Khóa luận: Nghiên cứu tình hình mắc bệnh gạo ở lợn giết mổ tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh

Nghiên cứu tình hình mắc bệnh gạo ở lợn giết mổ tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp phòng ngừa hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu tình hình mắc bệnh gạo ở lợn giết mổ trên địa bàn huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Những hiểu biết về đặc điểm của sán dây Taenia solium và ấu trùng Cysticercus cellulosae
• 2.2.1. Vị trí của sán dây Taenia solium trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium ký sinh ở người và ấu trùng Cysticercus cellulosae ký sinh ở lợn
• 2.2.3. Đặc điểm hình thái, cấu tạo, vị trí ký sinh của ấu trùng Cysticercus cellulosae
• 2.2.4. Chu kỳ sinh học của sán dây Taeniosis solium
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Điều tra về thực trạng chăn nuôi lợn và một số tập quán sinh hoạt của nhân dân ở 8 xã, thị trấn thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
• 3.3.2. Xác định lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 3.3.3. Xác định người mắc bệnh sán dây T. solium tại huyện Gia Bình
• 3.3.4. Phân tích, đánh giá tình hình lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp điều tra về thực trạng chăn nuôi lợn và một số tập quán sinh hoạt của nhân dân tại huyện Gia Bình
• 3.4.2. Phương pháp xác định lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 3.4.3. Phương pháp xác định người mắc bệnh sán dây T. solium tại huyện Gia Bình
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều tra thực trạng chăn nuôi lợn và tập quán sinh hoạt của người dân ở một số xã, thị trấn thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
• 4.1.1. Thực trạng chăn nuôi lợn ở một số xã, thị trấn tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
• 4.1.2. Một số tập quán sinh hoạt của các hộ chăn nuôi lợn tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
• 4.2. Kết quả xác định lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 4.2.1. Tỷ lệ lợn giết mổ được kiểm tra ở các xã, thị trấn của huyện Gia Bình
• 4.2.2. Tỷ lệ lợn giết mổ được kiểm tra theo các nhóm tuổi tại huyện Gia Bình
• 4.2.3. Tỷ lệ lợn giết mổ được kiểm tra theo phương thức chăn nuôi, loại thức ăn và loại lợn
• 4.2.4. Tỷ lệ lợn giết mổ được kiểm tra ở các tháng thực tập tốt nghiệp
• 4.2.5. Tỷ lệ lợn nuôi trong và ngoài tỉnh được giết mổ và kiểm tra tại huyện Gia Bình
• 4.2.6. Kết quả kiểm tra lợn giết mổ để phát hiện lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 4.3. Kết quả xác định người nhiễm sán dây T. solium tại huyện Gia Bình
• 4.3.1. Tỷ lệ người được xét nghiệm sán dây theo nhóm tuổi tại huyện Gia Bình
• 4.3.2. Tỷ lệ người được xét nghiệm sán dây theo giới tính tại huyện Gia Bình
• 4.3.3. Tỷ lệ người được xét nghiệm sán dây theo tháng thực tập tốt nghiệp
• 4.3.4. Kết quả xét nghiệm sán dây T. solium ở người tại huyện Gia Bình
• 4.4. Phân tích, đánh giá tình hình lợn mắc bệnh gạo tại huyện Gia Bình
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh gạo ở lợn

Bệnh gạo ở lợn do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra là một bệnh truyền lây giữa động vật và người. Bệnh này phổ biến ở nhiều tỉnh thành Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc. Tỷ lệ lợn nhiễm bệnh dao động từ 1,0% đến 7,2% ở miền Bắc và 4,3% ở miền Nam. Bệnh gạo không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của lợn mà còn gây nguy hiểm cho con người, đặc biệt khi ấu trùng ký sinh ở não, gây ra các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng.

1.1. Đặc điểm của bệnh gạo

Bệnh gạo do ấu trùng Cysticercus cellulosae ký sinh trong cơ thể lợn. Ấu trùng này có thể ký sinh ở nhiều vị trí như cơ, não, mắt, và tim. Khi lợn mắc bệnh, chúng thường bị còi cọc, chậm lớn, và có thể xuất hiện các triệu chứng thần kinh nếu ấu trùng ký sinh ở não. Bệnh này không chỉ ảnh hưởng đến lợn mà còn có thể lây sang người, gây ra các bệnh nghiêm trọng như neurocysticercosis, một căn bệnh gây tỷ lệ tử vong cao.

