方法，简单 地说明"水"字的来源，功能，位置，意义等。 (10) 徐文娇（2010）在《以水譬喻一从认知角度考察汉语中“水”的 概念隐喻》一文中， 作者通过现代汉语语料库归纳出了八类“ 水” 的 概念隐喻：运动是水、时间是水、金钱是水、情感是水力量是水人是水、 思想是水和品德是水。 1.2 中国国内外关于越南语“Nước/ Thủy”的研究 通过检索、搜集和研究，我发现越南学者对“Nước/ Thủy”词语研究 并不多。大部分有关的研究多数是零散的。主要内容是关于“Nước/ Thủy”的意义，象征意义，从不同角度观察到“nước/ Thủy”不同的隐喻 意义。 (1) 越南学者阮文战 Nguyễn Văn Chiến（ 2002）在 “ Nước- một biểu tượng văn hóa đặc thù trong tâm thức người Việt và từ nước trong tiếng Việt”一 文中，作者进行分析了越南语中“ nước”的意义和在越南人意识中所象 征的文化意义。 (2) 越南学者陈玉添 Trần Ngọc Thêm（ 2003）在“Nước，văn hóa và hội nhập”一文中，作者一提起水的一些隐喻意义，如：力量、界线、社 会位置等，除此之外还提到了越南人思维活动中的水意象。 (3) 中国学者梁远（2008）在《越南水文化研究》一文中， 从文化多 方面解读越南水文化的特点，研究越南人的水文化特色和思维方式。 15 (4) 越南学者郑参 Trịnh Sâm（2011）在“Miền ý niệm sông nước trong tri nhận của người Việt” 一文中，作者对越南语“nước”的隐喻做了十分 详尽的描述， 因此，对越南人的认知特点进行了概括和总结。 (5) 祁广谋（2011）在《越南语文化语言学》一文中，作者提及了跟越 南语中的“nước”相关的词语，并对文化内涵进行了解读。 (6) 越南学者阮德民 Nguyễn Đức Dân（2012）在 “Nước- một từ mang đậm nét đặc trưng Việt Nam”一文中，作者通过对比研究越南语的“ nước”和 英语的“water”，并穿插了有关越南语“nước” 的隐喻。 (7) 越南学者阮俊英 Nguyễn Tuấn Anh （2013）在“Giải mã chữ “Thủy” trong văn hóa Việt”一文中，作者通过研究，提出越南语中的“Nước/ Thủy ”的一些隐喻意义，从而指出越南语中“ nước”的意义和在越南人意识 中所象征的文化意义。 1.3 关于汉、越语“水”族词语对比的研究 在我收集到的相关资料文献中，有关汉、越语“ 水”的对比研究不 多。目前，就只有两个： (1) 黄铮铮（2014）在《汉、 越语“水”隐喻的对比研究》一文中， 对汉、越语“水”隐喻进行了比较研究。 本来关于“水”的隐喻这一角 度， 目前国内外尚未出现一篇较为成形的汉越语中有关水的隐喻的对比 文章， 因此， 论文能对越南语学习者及汉语学习者提供些许有益的材 料，并在日后对有兴趣研究水隐喻的研究者提供一些参考。 (2) 阮德海 Nguyễn Đức Hải（2018）在《汉、越语“水”族词语对比 研究》一文中，从多角度进行了全面、系统地描写分析和对比研究， 并 且从翻译、教学提出相应的一些翻译和教学策略和建议。 1.2 现代汉语含“水”词语的越译研究综述 目前在我收集到的相关资料文献中，只有越南学者何氏琼英（2019） 在《汉语含“水”词语的认知研究——与越南语相对应词语对比》一文 16 中，从认知语言学的角度研究并分析现代中国及越南语言学中的“水”及 “水”在词语中的语义转变规则。从而总结出“水”在翻译成越南语时相 对应的词语，同时通过文化、自然环境、民族心理等角度解释现代汉语 “水”与越南语相对应的词语的语义转移的差异，以期发现两者之间的异 同。 总之，到目前为止又很少研究者对现代汉语含“水”词语的越译进行 全面而系统的对比研究。 本研究由此也具有一定的开创性意义。 2 理论基础 2.1 现代汉语的构词法 从 1898 年开始，构词法在世界各地纷纷地建立地位。