Đặc điểm lâm sàng trầm cảm và yếu tố liên quan ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2

Luận án nghiên cứu đặc điểm lâm sàng trầm cảm và các yếu tố liên quan ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2, cung cấp thông tin hữu ích cho điều trị.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Nghiên Cứu Trầm Cảm Ở Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Týp 2: Đặc Điểm Lâm Sàng Và Yếu Tố Liên Quan
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Đái tháo đường týp 2 là một trong những bệnh lý phổ biến với tỷ lệ mắc ngày càng tăng. Theo thống kê, số người mắc đái tháo đường đã tăng từ 171 triệu vào năm 2000 lên 415 triệu vào năm 2015. Đặc biệt, đái tháo đường týp 2 chiếm tới 80-90% tổng số bệnh nhân đái tháo đường. Bệnh không chỉ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm mà còn có mối liên hệ chặt chẽ với trầm cảm. Tỷ lệ mắc trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cao gấp đôi so với dân số chung, với một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ này lên tới 43,5%. Hậu quả của trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường là rất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cả thể chất và tâm thần, làm tăng nguy cơ biến chứng và tử vong. Do đó, việc phát hiện và điều trị sớm trầm cảm là rất cần thiết để nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

II. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG CỦA TRẦM CẢM Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÝP 2

Tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 thường cao hơn so với dân số chung. Các triệu chứng trầm cảm có thể bao gồm cảm giác buồn bã, mất hứng thú trong hoạt động hàng ngày, và các triệu chứng thể chất như mệt mỏi, mất ngủ. Theo tiêu chuẩn ICD-10, các triệu chứng này có thể được phân loại thành các mức độ khác nhau, từ nhẹ đến nặng. Đặc biệt, các triệu chứng cảm xúc liên quan đến bệnh lý đái tháo đường như lo âu và đau đớn cũng thường xuất hiện. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời, giúp cải thiện tình trạng sức khỏe tâm thần của bệnh nhân.

2.1. Tỷ lệ trầm cảm

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có thể lên tới 43,5%. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa trầm cảm và bệnh lý đái tháo đường. Các yếu tố như tuổi tác, giới tính, và tình trạng hôn nhân có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc trầm cảm. Việc hiểu rõ tỷ lệ này giúp các bác sĩ có thể đưa ra các biện pháp sàng lọc và điều trị phù hợp.

2.2. Các triệu chứng khởi phát

Các triệu chứng khởi phát của trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường thường không rõ ràng và dễ bị nhầm lẫn với các triệu chứng của bệnh đái tháo đường. Những triệu chứng này có thể bao gồm cảm giác mệt mỏi, khó ngủ, và sự thay đổi trong thói quen ăn uống. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời, giúp cải thiện tình trạng sức khỏe tâm thần của bệnh nhân.

III. MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN VỚI TRẦM CẢM Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÝP 2

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự xuất hiện của trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2. Các yếu tố nhân khẩu học như tuổi tác, giới tính, và tình trạng hôn nhân có thể đóng vai trò quan trọng. Ngoài ra, các yếu tố lâm sàng như chỉ số BMI, thời gian mắc bệnh, và các biến chứng của đái tháo đường cũng có thể liên quan đến tỷ lệ mắc trầm cảm. Việc phân tích các yếu tố này giúp xác định nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao hơn, từ đó có thể đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp.

3.1. Mối liên quan giữa các yếu tố nhân khẩu học với trầm cảm

Nghiên cứu cho thấy rằng các yếu tố nhân khẩu học như tuổi tác và giới tính có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc trầm cảm. Cụ thể, bệnh nhân lớn tuổi có xu hướng có tỷ lệ mắc trầm cảm cao hơn. Điều này có thể do sự cô đơn và các vấn đề sức khỏe đi kèm với tuổi tác. Việc hiểu rõ mối liên quan này giúp các bác sĩ có thể đưa ra các biện pháp sàng lọc và điều trị phù hợp.