1.2. Tình hình bệnh gạo tại huyện Gia Bình

Tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, bệnh gạo ở lợn đã được ghi nhận với tỷ lệ nhiễm khá cao. Nghiên cứu cho thấy, việc giám sát và phòng chống bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh gạo nói riêng vẫn chưa được chú trọng, dẫn đến nguy cơ lây nhiễm sang người. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc nghiên cứu và đề xuất các biện pháp phòng chống hiệu quả.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua việc điều tra thực trạng chăn nuôi lợn và tập quán sinh hoạt của người dân tại huyện Gia Bình. Các phương pháp bao gồm điều tra thực địa, xác định tỷ lệ lợn mắc bệnh gạo, và xét nghiệm sán dây Taenia solium ở người. Dữ liệu được thu thập và phân tích để đánh giá tình hình bệnh và đề xuất các biện pháp phòng chống.

2.1. Điều tra thực trạng chăn nuôi

Nghiên cứu tiến hành điều tra thực trạng chăn nuôi lợn tại 8 xã, thị trấn thuộc huyện Gia Bình. Kết quả cho thấy, chăn nuôi lợn tại đây chủ yếu là quy mô nhỏ, với các hộ gia đình tự cung tự cấp. Tập quán chăn nuôi và vệ sinh kém là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự lây lan của bệnh gạo.

2.2. Xác định tỷ lệ lợn mắc bệnh

Nghiên cứu đã tiến hành kiểm tra lợn giết mổ tại các lò mổ địa phương để xác định tỷ lệ lợn mắc bệnh gạo. Kết quả cho thấy, tỷ lệ lợn nhiễm bệnh dao động từ 2% đến 5%, tùy thuộc vào phương thức chăn nuôi và loại thức ăn sử dụng.

III. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, bệnh gạo ở lợn vẫn đang là một vấn đề nghiêm trọng tại huyện Gia Bình. Tỷ lệ lợn nhiễm bệnh cao, đặc biệt ở các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ với điều kiện vệ sinh kém. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ người nhiễm sán dây Taenia solium khá cao, cho thấy mối liên hệ giữa bệnh gạo ở lợn và bệnh sán dây ở người.

3.1. Tỷ lệ lợn mắc bệnh gạo

Kết quả kiểm tra lợn giết mổ cho thấy, tỷ lệ lợn mắc bệnh gạo dao động từ 2% đến 5%. Tỷ lệ này cao hơn ở các hộ chăn nuôi sử dụng thức ăn không đảm bảo vệ sinh và có tập quán chăn thả tự do. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc cải thiện điều kiện chăn nuôi và vệ sinh để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.

3.2. Tỷ lệ người nhiễm sán dây

Nghiên cứu cũng tiến hành xét nghiệm sán dây Taenia solium ở người dân tại huyện Gia Bình. Kết quả cho thấy, tỷ lệ người nhiễm sán dây khá cao, đặc biệt là ở nhóm tuổi trẻ em. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa bệnh gạo ở lợn và bệnh sán dây ở người, đòi hỏi các biện pháp phòng chống đồng bộ.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, bệnh gạo ở lợn và bệnh sán dây ở người vẫn đang là một vấn đề nghiêm trọng tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm, cần có các biện pháp phòng chống hiệu quả, bao gồm cải thiện điều kiện chăn nuôi, tăng cường giám sát bệnh, và nâng cao nhận thức của người dân về vệ sinh an toàn thực phẩm.

4.1. Biện pháp phòng chống

Để phòng chống bệnh gạo ở lợn và bệnh sán dây ở người, cần thực hiện các biện pháp như cải thiện điều kiện chăn nuôi, tăng cường giám sát bệnh tại các lò mổ, và nâng cao nhận thức của người dân về vệ sinh an toàn thực phẩm. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và người dân để đạt hiệu quả cao nhất.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này đã cung cấp những thông tin quan trọng về tình hình bệnh gạo ở lợn và bệnh sán dây ở người tại huyện Gia Bình. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn về chu kỳ sinh học của sán dây Taenia solium và ấu trùng Cysticercus cellulosae để đề xuất các biện pháp phòng chống hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bệnh gạo lợn do ấu trùng Cysticercus cellulosae (giai đoạn ấu trùng của sán dây Taenia solium) là một bệnh truyền lây nguy hiểm giữa động vật và người. Khi lợn mắc bệnh, ấu trùng ký sinh gây tổn thương nghiêm trọng đến cơ vân, cơ tim, mắt và não bộ, dẫn đến tình trạng còi cọc, chậm lớn, liệt cơ hoặc rối loạn thần kinh. Ở người, việc ăn phải thịt lợn chưa nấu chín chứa ấu trùng còn sống sẽ dẫn đến việc phát triển thành sán dây Taenia solium trưởng thành ký sinh trong ruột non; nguy hiểm hơn, nếu người nuốt phải trứng sán từ môi trường hoặc do hiện tượng tự nhiễm, ấu trùng Cysticercus cellulosae sẽ di hành và ký sinh ở các mô, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương gây nên bệnh ấu trùng sán dây lợn ở não (neurocysticercosis) với tỷ lệ tử vong và tàn tật cao.