徐通锵、叶蜚 声在《语言学纲要》所说“语素组合成词的规则即构词法词是由语素构成 的”。每一个词都有一定的结构方式，而每一种结构方式都涵盖着大量的 词。分析具体词的结构可以准确地认识和把握词的内部组织和词义。构词 法包括单纯词和合成词两大类。 （一）单纯词 由一个语素构成的词是单纯词。在现代汉语中，除“儿化”外，单音 节词都是单纯词，但单纯词中有些是双音节的，甚至是多音节的。多音节 的单纯词主要分为以下几个小类：  联绵词  叠音词  音译外来词 （二）合成词 合成词是由两个或两个以上的语素构成的词。现代汉语词汇中，合成词 占了绝大多数。  复合式  联合式 17  偏正式  补充式  动宾式  主谓式  重叠式 2.2 翻译理论 翻译就是一种跨越时空的语言活动，是把一种语言准确地译入另一种语 言。翻译经过千百年已经在各个方面上初步建立了一套理论体系，总结出 了一套跨文化和语言转换模式 。理论出于实践，又指导实践，而实践转 过来又丰富理论。可以说：没社会践实就没翻译理论的产生 ；没翻译理 论指导，翻译实践就会走冤枉路。 小结 虽然研究“水”字并不是个新鲜的题材，但是通过检索、搜集和研 究，我发现与“水”族词语有关的专题研究和相关论文并不多。国内外对 汉语“水”的研究比较完善，比较完全，但是越语关于“水”的研究比较 零散，不够全面和系统。尽管研宄对象大同小异，但重点侧不同。这也是 为了后人建设研究“水”字的基础，提供了借鉴。本人选择研究《现代汉 语含“水”词语及其越译》这题材，也是一个亮点，是一个很好的题材， 让我更深入地挖掘“水”字转移越南语的区别和错误。本研究由此也具有 一定的开创性意义。 18 第二章 现代汉语含“水”词语研究 2. 现代汉语含“水”词语系统 在汉语词汇系统中， “水” 作为语素有着很强的构词能力，并且可 以和别的语素组合构成大量的普通合成词和熟语。正因为这个原因，它形 成了一个庞大的含“水”词语系统，笔者统计出含“水”词语的数量为 1650 结果， 在汉语词汇系统中占有相当大的比重。其中，双音节合成词 有 299 个（占 18,12%）; 三音节合成词有 305 个（占 18,48%）; 惯用语有 213 个（占 12,91%）；成语有 298 个（占 18,06%）；谚语有 535 个（占 32,42%）。 图 2 含“水”词语系统 双音节合 俗语 成词 18% 双音节合成词 32% 三音节合成 三音节合成 惯用语 19% 成语 俗语 成语 惯用语 18% 13% 19 2. 现代汉语中的“水”的意义 通过查找中国的各种有权威的汉语纸词典和电子词典，进行全面的考 查之后， 笔者发现“水” 在这些汉语词典和网络资料中所收录的义项数 量有所不同。 表 1：现代汉语中的“水”的意义 顺 意义 词典 序 辞海 新华字典 现代汉语词典 第十版 第七版 1 两个氢原子和一个氧原子合成的 x x x 无色无味的液体 2 河流 x x x 3 稀的液体 x x x 4 附加的费用或额外的收入 x x x 5 洗的次数 x x x 6 指江、河、湖、海、洋 x x 7 质量差 x 8 姓 x x 9 族 x 10 泛指水上的 x 在本章中，笔者按照由中国社会科学院语言研究所词典编辑室 2006 年出版的《现代汉语词典》第七版对“水”的定义来分析它的词义。 在 2006 年第七版的《现代汉语词典》中，收录“ 水”的义项共有 9 个义项，分列如下： 1) 两个氢原子和一个氧原子合成的无色无味的液体 2) 河流 3) 指江、河、湖、海、洋 20 4) 稀的液体 5) 质量差 6) 附加的费用或额外的收入 7) 洗的次数 8) 姓 9) 族 《现代汉语词典》“ 水”的 9 个义项之中 (分别记作水(1)……(9)), 水（1）为“ 水”的本义，表示自然界固有的一种物体。水(4)的语义是 从本义水（1）其中的某一种状态和特性借代引申而来。 此外，本义水 （1）还有一个特性是因水量差异,导致水平面的位置具有高低的差异，从 而借用水位存在这种高低差异的特点引申为水(5)指质量差的概念。水(2) 和水（3）的义项是特指江、河、湖、海、洋，另外也用来专指具体河流 的名称。水（6）、 水（7）、 水（8）、 水（9）分别表示附加的费用 或额外的收入、洗的次数 、 中国的水族、 姓氏。 2.