3.2. Mối liên quan giữa bệnh cơ thể đã mắc trong tiền sử với trầm cảm

Các bệnh lý cơ thể đã mắc trong tiền sử cũng có thể ảnh hưởng đến sự xuất hiện của trầm cảm. Những bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh lý nghiêm trọng thường có nguy cơ cao hơn về trầm cảm. Việc nhận diện các yếu tố này là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời, giúp cải thiện tình trạng sức khỏe tâm thần của bệnh nhân.

IV. NHẬN XÉT ĐIỀU TRỊ TRẦM CẢM Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TÝP 2

Việc điều trị trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cần được thực hiện một cách đồng bộ và toàn diện. Các loại thuốc chống trầm cảm và thuốc hướng thần khác có thể được sử dụng để cải thiện tình trạng tâm lý của bệnh nhân. Tuy nhiên, việc lựa chọn thuốc cần phải cân nhắc kỹ lưỡng để tránh các tác dụng phụ có thể ảnh hưởng đến tình trạng đái tháo đường. Đánh giá hiệu quả điều trị cũng rất quan trọng để đảm bảo rằng bệnh nhân nhận được sự chăm sóc tốt nhất.

4.1. Nhận xét về các thuốc chống trầm cảm

Các thuốc chống trầm cảm như SSRI và SNRI thường được sử dụng để điều trị trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường. Những thuốc này có thể giúp cải thiện tâm trạng và giảm các triệu chứng trầm cảm. Tuy nhiên, cần theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm các tác dụng phụ có thể xảy ra.

4.2. Đánh giá hiệu quả điều trị

Đánh giá hiệu quả điều trị trầm cảm ở bệnh nhân đái tháo đường là rất quan trọng. Các chỉ số như điểm số thang Beck và thang Zung có thể được sử dụng để theo dõi sự cải thiện của bệnh nhân. Việc này không chỉ giúp đánh giá hiệu quả của liệu pháp mà còn giúp điều chỉnh phương pháp điều trị cho phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đái tháo đường (ĐTĐ) là một bệnh lý chuyển hóa glucid mạn tính với tỷ lệ mắc ngày càng tăng trên toàn cầu. Năm 2015, ước tính có khoảng 415 triệu người trong độ tuổi 20-79 mắc ĐTĐ, chiếm 8,8% dân số toàn cầu, và dự báo con số này sẽ lên tới 642 triệu người vào năm 2040, tương đương 10,4% dân số. Ở Việt Nam, tỷ lệ mắc ĐTĐ đã tăng từ 2,9% năm 2010 lên 5,4% năm 2012, với đái tháo đường týp 2 chiếm tới 80-90% tổng số bệnh nhân. ĐTĐ týp 2 thường tiến triển âm thầm, nhiều bệnh nhân được phát hiện muộn khi đã có biến chứng, với hơn 50% bệnh nhân khi phát hiện đã có biến chứng.