Tại Việt Nam, bệnh phân bố rải rác ở nhiều địa phương, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc với tỷ lệ nhiễm trung bình từ 1,0% đến 7,2%, trong khi ở miền Nam là khoảng 4,3%. Tỉnh Bắc Ninh là địa bàn đồng bằng sông Hồng có ngành chăn nuôi lợn phát triển mạnh với tổng đàn đạt 315.740 con (thống kê tháng 10/2018), trong đó huyện Gia Bình có 35.740 con. Mặc dù công tác phòng chống các bệnh truyền nhiễm (dịch tả, tai xanh, tụ huyết trùng) đã được kiểm soát tốt, công tác giám sát bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh gạo lợn nói riêng chưa nhận được sự quan tâm thỏa đáng. Đáng chú ý, vào tháng 3/2019, sự việc 209 người dân (chủ yếu là trẻ em) tại huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh có kết quả xét nghiệm dương tính với sán dây lợn đã gây hoang mang trong dư luận xã hội, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đánh giá thực trạng lưu hành mầm bệnh tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Xác định tình hình mắc bệnh gạo ở lợn tại một số xã của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định tình hình mắc bệnh gạo ở đàn lợn giết mổ trên địa bàn nghiên cứu.
  2. Xác định tình hình mắc bệnh sán dây Taenia solium ở người tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Lợn nuôi nông hộ và lợn giết mổ tại các điểm mổ nhỏ lẻ; mẫu phân của người dân sinh sống tại địa phương.
• Phạm vi không gian: 8 xã và thị trấn thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh (gồm các xã: Xuân Lai, Đại Lai, Đại Bái, Đông Cứu, Vạn Ninh, Nhân Thắng, Thái Bảo và thị trấn Gia Bình); công tác xét nghiệm được thực hiện tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Thú y - Khoa Chăn nuôi Thú y (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Bắc Ninh.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu và thu thập số liệu thực địa từ ngày 18/11/2019 đến ngày 27/5/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân loại học

Khóa luận xây dựng trên hệ thống lý luận ký sinh trùng học động vật và thú y cộng đồng:

• Vị trí phân loại học: Loài sán dây Taenia solium (Linnaeus, 1758) thuộc giống Taenia, họ Taeniidae, phân bộ Taeniata, bộ Cyclophyllidea, lớp Cestoda, ngành Plathelminthes (theo Nguyễn Thị Lê và cộng sự, 1996). Ấu trùng của loài này có tên khoa học là Cysticercus cellulosae.
• Chu kỳ sinh học: Người là vật chủ chính duy nhất mang sán trưởng thành ký sinh ở ruột non, đồng thời có thể đóng vai trò là vật chủ phụ (vật chủ trung gian). Lợn đóng vai trò là vật chủ trung gian chủ yếu mang ấu trùng nang ký sinh ở các mô cơ và phủ tạng.
• Căn cứ pháp lý và tiêu chuẩn kiểm soát:
  • Quyết định số 87/2005/QĐ-BNN ngày 26/12/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về Quy trình kiểm soát giết mổ động vật.
  • Thông tư số 09/2016/TT-BNNPTNT ngày 01/6/2016 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định về kiểm soát giết mổ và kiểm tra vệ sinh thú y (tiêu chuẩn: nếu mặt cắt cơ diện tích $40\text{ cm}^2$ có từ 1 đến 6 ấu trùng thì thịt, thực quản, tim phải luộc chín xử lý nhiệt; nếu mật độ trên 6 ấu trùng/$40\text{ cm}^2$ thì phải tiêu hủy toàn bộ thân thịt).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