现代汉语含“水”词语的意义研究 2.1 “水”是时间 水不停地流动、不停地流逝；时间也一样，无法停溜、永不停息。时 间像水不停地流逝，万物也随着时间而变化、改变。在汉语“水”族词语 系统中，有很多以“水”的流动性来隐喻时间的。例如： “海水桑田” 、“流年似水”、“流水无情”、“水流花谢”、“水枯 石烂” 、 “流水十年”、“奔流到海”、“历史长河”、“历史沉积” 等。 2.2“水”是交流，运动 就像时间一样，水不停地流动，所以水还喻交流和运动。在汉语 “水”族词语系统中，有很多以“水”的流动性。例如：“车水马 龙” 、“马如流水”、 “云水”、“水米无交、 “不通水火”等等。 21 2.3 “水”是金钱 人们把“水”的流动不停性为隐喻“金钱”，人们希望钱能多多益 善，像流水一样不断。例如：“汤水”、“薪水”、“贴水”、“油 水”、近水楼台”、“花钱如流水”、“常流水”、“开源节流”、 “水涨船高”等等。 2.4“水”是力量 水流动必产生力量，所以，在汉语当中，有很多含“水”的词语喻力 量。例如：“水滴石穿”、“遇水架桥”、“水火不辞”、“水长流，处 处可到” “世界潮流”、“逆之者亡”等等。 2.5“水”是女子的眼睛 水是很清澈透明，所以人们把“水”用来隐喻人的眼睛。例如：“秋 水”、“望穿秋水”、“山眉水眼”、“秋波”、“水汪汪”、“水灵 灵”等等。 2.6“水”是女子的容貌 人们还以“水”清澈透明来比喻女子的气质和容貌。例如：“水 灵”、“水月观音”、“水色天香”、“水秀”、“芙蓉出水”等等。 2.7“水”是平淡 水无色无味、成分简单的性质，也会让人们联想到平常、平淡。比 如：“白开水”、“平淡如水”等等。 2.8“水”是贫困，艰苦 水让人们联想到艰苦、贫困的生活， 例如：“清汤寡水” 2.9“水”是命运 如汉语中有“起伏”、“起落”、“浮沉”等。 2.10“水”是事情不可挽回，不可改变 22 水从上往下，不停留走，不再回来，就像人说过的话，做过的事也像 倒出去的水，再也收不回来。例如：“覆水难收”、“嫁出去的女儿，泼 出去的水”、“说出口的话就像倒出去的水”等。 2.11“水”是劳而无功 水不停的流逝，也会让人们联想到徒劳，做不到的事情，没效果，白 费。例如：“打水漂”、“水中捞月”、“竹篮打水一场空”等。 2.12“水”是心境 水的状态有静有动，人的心情也是。所以水还用于表达人的心境。例 如：“心如止水”、“心静如水”。 2.13“水”是品德 如：“白水鉴心”、“水洁冰清”、“水镜”、“水晶灯笼”、“臣 心如水”、“水火无交”、“一廉如水”、“水米无交”等。 2.14“水”是行为 如：“趟浑水”、“搅混水”、“浑水摸鱼”、“拖人下水”等。 2.15“水”是态度 水具有温度高低之分，所以让人们联想到“冷漠”的态度。例如： “浇冷水”、“泼冷水” “冷水浇头”等。 2.16“水”是颜色，自然风光 如： “绿水青山”、“山光水色”、“山明水秀”、“水碧山 青” 、“水天一色”等。 2.17“水”是知恩图报 如：“滴水之恩”、“饮水思源”、“涌泉相报”、“喝水不忘挖井 人”、“木有本，水有源”等。 2.18“水”是依赖、援助、再生的机会 汉语中有：“如鱼得水”、“鱼靠水，鸟靠树”、“鱼离不开水，鸟 离不开林”等。 23 2.19“水”是麻烦，困难，辛苦，幸福 如：“大洪水”、“水火无情”、“倒苦水”、“吐苦水”、“水泄 不通”、“山穷水尽” 、“山高水低” 、 “祸水”、“水深火热”、 “苦水”、“甜水”等 2.20“水”是轻浮, 不专一, 没主见、服饰、时间, 变化 比如：“水性”、“水母目虾”、“云心水性”、“水口”、“水 裩”、“水裙”、“水袖”、“流水线”、 “流水账”等。 2.21“水”是感情 如：“君子之交淡如水”、“滔滔江水延绵不绝” 、“河同水密”、 “如石投水”、“情深潭水”、“水乳交融”、“桃花潭水”、“鱼水和 谐”等。 2.22“水”是虚假、不真实或不合法 例如：“掺水”、“水分”、“灌水”、“水货”等。 2.23“水”是量少或微小的力量 比如汉语 “水”族词语中有：“杯水车薪”、“杯水粒粟”、“杯水 之敬”、“斗升之水”等。 