Trầm cảm là rối loạn tâm thần phổ biến ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2, với tỷ lệ mắc cao gấp đôi dân số chung, thậm chí lên tới 43,5% trong một số nghiên cứu. Trầm cảm làm giảm hoạt động thể chất, tăng hành vi có hại như hút thuốc, rượu bia, kém tuân thủ điều trị, dẫn đến tăng glucose máu dai dẳng, biến chứng mạch máu và tăng tỷ lệ tử vong. Việc phát hiện và điều trị sớm trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2 có ý nghĩa quan trọng trong cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm gánh nặng kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu gồm: mô tả đặc điểm lâm sàng trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2, phân tích các yếu tố liên quan đến trầm cảm và đánh giá bước đầu hiệu quả điều trị trầm cảm ở nhóm bệnh nhân này. Nghiên cứu được thực hiện trên bệnh nhân ĐTĐ týp 2 tại một số cơ sở y tế trong khoảng thời gian nhất định, nhằm cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ công tác chăm sóc và điều trị toàn diện cho bệnh nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Mô hình bệnh học trầm cảm của Akiskal và Mckinney: nhấn mạnh vai trò của yếu tố sinh học, tâm lý và môi trường trong sự phát sinh trầm cảm, đặc biệt ở bệnh nhân có bệnh lý cơ thể mạn tính như ĐTĐ týp 2.
• Cơ chế sinh bệnh học chung của ĐTĐ và trầm cảm: bao gồm sự đề kháng insulin, rối loạn trục HPA, phản ứng viêm hệ thống, và các yếu tố di truyền, môi trường tác động qua lại tạo nên mối liên hệ hai chiều giữa hai bệnh lý.
• Khái niệm trầm cảm theo ICD-10: phân loại trầm cảm thành các mức độ nhẹ, vừa và nặng dựa trên các triệu chứng đặc trưng và phổ biến, thời gian kéo dài ít nhất 2 tuần.
• Các yếu tố nguy cơ tâm sinh lý xã hội: bao gồm tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, thu nhập, hút thuốc lá, thời gian mắc ĐTĐ, biến chứng ĐTĐ, và các yếu tố liên quan đến kiểm soát glucose máu.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp phân tích hồi quy đa biến nhằm xác định đặc điểm lâm sàng và các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2.
• Đối tượng nghiên cứu: bệnh nhân ĐTĐ týp 2 được lựa chọn theo tiêu chuẩn chẩn đoán của Hội ĐTĐ Mỹ, loại trừ các trường hợp có bệnh tâm thần khác hoặc bệnh lý cấp tính.
• Cỡ mẫu: khoảng X bệnh nhân, được chọn mẫu ngẫu nhiên hoặc thuận tiện tại các cơ sở y tế chuyên khoa nội tiết.
• Công cụ thu thập dữ liệu: sử dụng thang đánh giá trầm cảm Beck (BDI-II) để sàng lọc và đánh giá mức độ trầm cảm, kết hợp với bảng câu hỏi thu thập thông tin nhân khẩu học, lâm sàng, cận lâm sàng và điều trị ĐTĐ.
• Phương pháp phân tích: phân tích thống kê mô tả, kiểm định t, chi bình phương, và hồi quy logistic đa biến để xác định các yếu tố liên quan đến trầm cảm.
• Timeline nghiên cứu: thu thập dữ liệu trong khoảng thời gian 3-6 tháng, xử lý và phân tích trong vòng 2 tháng tiếp theo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2: Tỷ lệ trầm cảm được phát hiện là khoảng 32,7% theo thang Beck và 9,3% theo tiêu chuẩn ICD-10, cho thấy sự khác biệt giữa các công cụ đánh giá. Trong đó, trầm cảm mức độ nhẹ chiếm đa số, trầm cảm nặng ít gặp.
2. Đặc điểm lâm sàng của trầm cảm: Các triệu chứng phổ biến gồm khí sắc trầm (xuất hiện ở hầu hết bệnh nhân), mất quan tâm thích thú (gần như luôn có), giảm năng lượng (khoảng 70%), rối loạn giấc ngủ (63,4%), và ý tưởng tự sát (51,4% trong nhóm có trầm cảm phối hợp ĐTĐ).
3. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm: Phân tích hồi quy đa biến cho thấy các yếu tố như tuổi trẻ hơn, giới nữ, tình trạng không kết hôn, trình độ học vấn thấp, thu nhập thấp, hút thuốc lá, thời gian mắc ĐTĐ dài hơn, HbA1c cao (>8%), và có biến chứng ĐTĐ đều có liên quan có ý nghĩa thống kê với trầm cảm (p < 0,05).
4. Hiệu quả điều trị trầm cảm: Bước đầu đánh giá cho thấy nhóm bệnh nhân được điều trị bằng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI có cải thiện điểm số thang Beck sau 3 tháng điều trị, đồng thời cải thiện tuân thủ chế độ ăn uống, tập luyện và sử dụng thuốc điều trị ĐTĐ, giảm chỉ số BMI và HbA1c.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, khẳng định tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2 cao hơn dân số chung và có ảnh hưởng tiêu cực đến kiểm soát bệnh lý ĐTĐ. Sự khác biệt tỷ lệ trầm cảm giữa các công cụ đánh giá phản ánh tính nhạy và đặc hiệu khác nhau, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của việc lựa chọn công cụ phù hợp trong thực hành lâm sàng.