1. Phương pháp điều tra dịch tễ học mô tả:
   • Sử dụng phiếu điều tra cấu trúc gồm các chỉ tiêu về phương thức chăn nuôi (nuôi nhốt, thả rông, bán chăn thả), nguồn thức ăn (thức ăn công nghiệp, thức ăn tận dụng, rau sống), cơ cấu giống lợn, hình thức giết mổ và tập quán vệ sinh sinh hoạt (loại nhà vệ sinh, thói quen ăn thịt sống/tái, ăn rau sống, tẩy giun sán định kỳ).
   • Quy mô khảo sát: Phỏng vấn trực tiếp tại 400 hộ chăn nuôi trên địa bàn 8 xã, thị trấn.
2. Phương pháp kiểm tra lợn giết mổ phát hiện bệnh gạo:
   • Cỡ mẫu: 650 lợn giết mổ được chọn mẫu ngẫu nhiên tại các điểm giết mổ nhỏ lẻ thuộc 5 xã, thị trấn (Đại Lai, Vạn Ninh, Đại Bái, TT. Gia Bình, Xuân Lai).
   • Kỹ thuật khám thịt: Quan sát đại thể và dùng dao rạch các đường song song vào các nhóm cơ có tỷ lệ ký sinh cao (cơ đùi, cơ lưỡi, cơ hàm, cơ hoành, cơ liên sườn), cơ tim, tổ chức não và các cơ quan nội tạng.
   • Đánh giá cường độ nhiễm dựa trên số lượng nang ấu trùng quan sát được trên $40\text{ cm}^2$ lát cắt cơ.
3. Phương pháp xét nghiệm mẫu phân người phát hiện sán dây Taenia solium:
   • Cỡ mẫu: Thu thập ngẫu nhiên 400 mẫu phân từ người dân thuộc 4 nhóm tuổi (<15 tuổi, 15–30 tuổi, 31–50 tuổi, >50 tuổi) tại 8 xã, thị trấn.
   • Kỹ thuật xét nghiệm: Thực hiện tại CDC Bắc Ninh bằng phương pháp soi tươi trực tiếp với dung dịch sinh lý $\text{NaCl } 0,9%$. Mẫu phân lưu ở nhiệt độ phòng 1 tuần để đốt sán phân giải giải phóng trứng, sau đó hòa đồng nhất trên lam kính và quan sát dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại $100\times$ ($10\times10$) nhằm tìm trứng sán dây kích thước đường kính khoảng $35\text{ }\mu\text{m}$, hình cầu, vỏ dày có vân phóng xạ ngang.
4. Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả, tính toán tỷ lệ phần trăm bằng phần mềm Microsoft Excel 2010.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đặc tính lây truyền nguy hiểm của Cysticercus cellulosae đối với sức khỏe cộng đồng. Phân tích sự kiện y tế tháng 3/2019 tại Bắc Ninh khi 209 người dân Thuận Thành nhiễm sán dây lợn. Xác định rõ mục tiêu tổng quát, 2 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu dịch tễ thú y và ý nghĩa thực tiễn cung cấp cơ sở khuyến cáo các giải pháp an toàn sinh học cho người chăn nuôi tại huyện Gia Bình.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng hợp toàn diện các công trình nghiên cứu và tài liệu chuyên môn:

• Đặc điểm hình thái và sinh học: Sán Taenia solium trưởng thành dài 2–7 m (có thể đạt 9 m), đầu có 4 giác bám và 2 hàng móc (22–32 móc); đốt già chứa tới 55.000 trứng với tử cung chia 7–12 nhánh. Nang ấu trùng C. cellulosae có dạng bọc dịch trong suốt kích thước 8–10 mm, mang một đầu sán lõm vào trong với 2 hàng móc (14–16 móc/hàng). Trứng sán có sức đề kháng cao, tồn tại 1 tháng ngoài tự nhiên, bị bất hoạt ở nhiệt độ $>70^\circ\text{C}$ hoặc dung dịch formol/cresyl 5% sau 2 giờ; ấu trùng bị diệt khi đun sôi miếng thịt $1\text{--}2\text{ kg}$ dày $5\text{--}6\text{ cm}$ trong 45–60 phút, hoặc xử lý lạnh $-15^\circ\text{C}$ trong 3 ngày, $-50^\circ\text{C}$ trong 4 ngày, hoặc nướng ở nhiệt độ $>65^\circ\text{C}$.
• Tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế: Tổng thuật số liệu nhiễm bệnh gạo lợn tại các lò mổ phía Bắc (dao động 0,02% - 0,31% theo Nguyễn Quốc Doanh và cs.; 0,04% tại Hà Nội; 0,06% tổng hợp các tỉnh miền Bắc). Điểm lại các nghiên cứu quốc tế tại Kenya, Nigeria, Uganda, Cameroon về các yếu tố nguy cơ như chăn nuôi thả rông, thói quen đi vệ sinh ngoài trời và các thử nghiệm điều trị bằng Albendazole ($30\text{ mg/kg}$ thể trọng), Oxfendazole ($30\text{ mg/kg}$ thể trọng).
• Điều kiện địa bàn nghiên cứu: Phân tích đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Bình (diện tích 10.752,8 ha, dân số 93.242 người, 14 đơn vị hành chính cấp xã/thị trấn, tổng đàn lợn 35.740 con) cùng hiện trạng hạ tầng chăn nuôi và thú y tại địa phương.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết vật liệu nghiên cứu gồm 400 phiếu điều tra, 650 lợn giết mổ, 400 mẫu phân người, các trang thiết bị mổ khám thú y và thiết bị xét nghiệm ký sinh trùng. Thiết lập quy trình thu thập mẫu, quy trình mổ khám kiểm tra thân thịt theo Quyết định 87/2005/QĐ-BNN, quy trình soi mẫu phân tìm trứng sán tại CDC Bắc Ninh và quy chuẩn đánh giá bệnh tích theo Thông tư 09/2016/TT-BNNPTNT.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Trình bày các dữ liệu thực nghiệm và điều tra xã hội học thu thập được:

Bảng 1: Thực trạng phương thức chăn nuôi và giết mổ tại huyện Gia Bình (N = 400 hộ; 3.034 con lợn)

Chỉ tiêu khảo sát	Phân loại	Số hộ	Tỷ lệ hộ (%)	Số lợn (con)	Tỷ lệ lợn (%)
Phương thức nuôi	Nuôi nhốt hoàn toàn	400	100,00	3.034	100,00
	Thả rông / Bán chăn thả	0	0,00	0	0,00
Loại thức ăn	Thức ăn tận dụng	335	83,75	2.310	76,14
	Thức ăn tổng hợp	58	14,50	604	19,91
	Kết hợp cả 2 loại	7	1,75	120	3,95
	Cho ăn rau sống	1	0,25	1	0,03
	Không cho ăn rau sống	399	99,75	3.033	98,68
Cơ cấu giống	Lợn lai	387	96,75	2.994	98,68
	Lợn địa phương	1	0,25	6	0,20
	Nuôi cả hai loại	12	3,00	34	1,12
	Lợn ngoại thuần	0	0,00	0	0,00
Địa điểm mổ	Giết mổ tại hộ chăn nuôi	276	69,00	955	31,48
	Tại cơ sở giết mổ nhỏ lẻ	124	31,00	2.079	68,52

Bảng 2: Tập quán sinh hoạt liên quan đến nguy cơ lây nhiễm sán dây (N = 400 hộ)

Tập quán sinh hoạt	Phân loại chi tiết	Số hộ thực hiện	Tỷ lệ (%)
Loại nhà vệ sinh	Tự hoại	398	99,50
	1 ngăn	1	0,25
	2 ngăn	1	0,25
Thói quen ăn uống	Ăn thịt chưa chín (tái, nem chua, nem bùi)	2	0,50
	Không ăn thịt sống/tái	398	99,50
	Thường xuyên ăn rau sống	195	48,75
	Không ăn rau sống	205	51,25
Y tế dự phòng	Đã từng đi xét nghiệm sán dây	2	0,50
	Tẩy giun sán định kỳ hàng năm	109	27,25

Bảng 3: Phân bổ mẫu lợn giết mổ được kiểm tra theo địa bàn (Tổng số = 650 con)

Địa phương (xã/thị trấn)	Số lợn kiểm tra (con)	Tỷ lệ phân bổ (%)
Xuân Lai	200	30,78
Vạn Ninh	150	23,08
Thị trấn Gia Bình	150	23,08
Đại Lai	100	15,38
Đại Bái	50	7,68
Tổng cộng	650	100,00

Phân tích kết quả thực nghiệm cho thấy:

• Tình hình mắc bệnh gạo ở lợn: Qua khám thịt 650 lợn giết mổ tại 5 xã/thị trấn, không phát hiện cá thể lợn nào mang ấu trùng Cysticercus cellulosae ở các nhóm cơ và phủ tạng kiểm tra.
• Tình hình nhiễm sán dây ở người: Qua xét nghiệm 400 mẫu phân tại CDC Bắc Ninh, không phát hiện thấy trứng sán dây Taenia solium.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn bộ các phát hiện nghiên cứu về thực trạng chăn nuôi, tập quán vệ sinh và kết quả kiểm tra ký sinh trùng. Đưa ra 2 nhóm kiến nghị cụ thể đối với cơ quan quản lý thú y và người dân địa phương nhằm duy trì an toàn dịch tễ.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Chuyển biến phương thức chăn nuôi: 100% hộ dân khảo sát (400/400 hộ) áp dụng hình thức nuôi nhốt hoàn toàn, chấm dứt tập quán thả rông lợn; 96,75% hộ nuôi các giống lợn lai thương phẩm có thời gian nuôi ngắn; 99,75% hộ không cho lợn ăn rau sống.
2. Cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường: 99,50% số hộ đã xây dựng và sử dụng nhà vệ sinh tự hoại, hạn chế tối đa nguy cơ mầm bệnh phát tán ra môi trường tự nhiên; 99,50% người dân không có thói quen ăn thịt sống/tái.
3. Hiện trạng nhiễm bệnh: Kiểm tra thực tế trên 650 lợn giết mổ và xét nghiệm 400 mẫu phân người đại diện tại huyện Gia Bình cho thấy không ghi nhận ca nhiễm ấu trùng C. cellulosae trên lợn cũng như không phát hiện người nhiễm sán dây T. solium.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Đối với cơ quan chuyên môn và chính quyền:
  • Tăng cường công tác kiểm soát giết mổ, đặc biệt là tại các điểm giết mổ tại gia đình (vốn chiếm 69,00% số hộ thực hiện), đưa hoạt động giết mổ vào các cơ sở tập trung đảm bảo vệ sinh thú y.
  • Đẩy mạnh tuyên truyền giáo dục sức khỏe cộng đồng về an toàn thực phẩm, vận động người dân duy trì thói quen ăn chín uống sôi và rửa sạch rau sống trước khi sử dụng.
  • Tăng cường vận động nhân dân định kỳ tẩy giun sán (hiện mới đạt 27,25% số hộ thực hiện, chủ yếu là trẻ em).
• Đối với người chăn nuôi:
  • Tiếp tục duy trì phương thức nuôi nhốt cách ly, không cho lợn ăn rau sống hoặc thức ăn chưa qua nấu chín khi dùng nguồn thức ăn tận dụng (chiếm 83,75% số hộ).
  • Quản lý tốt nguồn phân, chất thải chăn nuôi và chất thải sinh hoạt.

Đóng góp của đề tài

Công trình cung cấp bộ số liệu thực địa cập nhật (giai đoạn 2019–2020) về dịch tễ học bệnh gạo lợn tại huyện Gia Bình ngay sau thời điểm xảy ra sự cố y tế liên quan đến sán dây lợn tại tỉnh Bắc Ninh, làm sáng tỏ mối liên hệ giữa sự thay đổi tích cực trong tập quán chăn nuôi nuôi nhốt, điều kiện vệ sinh tự hoại với việc cắt đứt vòng đời lây truyền của sán dây Taenia solium.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu mới dừng lại ở phạm vi 8 xã, thị trấn thuộc huyện Gia Bình, chưa bao phủ toàn bộ 14 đơn vị hành chính của huyện.
  • Phương pháp kiểm tra lợn giết mổ chủ yếu dựa vào quan sát đại thể và vết cắt cơ truyền thống, chưa áp dụng các kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh học chuyên sâu (như ELISA) trên đàn lợn sống để phát hiện các trường hợp nhiễm ấu trùng thể ẩn hoặc cường độ rất thấp.
  • Phương pháp xét nghiệm phân trực tiếp ở người có thể có độ nhạy hạn chế nếu đốt sán chưa rụng hoặc trứng sán phân tán không đều trong mẫu phân.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi điều tra giám sát dịch tễ sang các huyện lân cận thuộc tỉnh Bắc Ninh.
  • Ứng dụng kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh học ELISA hoặc sinh học phân tử PCR để nâng cao độ chính xác trong việc tầm soát kháng thể và kháng nguyên Cysticercus cellulosae trên diện rộng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Chăn nuôi Thú y, Thú y, Bác sĩ Y học Dự phòng và Ký sinh trùng học.
  • Cán bộ thú y cơ sở, nhân viên y tế dự phòng tại các trung tâm y tế huyện và chi cục chăn nuôi thú y cấp tỉnh.
• Các nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Bảng tổng hợp các đặc tính sinh học, khả năng đề kháng nhiệt độ/hóa chất của ấu trùng và trứng sán dây.
  • Quy trình mổ khám kiểm tra thân thịt lợn theo các quy định thú y hiện hành.
  • Mẫu phiếu điều tra dịch tễ học nông hộ và phương pháp luận khảo sát tập quán chăn nuôi kết hợp vệ sinh sinh hoạt cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nuôi nhốt và loại thức ăn chủ yếu của đàn lợn tại huyện Gia Bình theo kết quả điều tra là bao nhiêu?
Theo kết quả điều tra 400 hộ (với tổng đàn 3.034 con lợn), 100% số hộ thực hiện nuôi nhốt hoàn toàn, không có hộ nào thả rông. Về thức ăn, 83,75% số hộ sử dụng thức ăn tận dụng (chiếm 76,14% tổng đàn lợn), 14,50% số hộ sử dụng thức ăn tổng hợp (chiếm 19,91% tổng đàn), và 99,75% số hộ không cho lợn ăn rau sống.