2.24“水”是有利的条件，饮食 如： “水到渠成”、“水涨船高”、“顺水人情”、“顺水推舟”、 “山肤水豢”、“黄汤淡水”、“水陆毕陈”等。 2.25“水”是程度 汉语有“水平”、“水准”、“水位” 、“深水莫测”、“深水需 测”等。 2.26“水”是根源 比如：“水土”、“江河”、“江山”、“兼之水土”等 2.27“水”是环境 如：“浑水”、“搅混水”、“趟浑水”等。 24 2.28“水”是未知 如：“一头雾水”、“水太深”等。 2. 现代汉语含“水”词语的构词法研究 在庞大的汉语“水”族词语系统中，以“水”作为构词语素组成词的 构词方式有：偏正式、主谓式、动宾式、并列式、连动式、紧缩式、补充 式。其中以偏正式的数量最多,总共有 611 个结果（占 61,72%）。动宾式 有 76 个（占 7,68%）、并列式有 157 个（占 15,86%）、主谓式有 67 个 （占 6,77%）、连动式有 47 个（占 4,75%）、紧缩式有 27 个（占 2,73%）、补充式有 5 个（占 0,51%）。 图 3：含“水”词语的构词方式 动宾式 主谓式 7% 7% 连动式 并列式 16% 5% Other 8% 紧缩式 3% 偏正式 62% 补充式 0% 偏正式 主谓式 动宾式 并列式 连动式 紧缩式 补充式 2.1 偏正式 2.1 双音节合成词 据笔者统计，含“水”双音节合成词的偏正式总共有 236 个。包括： 水表、水兵、水牌、水疱、水瓢、水平、水坝、水泵、水程、水葱、水笔、 水波、水具、水军、水伯、水部、水彩、水草、水筲、水蛇、水产、水车、 水刀、水道、水稻、水龙、水陆、水盗、水地、水电、水貂、水神、水师、 水痘、水碓、水粉、水分、水缸、水尾、水文、水工、水垢、水臌、水果、 25 水红、水壶、水藻、水闸、水湖、水户、水花、水火、水货、水碱、水饺、 水晶、水螅、水井、水酒、水库、水雷、水力、水牢、水鹿、水路、水门、 水蛭、水珠、水膜、水魔、水母、水碾、水泥、水犀、水线、水鸟、水牛、 水暖、水皮、水泊、水汽、水枪、水族、水钻、水橇、水禽、水情、水球、 水渠、水圈、水乳、水杉、水蚀、水势、水手、水塔、水獭、水体、水田、 水面、水墨、水头、水土、水王、水网、水雾、水乡、水箱、水星、水鸭、 水妖、水烟、水杨、水银、水性、水袖、水域、水源、水蚤、水质、水系、 水仙、水荒、水灵、水绿、水红、水险、水肿、水准、水感、水流、水防、 水印、水害、水疗、水解、水合、水蚀、水洗、水葬、水运、氨水、冰水、 滴水、茶水、潮水、池水、赤水、风水、墨水、奶水、腹水、钢水、汗水、 汉水、沥水、卤水、灰水、滚水、海水、祸水、井水、酒水、胶水、口水、 洪水、脸水、泪水、露水、河水、沫水、矿水、内水、泥水、萍水、镪水、 泔水、汽水、潲水、秋水、曲水、泉水、山水、圣水、汤水、塘水、糖水、 铁水、外水、王水、溪水、香水、薪水、血水、药水、盐水、烟水、羊水、 油水、银水、雨水、浴水、汁水、墨水、肥水、大水、活水、白水、淡水、 苦水、恶水、废水、浑水、冷水、轻水、热水、凉水、清水、浅水、软水、 生水、圣水、咸水、死水、酸水、硬水、甜水、香水、汇水、混水、流水、 开水、滚水、上水、升水、贴水 2.2 三音节合成词 从构词方式上看，含“水”的三音节合成词的结构方式主要是属于偏正结 构，数量相当多，共有 297 个。包括： 水玻璃、水勃公、水鳖子、水苍玉、水曹郎、水涔涔、水丑木、水场钱、 水鸪鸪、水彩画、水产业、水成岩、水答饼、水达达、水递夫、水电报、 水帝子、水吊子、水底鱼、水电部、水貂囊、水电站、水豆腐、水粉画、 水芙蓉、水蛊病、水果店、水果糖、水合物、水葫芦、水衡线、水横枝、 26 水火棍、水火炉、水浇地、水机关、水济济、水晶包、水晶钉、水晶宫、 水晶鲙、水晶帘、水晶球、水晶塔、水晶丸、水晶盐、水精床、水精盘、 水精毬、水艍船、水傀儡、水蜡树、水帘洞、水淋淋、水流黄、水龙头、 水龙吟、水陆路、水陆堂、水陆斋、水漉漉、水渌渌、水绿绿、水落管、 水轮机、水码头、水漫地、水煤气、水门汀、水磨腔、水磨石、水墨画、 水泥钉、水泥罐、水蜜桃、水泥管、水牛儿、水平仪、水平线、水平面、 水漂儿、水皮儿、水曲柳、水刷石、水哨马、水手衫、水溲饼、水数制、 水田衣、水尾杀、水文表、水温表、水污染、水乌他、水犀手、水洗布、 