Các yếu tố nhân khẩu học và lâm sàng liên quan đến trầm cảm như giới nữ, tuổi trẻ hơn, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn và thu nhập thấp phản ánh tác động của các yếu tố xã hội và tâm lý lên sức khỏe tâm thần. Mối liên hệ giữa HbA1c cao và trầm cảm cho thấy kiểm soát glucose kém có thể là nguyên nhân hoặc hậu quả của trầm cảm, tạo thành vòng xoắn bệnh lý.

Việc điều trị trầm cảm bằng thuốc nhóm SSRI được đánh giá là an toàn và hiệu quả, cải thiện cả triệu chứng trầm cảm và các chỉ số chuyển hóa của ĐTĐ. Kết quả này ủng hộ khuyến cáo lựa chọn thuốc chống trầm cảm phù hợp cho bệnh nhân ĐTĐ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ trầm cảm theo mức độ, bảng phân tích hồi quy đa biến các yếu tố liên quan, và biểu đồ so sánh điểm số thang Beck trước và sau điều trị.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường sàng lọc trầm cảm định kỳ cho bệnh nhân ĐTĐ týp 2 tại các cơ sở y tế chuyên khoa nội tiết và đa khoa, sử dụng thang Beck hoặc PHQ-9 để phát hiện sớm, nhằm cải thiện tỷ lệ nhận biết trầm cảm. Thời gian thực hiện: hàng năm; chủ thể: bác sĩ nội tiết, bác sĩ đa khoa.
2. Đào tạo nâng cao năng lực cho nhân viên y tế về nhận diện và quản lý trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ, bao gồm kỹ năng sử dụng công cụ sàng lọc và phối hợp điều trị đa ngành. Thời gian: 6 tháng; chủ thể: cơ sở y tế, trung tâm đào tạo y tế.
3. Xây dựng chương trình điều trị phối hợp toàn diện giữa bác sĩ nội tiết và bác sĩ tâm thần, kết hợp liệu pháp tâm lý nhận thức hành vi và điều trị thuốc chống trầm cảm phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả điều trị và tuân thủ điều trị. Thời gian: triển khai trong 1 năm; chủ thể: bệnh viện đa khoa, chuyên khoa tâm thần.
4. Tăng cường hỗ trợ xã hội và tư vấn tâm lý cho bệnh nhân ĐTĐ đặc biệt nhóm có nguy cơ cao như người không kết hôn, thu nhập thấp, trình độ học vấn thấp, nhằm giảm thiểu các yếu tố stress tâm lý và cải thiện chất lượng cuộc sống. Thời gian: liên tục; chủ thể: tổ chức xã hội, cộng đồng, bệnh viện.
5. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa trầm cảm và kiểm soát ĐTĐ, đặc biệt các yếu tố sinh học và tâm lý xã hội, để phát triển các can thiệp hiệu quả hơn trong tương lai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ nội tiết và đa khoa: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về tỷ lệ và đặc điểm trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2, giúp cải thiện nhận thức và kỹ năng sàng lọc, chẩn đoán, điều trị phối hợp.
2. Bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý học: Tham khảo các đặc điểm lâm sàng và cơ chế bệnh sinh trầm cảm liên quan ĐTĐ, từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp và hiệu quả.
3. Nhà quản lý y tế và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để phát triển các chương trình chăm sóc sức khỏe toàn diện cho bệnh nhân ĐTĐ, bao gồm quản lý sức khỏe tâm thần.
4. Nhà nghiên cứu y học và sức khỏe cộng đồng: Tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về mối quan hệ giữa bệnh lý mạn tính và rối loạn tâm thần, cũng như các can thiệp đa ngành.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao trầm cảm thường bị bỏ sót ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2?
   Trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ thường có biểu hiện không điển hình, nhiều triệu chứng cơ thể trùng lặp với triệu chứng ĐTĐ như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, làm cho bác sĩ và bệnh nhân khó nhận biết. Ví dụ, bệnh nhân có thể chỉ than phiền đau nhức hoặc mệt mỏi mà không thừa nhận cảm xúc buồn chán.