2. Tiêu chuẩn xử lý thân thịt lợn mắc bệnh gạo theo Thông tư 09/2016/TT-BNNPTNT được khóa luận trích dẫn như thế nào?
Quy định nêu rõ: Nếu kiểm tra trên diện tích mặt cắt cơ $40\text{ cm}^2$ có từ 1 đến 6 ấu trùng thì thịt, thực quản, tim phải luộc chín (cắt miếng $1\text{--}2\text{ kg}$, dày $5\text{--}6\text{ cm}$ luộc trong 45 phút đến 1 giờ) trước khi sử dụng; nếu mật độ trên 6 ấu trùng/$40\text{ cm}^2$ thì toàn bộ thịt phải tiêu hủy bỏ.

3. Khóa luận đã kiểm tra bao nhiêu lợn giết mổ và xét nghiệm bao nhiêu mẫu phân người tại Gia Bình?
Tác giả đã kiểm tra thực tế 650 con lợn giết mổ tại 5 xã/thị trấn (Xuân Lai 200 con, Vạn Ninh 150 con, TT. Gia Bình 150 con, Đại Lai 100 con, Đại Bái 50 con) và xét nghiệm 400 mẫu phân người thuộc 4 nhóm tuổi tại Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Bắc Ninh.

4. Phác đồ dùng thuốc điều trị bệnh gạo lợn được tác giả tổng thuật gồm những loại thuốc nào?
Tác giả dẫn liệu từ các nghiên cứu thú y khuyến cáo có thể điều trị bằng Albendazole (liều $30\text{ mg/kg}$ thể trọng) hoặc Oxfendazole (liều $30\text{ mg/kg}$ thể trọng), cho lợn uống liên tục trong 3 ngày, sau 24 ngày ấu trùng sẽ chết và thoái hóa.

5. Kết quả kiểm tra ký sinh trùng thực tế tại huyện Gia Bình trong thời gian nghiên cứu ghi nhận điều gì?
Trong 650 lợn giết mổ được kiểm tra và 400 mẫu phân người được xét nghiệm trong giai đoạn từ tháng 11/2019 đến tháng 5/2020, không phát hiện trường hợp lợn nào mắc bệnh gạo (Cysticercus cellulosae) và không có mẫu phân người nào dương tính với trứng sán dây Taenia solium.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Hà đã phản ánh trung thực thực trạng dịch tễ học bệnh gạo lợn và sán dây Taenia solium tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2019–2020. Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng nhờ tỷ lệ nuôi nhốt lợn đạt 100% cùng việc 99,50% hộ gia đình sử dụng nhà vệ sinh tự hoại, mầm bệnh đã được khống chế hiệu quả và không phát hiện ca nhiễm trên 650 lợn giết mổ cũng như 400 mẫu phân người khảo sát. Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học xác đáng giúp địa phương tiếp tục duy trì các biện pháp kiểm soát giết mổ và an toàn sinh học nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Bệnh gạo lợn do ấu trùng Cysticercus cellulosae (C. cellulosae) là một bệnh truyền lây giữa động vật và người. Ở Việt Nam, bệnh do ấu trùng C. cellulosae có ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc.

Tỷ lệ lợn nhiễm ấu trùng C. cellulosae bình quân ở miền Bắc Việt Nam là 1,0 - 7,2%, ở miền Nam là 4,3% (De N. Khi lợn mắc bệnh, ấu trùng C. cellulosae gây tác hại rõ rệt tới sức khỏe của lợn.