水仙伯、水仙操、水仙花、水仙王、水仙子、水心剑、水秀才、水循环、 水鸦儿、水烟袋、水烟壶、水烟师、水舀子、水银灯、水银粉、水银古、 水银浸、水银柱、水引面、水云居、水云乡、水云舟、水蒸气、水中丞、 水状元、水准仪、水资源、水族馆、白水泥、背水战、背水仗、背水阵、 杯水候、辟水犀、茶水摊、查水表、沉水香、澄水帛、抽水机、抽水站、 导水长、淡水湖、淡水鱼、低水位、肺水肿、分水岭、高水平、过水面、 含水量、何水部、黑水洋、红水河、活水舱、翦水花、减水河、浆水石、 进水闸、净水珠、开水犀、口水话、拦水坝、流水板、流水簿、流水对、 流水韵、落水管、梅水茶、墨水池、泥水刀、泥水匠、暖水袋、排水管、 排水量、喷水池、喷水壶、泼水节、平水年、平水韵、潜水员、青水芰、 热水袋、热水管、热水瓶、热水器、洒水车、散水花、山水画、山水窟、 山水衲、山水诗、上水道、涉水靴、沈水香、识水性、探水竿、天水碧、 挑水坝、跳水池、听水响、驮水棍、渥水驹、五水蛮、污水坑、下水道、 咸水湖、鲜水海、香水梨、香水溪、香水行、新水令、玄水石、烟水国、 烟水亭、盐水佛、扬水站、一水隔、易水歌、引水权、饮水槽、饮水器、 油水活、雨水管、雨水口、云水僧、云水乡、云水斋、中水年、中水期、 中水位、紫水晶、走水石、白开水、刨花水、半罐水、滮池水、骉骉水、 菜花水、长流水、蹙凌水、错着水、错煮水、地下水、豆花水、二河水、 27 矾山水、飜流水、伏槽水、古刺水、瓜蔓水、滚白水、矿泉水、荷兰水、 红药水、花露水、还元水、黄花水、结晶水、解冻水、金刚水、井花水、 净化水、卡儿水、揩油水、龙须水、陇头水、马訾水、马尿水、米泔水、 磨刀水、浓香水、浓皂水、泡立水、三点水、三千水、山矾水、上池水、 上下水、十滴水、石灰水、双氧水、神话水、生化水、升花水、松香水、 速末水、桃花水、淌口水、通下水、温吞水、五色水、香蕉水、蟹黄水、 硝镪水、鸭渌水、盐卤水、一溜水、一顺水、一头水、盐汽水、杨枝水、 阴阳水、饮用水、玉井水、浴佛水、漳河水、蒸馏水、紫药水、自来水 2.3 惯用语 据笔者统计，含“水”惯用语的偏正式总共有 18 个。包括： 恶水缸、鱼水情、车干水捉鱼、水来汤里去、船过水没痕、苦水里泡大、 趁浑水捞虾、水上打一棒、浑水摸泥鳅、苦水里长大、一肚子苦水、肚子 里有墨水、兜头一盆冷水、一肚子坏水、按着牛头喝水、一肚子泪水、浑 水里捞鱼吃、趁混水打虾笆 2.4 成语 据笔者统计，含“水”成语的偏正式总共有 60 个。包括： 水底纳瓜、水火之中、水底捞针、水底捞月、水晶灯笼、水底摸月、水磨 工夫、水里纳瓜、水中捞月、水中捉月、水中著盐、水月观音、似水流 年、以水济水、背水一战、杯水之敬、杯水之谢、出水芙蓉、淡水交情、 浑水摸鱼、源头活水、悬河注水、混水摸鱼、近水楼台、顺水人情、以水 投水、置水之情、趁水和泥、楚水吴山、以水投石、以水洗血、混水捞 鱼、露水夫妻、清水衙门、沂水春风、沂水舞雩、鱼水和谐、一廉如水、 一潭死水、鱼水相投、遇水迭桥、遇水叠桥、遇水架桥、舟水之喻、狗鱼 水情、救民水火、黄河水清、自相水火、臣心如水、乘高决水、出山泉 水、簟纹如水、斗升之水、马前泼水、一衣带水、以石投水、盈盈秋水、 秋水伊人、弱水之隔、盈盈一水 28 2.2 动宾式 2.1 双音节合成词 据笔者统计，含“水”双音节合成词的偏正式总共有 20 个。包括： 吃水、饮水、喝水、踩水、发水、游水、抽水、潜水、逆水、降水、 击水、顺水、缩水、治水、脱水、落水、下水、引水、走水、跳水 2.2 惯用语 据笔者统计，含“水”惯用语的动宾式总共有 45 个。包括： 掺水分、扯下水、打水漂、打水抛、堵水眼、倒苦水、翻苦水、浮上 水、浮下水、喝墨水、挤水分、挤油水、搅混水、搅浑水、浇冷水、 刮油水、拉下水、捞油水、没水分、泼污水、泼脏水、泼冷水、破冰 水、泼凉水、使坏水、下水船、蹚浑水、趟浑水、拖下水、寻肥水、 沾油水、揩油水、榨油水、不摸水深浅、吃过水面、吃墨水饭、打落 水狗、丢在水里、喝洋墨水、冒坏水儿、吐坏水儿、推顺水船、送顺 水人情、憋一肚子坏水、有个山高水低 2.3 成语 据笔者统计，含“水”的动宾式词语总共有 11 个。