2. Công cụ nào được khuyến cáo để sàng lọc trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ?
   Thang Beck (BDI-II) và PHQ-9 là hai công cụ phổ biến, có độ nhạy và đặc hiệu cao, dễ sử dụng trong các cơ sở y tế. Thang Beck được đánh giá phù hợp với bệnh nhân có bệnh lý cơ thể như ĐTĐ.

3. Các yếu tố nào làm tăng nguy cơ trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2?
   Các yếu tố gồm giới nữ, tuổi trẻ hơn, tình trạng không kết hôn, trình độ học vấn thấp, thu nhập thấp, hút thuốc lá, thời gian mắc ĐTĐ lâu, HbA1c cao và có biến chứng ĐTĐ. Ví dụ, bệnh nhân có HbA1c > 8% có nguy cơ trầm cảm cao hơn nhóm kiểm soát tốt.

4. Điều trị trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ có khác biệt gì so với người không mắc ĐTĐ?
   Điều trị cần phối hợp giữa kiểm soát ĐTĐ và trầm cảm, ưu tiên sử dụng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI do ít tác dụng phụ trên chuyển hóa. Liệu pháp nhận thức hành vi cũng được khuyến khích để tăng hiệu quả điều trị.

5. Việc điều trị trầm cảm có ảnh hưởng đến kiểm soát ĐTĐ không?
   Có. Điều trị trầm cảm hiệu quả giúp cải thiện tuân thủ điều trị ĐTĐ, giảm chỉ số HbA1c và BMI, từ đó kiểm soát tốt hơn bệnh lý ĐTĐ và giảm biến chứng. Ví dụ, bệnh nhân sau 3 tháng điều trị trầm cảm có cải thiện điểm số Beck và giảm HbA1c đáng kể.

Kết luận

• Tỷ lệ trầm cảm ở bệnh nhân ĐTĐ týp 2 cao, đặc biệt là trầm cảm mức độ nhẹ và dưới lâm sàng, ảnh hưởng tiêu cực đến kiểm soát bệnh và chất lượng cuộc sống.
• Các yếu tố nhân khẩu học, lâm sàng và cận lâm sàng như giới, tuổi, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn, thu nhập, thời gian mắc ĐTĐ, HbA1c và biến chứng có liên quan chặt chẽ đến trầm cảm.
• Việc sử dụng thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI kết hợp liệu pháp tâm lý nhận thức hành vi mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng trầm cảm và kiểm soát ĐTĐ.
• Cần triển khai sàng lọc trầm cảm định kỳ, đào tạo nhân viên y tế và xây dựng mô hình điều trị phối hợp toàn diện cho bệnh nhân ĐTĐ.
• Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào các cơ chế sinh học và tâm lý xã hội để phát triển các can thiệp hiệu quả hơn.

Hành động tiếp theo: Các cơ sở y tế nên áp dụng sàng lọc trầm cảm thường quy cho bệnh nhân ĐTĐ, đồng thời xây dựng chương trình đào tạo và phối hợp điều trị đa ngành nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe toàn diện cho bệnh nhân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và tỷ lệ mắc Đái tháo đường (ĐTĐ) là một rối loạn chuyển hoá glucid mạn tính, được đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu và các rối loạn chuyển hoá glucid, lipid, protid và thường kết hợp giảm tuyệt đối hay tương đối về tác dụng và/hoặc sự tiết insulin [8]. Sự bùng phát toàn cầu của ĐTĐ týp 2 là một vấn đề sức khoẻ cộng đồng lớn, với tỷ lệ mắc ở người trưởng thành trên toàn thế giới ước tính là 6,4% vào năm 2010. Cho tới năm 2030, người ta dự đoán rằng gánh nặng của ĐTĐ sẽ ảnh hưởng tới hơn 439 triệu người trưởng thành trên thế giới, tương đương với 7,7% dân số toàn cầu.

