Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI TỘI CƯỚP GIẬT TÀI SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc định tội danh đối với tội Cướp giật tài sản 1. Khái niệm Trong khoa học luật hình sự, khái niệm định tội danh hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau, mỗi nhà nghiên cứu khoa học đều có quan điểm và lý luận khác nhau. Theo quan điểm trong cuốn sách “Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình sự” của Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lê Cảm thì: “Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính chất logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm (CTTP) tương ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật”.
Còn theo Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh thì: “Định tội danh là một hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định CTTP tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của CTTP với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định” [24, tr. 8 Qua đó, có thể nhận thấy rằng, các tác giả cùng thống nhất quan điểm như sau: Định tội danh là hoạt động nhận thức của người tiến hành tố tụng, với nội dung là sự đối chiếu, so sánh nhằm xác định sự phù hợp khách quan giữa hành vi phạm tội xảy ra trên thực tế với các quy định của BLHS để kết tội, quyết định hình phạt và các trách nhiệm pháp lý khác. Hoạt động định tội danh có vai trò rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, nó là cơ sở cho việc xác định hành vi phạm tội của tội phạm, là tiền đề để phân hóa TNHS và cá thể hóa hình phạt chính xác, toàn diện, khách quan, đảm bảo cho pháp luật được áp dụng được công minh, công bằng và hợp lý. Ngoài ra, định tội danh còn làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp tư pháp, xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án của các chủ thể và cơ quan tiến hành tố tụng, góp phần quan trọng vào công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật, pháp chế xã hội chủ nghĩa, trật tự an toàn xã hội, quyền và lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân.
Việc định tội danh sai hoặc không chính xác sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý rất lớn, không đảm bảo tính có căn cứ của quá trình điều tra, truy tố và quyết định hình phạt trong hoạt động xét xử. Đây là nguyên nhân và điều kiện dẫn đến việc làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm hoặc không chứng minh được hành vi phạm tội. Như vậy, trên cơ sở phân tích, có thể đưa ra khái niệm định tội danh như sau: Định tội danh là một quá trình nhận thức logic, một dạng hoạt động của thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được, xác định sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật Hình sự quy định. Từ những cơ sở lý luận trên, có thể khái niệm về định tội danh tội cướp giật tài sản như sau: Định tội danh đối với tội cướp giật tài sản là hoạt động 9 thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự của các cơ quan có thẩm quyền và người có thẩm quyền được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án để xác định, so sánh và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể trong thực tế đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự, từ đó xác định một người có phạm tội cướp giật tài sản hay không và phạm tội theo khoản nào, qua đó làm tiền đề phân tích, đánh giá và ra quyết định về trách nhiệm hình sự cũng như hình phạt đối với người phạm tội để áp dụng vào thực tiễn công tác khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự về tội cướp giật tài sản, bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng quy định pháp luật.
Đặc điểm Từ khái niệm định tội danh như đã nêu trên đây, ta có thể thấy định tội danh có những đặc điểm cơ bản sau: Một là, định tội danh đối với tội cướp giật tài sản gắn với một vấn đề cụ thể là tài sản. Bộ luật dân sự năm 2015 quy định: "Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản". Vật là một bộ phận của thế giới vật chất có thể đáp ứng một nhu cầu nhất định của con người, tồn tại dưới một dạng nhất định, nằm trong sự chiếm hữu của con người, có đặc trưng giá trị và trở thành đối tượng của giao dịch dân sự. Vật là một hình thức tài sản và có thể trở thành đối tượng tác động của tội cướp giật tài sản.
Khi là đối tượng tác động của tội cướp giật tài sản, vật phải nằm trong sự chiếm hữu của con người. Tài sản là đối tượng tác động của tội cướp giật tài sản còn có thể là tiền, giấy tờ trị giá được bằng tiền. 10 Có thể nhận thấy, không phải bất cứ tài sản nào cũng là đối tượng tác động của tội cướp giật tài sản. Có những tài sản mà tội phạm không thể cướp giật được, và có những tài sản không được coi là đối tượng tác động của tội phạm.
Cụ thể như sau: Thứ nhất, đó là "Quyền tài sản". "Quyền tài sản" là một dạng tài sản vô hình, không nhìn thấy được, nó gắn liền với quyền nhân thân và cố định với một chủ thể cụ thể được pháp luật công nhận. "Quyền tài sản" phải được pháp luật thừa nhận thì mới có giá trị. Do đó, nó không thể bị dịch chuyển trái phép, bị chiếm đoạt bởi người khác; Thứ hai, tài sản là bất động sản có tính chất vật lý cố định, ví dụ như: đất đai, nhà cửa, ao hồ.
Những loại tài sản này là không dịch chuyển được bởi người thực hiện hành vi cướp giật, nên không thể là đối tượng tác động của tội cướp giật tài sản; Thứ ba, tài sản là tài nguyên, thiên nhiên như không khí, gió biển, tài nguyên trong lòng đất. Hai là, định tội danh đối với tội cướp giật tài sản là hoạt động áp dụng pháp luật, nếu chủ thể định tội danh là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và người có thẩm quyền Định tội danh tội cướp giật tài sản trong giai đoạn điều tra là hoạt động được tiến hành bởi các cơ quan tiến hành tố tụng gồm CQĐT, VKS và một số cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như: Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng… thông qua những người tiến hành tố tụng như Điều tra viên (ĐTV), Kiểm sát viên (KSV)… thực hiện một số chức năng, nhiệm vụ được quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) Ba là, định tội danh đối với tội cướp giật tài sản liên quan đến vấn đề chứng cứ đã được thu thập, kiểm tra, đánh giá Đối với hình thức định tội danh chính thức, do trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng nên định tội danh đối với tội cướp giật tài sản là hoạt động được tiến hành song song và tiếp liền với hoạt động thu thập, củng cố, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ của các cơ quan 11 tiến hành tố tụng. Do đó, định tội danh đối với tội cướp giật tài sản gắn liền với hoạt động chứng minh tội phạm và người phạm tội của các cơ quan tiến hành tố tụng. Nếu định tội danh không dựa vào các căn cứ pháp luật có thể sẽ dẫn đến việc tùy tiện, không chính xác là nguyên nhân dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.
Ý nghĩa Định tội danh với tính chất và mục đích rất quan trọng trong quá trình áp dụng pháp luật, có ý nghĩa to lớn khi giải quyết vụ án hình sự trên nhiều phương diện cụ thể sau: Một là, định tội danh đối với tội cướp giật tài sản đúng là tiền đề cho việc phân hoá trách nhiệm hình sự và cá thể hoá hình phạt một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật, đồng thời để áp dụng chính xác các quy định khác trong Bộ luật hình sự như: các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, khung (khoản) với mức và loại hình phạt tương xứng với tính chất và mức độ của hành vi phạm tội cướp giật tài sản, xác định chính xác tái phạm, tái phạm nguy hiểm, quyết định hình phạt trong những trường hợp khác nhau; Định tội danh đúng sẽ đảm bảo cho việc áp dụng pháp luật hình sự, TTHS trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử được thuận lợi và hiệu quả, đảm bảo mọi quyền con người, quyền công dân, quyền bào chữa của bị can, bị cáo, người bị tạm giữ, tạm giam theo đúng tinh thần Hiến định và tiến bộ chung của thế giới về quyền con người. Hai là, định tội danh đúng sẽ thể hiện được tính nghiêm minh, công bằng và tiến bộ của Nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa (XHCN).