包括：不服水土、不 通水火、不避水火、如鱼得水、不便水土、如蹈水火、不习水土、判若水 火、撮盐入水、若涉渊水、望穿秋水 2.3 并列式 2.1 双音节合成词 笔者通过分析，查找出 4 个结果，包括：风水、山水、水流、水落 2.2 惯用语 据笔者统计，含“水”词语的并列式总共有 30 个。包括： 不显山，不露水；泥里滚，水里爬；泥里来，水里去；水中月，镜中花； 水帮鱼，鱼帮水；油一路，水一路；一丈水，退八尺；遇风随风，遇水随 水；水里水去，火里火去；火里火去，水里水去；逢山开路，遇水架桥； 29 水来伸手，饭来张口；一头放火，一头放水；一不显山，二不露水；一盆 冷水，兜头一淋；针插不入，水泼不进；针插不进，水泼不透；针扎不 入，水泼不进；水泼不进，针插不入；走大路怕水，走小路怕鬼；常在河 边转，不怕水湿脚；不见鱼出水，不下钓鱼竿；只见投石头，不见有水 花；打水鱼痛头，砍树鸟伤心；喝惯了的水，说惯了的嘴；河没过去，还 呛口浑水儿；喝凉水塞牙，放屁砸脚后跟；挑水走错了码头，烧香走错了 庙；吃河水不分界限，吃橘子不分瓣瓣；放着河水不洗脚，故意往烂泥坑 里跳 2.3 成语 据笔者统计，含“水”成语的并列式总共有 123 个。包括： 水到渠成、水深火热、水尽鹅飞、水火兵虫、水色山光、水性杨花、水远 山遥、水月镜花、水洁冰清、水碧山青、水尽山穷、水净鹅飞、水枯石 烂、车水马龙、洪水猛兽、水阔山高、水光山色、水流花落、剩水残山、 菽水承欢、水流花谢、水流云散、水明山秀、水秀山明、海水桑田、临水 登山、水佩风裳、水穷山尽、水剩山残、水宿风餐、水宿山行、山重水 复、杨花水性、水软山温、连汤带水、水远山长、清汤寡水、穷山恶水、 顺水顺风、秀水明山、流水落花、流水桃花、黄汤淡水、兼葭秋水、马龙 车水、爬山涉水、显山露水、绿水青山、万水千山、杯水粒粟、杯水舆 薪、勺水一脔、带水拖泥、范水模山、流水高山、如鱼似水、流水行云、 流水游龙、马水车龙、盘水加剑、千水万山、似水如鱼、沂水弦歌、山光 水色、山明水秀、裁云剪水、餐风宿水、风起水涌、云心水性、模山范 水、镜花水月、木本水源、山长水远、山高水险、山砠水厓、山高水长、 山高水低、山清水秀、山穷水绝、山遥水远、山穷水尽、盂方水方、剩山 残水、桃花流水、鱼大水小、冰清水冷、名山胜水、风门水口、河同水 密、油光水滑、火热水深、陆詟水栗、山崩水竭、山长水阔、山肤水豢、 山穷水断、跋山涉水、白山黑水、依山傍水、沾泥带水、残山剩水、啜菽 30 饮水、登山临水、高山流水、落花流水、千山万水、青山绿水、清尘浊 水、桃花潭水、拖泥带水、污泥浊水、行云流水、黄汤辣水、乐山乐水、 游山玩水、走花溜水、尺山寸水、重山复水、登山涉水、饭蔬饮水、观山 玩水、滚瓜流水、黄尘清水 2.4 主谓式 2.1 惯用语 笔者通过分析，查找出 9 个结果，包括：水分大、水分多、一碗水端 平、水米不打牙、油水不相掺、水米不粘牙、一尺水十丈波、河水不犯井 水、井水不犯河水 2.2 成语 据笔者统计，含“水”成语的并列式总共有 51 个。包括： 海水群飞、水过鸭背、水火无情、水陆毕陈、鸥水相依、水陆杂陈、泼 水难收、水米无交、水木清华、水米无干、水石清华、滴水不羼、水乳 交融、水天一色、水菜不交、水满金山、水火不容、滴水不漏、反水不 收、水漫金山、覆水难收、细水长流、水土不服、滴水成河、点水不 漏、斗水活鳞、海水难量、秋水盈盈、滴水难消、洪水横流、流水朝 宗、流水无情、山水相连、水火无交、冰寒于水、大禹治水、芙蓉出 水、马如流水、流年似水、蜻蜓点水、蛟龙得水、双瞳剪水、一败如 水、悬河泻水、一清如水、涸鱼得水、竹篮打水、涸鲋得水、 心如止水、蛟龙戏水、心同止水 2.3 谚语 笔者通过分析，查找出 53 个结果，包括： 潮水冲了龙王庙;河水不洗船;井水不犯河水;河水搀不进井水;噙着冰凌倒 不出水;水再大漫不了船;水宽养得鱼活;远水救不了近火;水浅藏不住鱼; 水浅养不住大鱼;一碗清水看到底;一碗水泼到地下;露水夫妻不久长;净水 泽必深;水是酒的血;水是土地的血液;;滴水贵如油;车如流水马如龙;兵来 31 将挡，火来水灭；滴水成河，积米成箩;高山低头，河水让路;高山有好 水，平地有好花;瓜熟蒂落，水到渠成;河水归河，井水归井;海水知深 浅，人心难忖量;鸡寒上树，鸭寒下水;木有本，水有源;水中月,镜中花; 