Sau 20 năm tiếp theo, các nước đang phát triển sẽ có sự tăng thêm 20% người trưởng thành phải sống cùng bệnh lý ĐTĐ và con số này ở các nước đang phát triển sẽ là 69% [9]. Ở Việt Nam, cũng giống như xu hướng trên toàn thế giới, tỷ lệ ĐTĐ đã tăng từ 2,9% năm 2010 [9] lên 5,4% năm 2012 [10]. Phạm Ngọc Minh và Karen Eggleston, năm 2015, nghiên cứu trên 16282 người từ 30 – 69 tuổi, nhận thấy tỷ lệ ĐTĐ là 6,0%, tức là một trong 17 người trưởng thành (1 trong 15 nam giới và 1 trong 20 phụ nữ) mắc ĐTĐ [11]. Trong một phân tích về sự gia tăng tỷ lệ mắc ĐTĐ týp 2 ở nước ta, các tác giả cho biết tỷ lệ mắc ĐTĐ týp 2 trên toàn quốc ước tính khoảng 2,7% năm 2002 và 5,4% năm 2012 và có sự khác biệt về tỷ lệ mắc giữa các khu vực, cụ thể ở miền Bắc là 1,4% năm 1994; 3,7% năm 2012, còn ở miền Nam là 3,8% năm 2004; 7,0% năm 2008 và 12,4% năm 2010.

Các yếu tố liên quan đến ĐTĐ gồm tuổi cao, sinh sống ở thành phố, béo phì, ít vận động, yếu tố di truyền và tăng huyết áp [10]. Tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường Các xét nghiệm quan trọng nhất để chẩn đoán xác định ĐTĐ là định lượng glucose máu lúc đói, glucose máu bất kỳ và nghiệm pháp tăng glucose máu với 75 g glucose khan hoặc 1,75 g/kg cân nặng ở trẻ em hoà tan trong 250 ml nước sau khi BN nhịn đói tối thiểu 8 – 14 giờ [3]. Tiêu chuẩn chẩn đoán của Hội ĐTĐ Mỹ 2010 [12]: Chẩn đoán xác định ĐTĐ khi có một trong các tiêu chuẩn dưới đây: 1) Glucose máu bất kỳ ≥ 11,1 mmol/l kèm theo các triệu chứng của tăng glucose máu (khát nhiều, tiểu nhiều, ăn nhiều, gầy sút). 2) Glucose máu lúc đói (nhịn ăn từ 8 – 14 giờ) ≥ 7,0 mmol/l trong 2 buổi sáng khác nhau.

3) Nghiệm pháp dung nạp glucose máu: glucose máu 2 giờ sau uống 75 g glucose khan ≥ 11,1 mmol/l. Nếu không có các triệu chứng của tăng glucose máu thì tiêu chuẩn 2 – 4 phải được làm nhắc lại. Tiêu chuẩn chẩn đoán ĐTĐ vẫn được giữ nguyên như trên cho đến hướng dẫn mới nhất năm 2017 của Hội ĐTĐ Mỹ [13]. Phân loại đái tháo đường: Đái tháo đường được phân chia thành các thể sau: - Đái tháo đường týp 1: do sự phá huỷ các tế bào , thường dẫn đến sự thiếu hụt insulin hoàn toàn.

Cơ chế của ĐTĐ týp 1 do miễn dịch trung gian tế bào hoặc không rõ nguyên nhân. - Đái tháo đường týp 2: do sự mất dần khả năng bài tiết insulin của tế bào , thường trên nền của một tình trạng kháng insulin. - Đái tháo đường thai kỳ: ĐTĐ được chẩn đoán ở quý thứ 2 hoặc 3 của thai kỳ ở phụ nữ không có tiền sử mắc ĐTĐ trước khi mang thai. 5 - Các týp ĐTĐ đặc biệt khác: + Thiếu hụt di truyền chức năng tế bào : Thể MODY (Maturity Onset Diabetes of Youth) – ĐTĐ týp 2 khởi phát ở người trẻ tuổi + Thiếu hụt di truyền về tác động của insulin + Bệnh tụy ngoại tiết: viêm tụy, chấn thương tụy, cắt tụy toàn bộ, ung thư tụy … + ĐTĐ thứ phát sau các bệnh lý nội tiết: to đầu chi, hội chứng Cushing, u tế bào tiết glucagon, u tuỷ thượng thận… + Do thuốc hoặc hoá chất: sử dụng corticoid, hormon tuyến giáp … + Nhiễm khuẩn: virus sởi, quai bị, cytomegalo virus + Một số hội chứng di truyền kết hợp với bệnh ĐTĐ: hội chứng Down, Turner, Klinefelter … [13], [14].

Trong các thể bệnh của ĐTĐ, týp 2 thường gặp nhất với tỷ lệ từ 80 – 90% tổng số các bệnh nhân (BN) ĐTĐ. Đặc trưng của ĐTĐ týp 2 là kháng insulin đi kèm với thiếu hụt insulin tương đối. Trong phần lớn thời gian bị bệnh, các BN ĐTĐ týp 2 không cần insulin để điều trị thay thế do tuỵ vẫn có khả năng bài tiết một phần insulin. Chính vì thế, BN ĐTĐ týp 2 thường được phát hiện muộn [3].

Trước đây, ĐTĐ týp 1 thường được coi khởi phát ở trẻ em và ĐTĐ týp 2 thường được coi là khởi phát ở người lớn. Tuy nhiên gần đây, nhiều nghiên cứu cho thấy ĐTĐ týp 2 gặp khá nhiều ở người trẻ tuổi. Ở Anh, số người mắc ĐTĐ týp 2 dưới 30 tuổi chiếm 5% vào năm 2003 và tăng lên 12% vào năm 2006 [15]. Theo Hội ĐTĐ Mỹ (2017), ĐTĐ týp 1 và 2 có thể gặp ở cả hai quần thể này.

Họ không đưa yếu tố tuổi vào chẩn đoán thể ĐTĐ mà nhấn mạnh vào các cơ chế sinh lý bệnh gây suy giảm chức năng tế bào  [16]. Cơ chế của đái tháo đường týp 2 Có hai yếu tố cơ bản đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của ĐTĐ týp 2. Đó là sự đề kháng insulin và rối loạn bài tiết insulin. Ngoài ra còn có vai trò của một số yếu tố nguy cơ khác.

- Rối loạn bài tiết insulin: Ở người bình thường, khi glucose máu tăng sẽ xuất hiện bài tiết insulin sớm và đủ để có thể kiểm soát nồng độ glucose máu. Đối với người bị ĐTĐ, bài tiết insulin với kích thích tăng glucose máu chậm hơn (không có pha sớm, xuất hiện pha muộn). Nếu glucose máu tiếp tục tăng thì bài tiết insulin tăng tới mức tối đa tương đương với mức glucose máu, sau đó nồng độ insulin giảm dần mặc dù glucose máu vẫn tăng. Như vậy, khả năng bài tiết insulin của tụy không có khả năng đáp ứng với mức độ tăng glucose máu.

- Sự đề kháng insulin: Ở BN ĐTĐ týp 2, insulin không có khả năng thực hiện những tác động của mình như ở người bình thường. Khi tế bào  không còn khả năng bài tiết insulin bù vào số lượng kháng insulin, glucose máu lúc đói sẽ tăng và xuất hiện ĐTĐ [8]. Có ít nhất 8 cơ chế được cho là có liên quan đến sự đề kháng và bài tiết insulin, dẫn đến tăng glucose máu ở BN ĐTĐ týp 2: + Giảm hấp thu glucose ở các mô ngoại vi (chủ yếu ở cơ) + Tăng sản xuất glucose ở gan + Tăng mỡ máu, tăng nồng độ các acid béo tự do + Giảm bài tiết insulin từ các tế bào  ở tụy + Tăng bài tiết glucagon từ các tế bào  ở tụy + Giảm giải phóng incretin ở ruột + Tăng tái hấp thu glucose ở thận + Rối loạn dẫn truyền hệ thần kinh trung ương: sự kháng insulin vùng dưới đồi làm suy giảm khả năng điều hoà insulin [17]. 7 - Các yếu tố nguy cơ cho tiền ĐTĐ và ĐTĐ týp 2 [3]: + Cân nặng: Những người thừa cân hoặc béo phì có tăng các tổ chức mỡ, có thể dẫn đến tình trạng kháng insulin.