说出的话，泼出的水;无源之水，无本之木;嫁出去的女儿，泼出去的水; 河水归河，井水归井;如鱼得水，如虎添翼;水酒过牙门，日久见人心;水 能载舟，亦能覆舟;远怕水，近怕鬼;山好过，水好过，日子难过;不知深 浅，切勿下水;山多高，水多高;风不动，水不响;常在河边转，不怕水湿 脚;心里没鬼，不怕喝水;闭眼难见三春景，出水才看两腿泥;多人打水， 才有饱鱼吃;大河有水小河满，大河无水小河干;青山不老，绿水常存;不 爬山的不知山高，不下海的不知水深;不骑马不摔跤，不打水不掉筲;靠山 的不怕没柴烧，靠水的不怕缺鱼吃;鱼知三日水，水知三日风;桂林山水甲 天下，阳朔山水甲桂林;一个和尚挑水吃，两个和尚抬水吃，三个和尚没 水吃 2.5 连动式 2.1 惯用语 笔者通过分析，查找出 33 个结果，包括： 船未翻先下水、渴急了喝卤水、跟上龙王多喝水、担水向河头里卖、坐在 桥头看水流、牛不吃水强按头、牛不喝水强按头、牛不喝水应按头、喝水 忘了挖井人、掏干河水找活鱼、肥水流进外人田、挑水寻错了码头、背时 吃水卡着喉、喝口凉水都塞牙、隔山隔水不隔心、从谷糠里挤油水、趁着 浑水摸泥鳅、放着河水不行船、拿钞票往水里丢、留点口水养牙齿、铁树 开花水倒流、汤里得来水里去、吃河水不分界限、见水就给搅成泥汤、下 水船赶上顺风儿、干丢在水里也不响、井里打水往河里倒、一锥子扎不出 黄水、从开水锅底下撤干柴、借别人的水泼自家的火、一尺水翻腾做百丈 波、一尺水翻腾做一丈波、刚从火坑里跳出来又爬到水里 32 2.2 成语 笔者通过分析，查找出 14 个结果，包括：滴水成冰、借水行舟、滴水穿 石、借水推船、顺水放船、逆水行舟、顺水推舟、顺水行舟、顺水推船、 撒水拿鱼、引水入墙、抽刀断水、拖人落水、拖人下水 2.6 紧缩式 笔者通过分析，在成语词语查找出 27 个结果，包括：水到鱼行、浆水不 交、水来土掩、水落归槽、水母目虾、水落石出、水清无鱼、画水镂冰、 水涨船高、尺水丈波、积水成渊、杯水车薪、煎水作冰、饮水啜菽、饮水 思源、饮水曲肱、饮水辨源、归之若水、青蓝冰水、饮水栖衡、饮水食 菽、饮水知源、酌水知源、廉泉让水、风行水上、春风沂水、悲歌易水 2.7 补充式 笔者通过分析，查找出 5 个结果，包括：水泄不漏、水楔不通、水泄不 透、盛水不漏、水洩不通 小结 通过这些研究笔者可以从文字、语义、语法结构等多方面来观察理解 “水”。从词的角度上看，“水”就是一个多义词，含义丰富，总共有 9 个意义。为了深入了解“水”的含义，笔者通过分析相关的成语、谚语、 词等，归纳总结了与“水”相关的 28 个隐喻（包括：隐喻人、时间、金 钱、感情、外贸、心态等）。从而可以看出汉语中的“水”隐喻是丰富多 样的。另外，本人还通过分析含“水”词语得构词结构，发现汉语含 “水”得偏正式数量最多，占 61,72%的。 33 第三章 现代汉语含“水”词语的越译研究 在开始分析越南语和汉语中 “水”的语义之前，先了解语言学界对 词、词义以及多义词的定义及基本特征的观点,从而将有助于理解多义词 的不同层次含义以及分解这些含义的不同方法。 本文通过对越南语中“水”对应的词汇进行查找和统计分析，发现 “Nước”是最常用的词汇（占 51,47%），其次是其他词汇(占 31,33%)， 最后才是“Thủy”(占 17,20%)。这反映了中越文化交流的语言接触特 征。 图 4：汉语“水”转移越南语的结果 其他 17% Nước Nước Thủy 52% Thủy 31% 其他 同时，在调查的过程中，笔者也发现大部分学者看到汉字“水”第 一选项是把它翻译成“Nước”，然后是“Thủy”因为在越南有古代的汉越 词，最后才是其他的词。这种语言接触的现象是很普遍的，不仅在中越之 间，也在其他国家和地区之间。对于语言学研究者来说，这些现象提供了 很好的研究材料，也有助于我们更好地了解不同语言之间的联系和差异。 提出认知语言学的理论基础将贯穿本文下面的所有章节的内容，为证实实 践语言案例起着引导作用，同时通过汉语含“水”词语的认知研究与越南 语相对应词语对比的个案研究将反过来验证并完善其理论知识。 34 3.1 现代汉语 “水”翻译成越南语的“Nước” 在越南文化中，“Nước”是非常重要的，与人们的生活密切相关。