+ Ít vận động: người càng ít vận động, nguy cơ càng cao. Hoạt động thể lực sẽ giúp kiểm soát cân nặng, sử dụng glucose để tạo năng lượng và giúp cho các tế bào trong cơ thể nhạy cảm hơn với insulin. + Tiền sử gia đình: nguy cơ mắc ĐTĐ týp 2 tăng nếu trong gia đình có bố, mẹ hoặc các anh, chị, em ruột bị ĐTĐ týp 2. + Chủng tộc: một số chủng tộc có nguy cơ cao bao gồm người Bồ Đào Nha, nguời da đen, người thổ dân châu Mỹ và người Mỹ gốc Á.

+ Tuổi: tuổi càng cao, nguy cơ mắc ĐTĐ týp 2 càng tăng. Tuy nhiên, tỷ lệ BN mắc ĐTĐ týp 2 đang dần trẻ hoá, có thể gặp ở trẻ em, trẻ vị thành niên và người trẻ tuổi. Những người trên 45 tuổi nên được tầm soát ĐTĐ + ĐTĐ thai kỳ: tiền sử bị ĐTĐ trong thời kỳ mang thai có nguy cơ trở thành ĐTĐ týp 2 sau này. + Hội chứng buồng trứng đa nang (đặc trưng bởi triệu chứng kinh nguyệt không đều, mọc nhiều lông tóc và béo phì) + Tăng huyết áp: huyết áp trên 140/90 mmHg là một trong các nguy cơ của ĐTĐ týp 2 + Bất thường cholesterol và nồng độ triglyceride: giảm high – density lipoprotein (HDL), hay “cholesterol tốt”, tăng trygliceride là các yếu tố nguy cơ của ĐTĐ týp 2 1.

Biểu hiện lâm sàng của đái tháo đường týp 2 1. Triệu chứng lâm sàng - Thường khởi phát ở người trên 30 tuổi, bệnh thường diễn biến tiềm tàng trong khoảng thời gian dài - Các triệu chứng lâm sàng rầm rộ thường ít gặp, trừ giai đoạn mất bù, bao gồm các triệu chứng điển hình: 8 + Đái nhiều, uống nhiều + Gầy nhiều, mệt mỏi nhiều + Ăn nhiều [3] 1. Biến chứng của đái tháo đường A. Biến chứng cấp tính - Hôn mê nhiễm toan ceton: Là một biến chứng nặng xảy ra ở ĐTĐ týp 1 nhưng cũng có thể gặp ở mọi týp ĐTĐ khi có điều kiện thuận lợi như nhiễm trùng, stress.

Bệnh xuất hiện khi thiếu insulin nặng, kèm tăng hoạt các hormon đối kháng như catecholamine, glucagon. - Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu: Là biến chứng cấp tính của ĐTĐ týp 2 do tình trạng glucose máu tăng rất cao, tăng đường niệu và lợi tiểu thẩm thấu gây ra mất nước nặng. Áp lực thẩm thấu > 320 – 330 mOsm/kg, nước sẽ bị kéo ra khỏi các neuron của hệ thần kinh trung ương và gây ra tình trạng lú lẫn, hôn mê. - Hôn mê tăng acid lactic: Thường gặp ở người cao tuổi dùng metformin.

- Hôn mê hạ glucose máu: Thường do dùng quá liều thuốc hạ glucose máu, ăn kiêng quá mức hay bỏ bữa ăn, hoạt động thể lực quá sức, suy gan, suy thận [3], [14]. Biến chứng mạn tính a. Biến chứng vi mạch - Biến chứng mắt: + Bệnh võng mạc mắt: Thường xuất hiện sau 5 năm ở người ĐTĐ týp 1 và ở BN ĐTĐ týp 2 từ khi mới phát hiện. Triệu chứng lâm sàng chủ yếu là nhìn mờ.

Chẩn đoán xác định bằng phương pháp soi đáy mắt có tiêm thuốc cản quang fluorescein. Có 2 thể bệnh võng mạc chính là bệnh võng mạc không tăng sinh và bệnh võng mạc tăng sinh.