据 越南学者 Trần Ngọc Thêm/陈玉添统计，30415 个成语、谚语、歌谣中有 1560 个成语含有“Nước”字。在 Vũ Ngọc Phan/武玉潘的《越南谚语民歌 民谣》中，2743 个谚语和歌谣句子中有 196 个句子带有“Nước”字，出 现频率相当高。 大部分学者转移“水”成越南语时，都会选择翻译成“Nước”。但根 据《越南语词典》（Từ Diển Tiếng Việt）（2007 年版），越南语中 “Nước” 有以下的意义： Chất lỏng không màu, không mùi và tồn tại trong tự nhiên ở ao, hồ, sông….（ví dụ：nước giếng，nước mưa.）（存在于江、河、湖、海等 大自然中无色无味的液体。例如：井水、雨水等等）。 Chất lỏng nói chung （ví dụ：nước mắt，chanh mọng nước.）（稀的液 体， 如：泪水、含水量多的柠檬等等）。 Lần sử dụng nước（ví dụ：chè pha nước thứ nhất，thuốc sắc ba nước.） （水的使用次数，如：茶泡第一道水、煮第三道水的药水）。 Lớp quét, phủ bên ngoài cho bền, đẹp（ ví dụ：quét hai nước vôi.）（覆 盖在物体表面的涂层，使之更耐用、更好看，如：刷两层石灰）。 Vẻ bóng tự nhiên của một số vật（ví dụ：nước da.）（某事物的自然亮 度，如：皮肤的光泽）。 35 表2：汉越“水”的义项系统对比 序号 汉语“水” 越南语“nước” 1 无色无味的透明液体，分子式为H2O 2 稀的液体 3 量词，指与水有关的次数，水的使用次数 4 — 覆盖在物体表面的涂层，使之更好看 5 — 某事物的自然亮度，即光泽 6 河流 — 7 附加费用或额外的收入 — 8 质量差 — 9 姓 — 10 族 — 11 泛指水上的 — 从意义方面对汉、 越语“水”族词语系统进行对比， 我们可以看 到，“水”和“nước” 在汉语和越南语中的本义完全相同的， 很多引申 义都是从“水”和“nước”的本义引申出来的。 “水”和“nước”的不 同义项参与构成新词， 形成了汉、 越语“水”族词语的词语系统。 通 过对汉、 越语“ 水” 族词语系统进行归纳分析与对比， 笔者发现，汉 语含“水”翻译成越南语时的，大部分都是“Nước”占总数的 51,47%， 数量最多例如： 水面_________mặt nước 水滴石穿_____nước chảy đá mòn 水磨_________mài nước 水深火热_____nước sôi lửa bỏng 水蛇_________rắn nước 水枯石烂_____nước cạn đá mòn 水牛_________trâu nước 水流花落_____hoa rơi nước chảy 水葱_________nước hành tây 水流花谢_____nước chảy hoa tàn 36 水分_________hàm lượng nước 水流云散_____nước chảy mây trôi 水缸_________bồn nước 水中捉月_____mò trăng đáy nước 水资源_______tài nguyên nước 车水马龙_____ngựa xe như nước 除此之外，笔者还发现，许多口语化的词语和惯用语在翻译时可能会 用到“nước”这个词。因此，在某些情况下，使用“nước”来翻译口语化 的词语和惯用语可以更加贴近原文的意思。当然，在翻译时，需要根据具 体语境和文化背景进行转化，以便更好地传达原文的含义。 文化和地理差异导致词语的义项不同，因此在汉语到越南语的翻译 中，学者应该查阅权威词典和网上词典，多翻书，查找更多有用的资料， 结合实践生活经验，以确保汉语“水”翻译成越南语时意义相同且正确。 在翻译过程中，学者也应该注意到越南语中可能存在的方言差异，以确保 翻译的准确性和一致性。此外，对于涉及特定领域或专业术语的翻译，应 特别注意上下文和语境，以避免产生歧义或误解。 3.