Phần lớn lợn mắc bệnh bị còi cọc và chậm lớn. Nếu ấu trùng ký sinh ở não thì lợn có triệu chứng thần kinh, lợn đi lại mất thăng bằng. Nếu ấu trùng ký sinh ở lưỡi, có thể thấy liệt lưỡi và hàm (Nguyễn Thị Kim Lan và cs. cellulosae là ấu trùng của sán dây Teania solium (T.

solium ký sinh và gây bệnh trên người. Tỷ lệ người nhiễm sán dây T. solium ở các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển ở Châu Phi, Nam Mỹ và Châu Á khá cao (3 - 24%). Ngoài bệnh do sán dây trưởng thành T.

solium ký sinh ở ruột non, người còn bị bệnh do ấu trùng của nó gây ra. cellulosae ký sinh ở nhiều vị trí khác nhau trong cơ thể: cơ, mắt, tim, não… Nguy hiểm nhất là neurocysticercosis - một căn bệnh gây tỷ lệ tử vong cao ở người do ấu trùng sán dây T. solium ký sinh ở não gây ra. Người bị bệnh thường đau đầu dữ dội, suy nhược thần kinh nhanh chóng, chóng mặt, buồn nôn và nôn mửa, thị lực và trí nhớ giảm sút, co giật, rối loạn cảm giác, tê liệt, hôn mê và chết.

Ở nước ta, cho đến nay có rất ít công trình nghiên cứu về biện pháp phòng bệnh ấu trùng C. cellulosae của sán dây T. solium (bệnh gạo) cho lợn, vì vậy cũng chưa kiểm soát được bệnh sán dây và bệnh gạo trên người. Điều m 2 này dẫn tới hệ quả là tình trạng người bị bệnh sán dây T.

solium trưởng thành và bệnh ấu trùng sán dây này vẫn đang lưu hành ở các địa phương, là mối nguy hiểm thường trực cho con người. Bắc Ninh là một tỉnh đồng bằng sông Hồng có nghề chăn nuôi lợn phát triển. Trên địa bàn tỉnh có 8 huyện, thành phố, thị xã, có 126 đơn vị xã, phường, thị trấn, có 13 trại chăn nuôi lợn. Theo số liệu của Chi cục Chăn nuôi - Thú y, ở thời điểm tháng 10 năm 2018, tỉnh Bắc Ninh có 315.

Công tác giám sát và phòng, chống các bệnh truyền nhiễm trên lợn nuôi tại các địa phương của tỉnh đã được thực hiện, vì vậy trong những năm gần đây, các bệnh truyền nhiễm như: bệnh dịch tả lợn, bệnh tụ huyết trùng lợn, bệnh tai xanh… đã cơ bản được khống chế. Tuy nhiên, việc giám sát các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh gạo trên lợn nói riêng vẫn chưa được chú ý, dẫn đến lợn có thể bị mắc bệnh gạo, người có thể mắc bệnh sán dây T. solium và bệnh gạo. Vào tháng 3/2019, đã có 209 người dân ở huyện Thuận Thành (phần lớn là trẻ em) có kết quả xét nghiệm dương tính với sán dây lợn tại Bệnh viện nhiệt đới TW và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TW.

Kết quả này đã gây ra tâm lý hoang mang, lo lắng trong nhân dân, ảnh hưởng đến tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh. Những phân tích trên cho thấy, việc nghiên cứu về thực trạng lưu hành bệnh gạo lợn, đề xuất biện pháp phòng, chống hiệu quả bệnh gạo trên lợn tại huyện Gia Bình nói riêng và tỉnh Bắc Ninh nói chung, từ đó phòng, chống được bệnh sán dây và bệnh ấu trùng sán dây lợn rất nguy hiểm trên người được đặt ra trong đề tài này là vấn đề thời sự và cấp thiết. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Xác định tình hình mắc bệnh gạo ở lợn tại một số xã của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.

Mục tiêu cụ thể - Tình hình mắc bệnh gạo ở lợn. - Tình hình mắc bệnh sán dây T. solium ở người. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về tình hình mắc bệnh gạo trên lợn và bệnh sán dây trên người tại một số xã, thị trấn của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi lợn áp dụng biện pháp phòng bệnh gạo cho lợn, nhằm hạn chế tỷ lệ lợn mắc bệnh, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm bệnh sang người, đảm bảo sức khỏe cộng đồng. m 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.

Những hiểu biết về đặc điểm của sán dây Taenia solium và ấu trùng Cysticercus cellulosae 2. Vị trí của sán dây Taenia solium trong hệ thống phân loại động vật học Theo Nguyễn Thị Lê và cs. solium - thường gọi là sán dây lợn - có vị trí trong hệ thống phân loại như sau: Ngành Plathelminthes Rudolphi, 1805 Lớp sán dây Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Cestoda Carus, 1863 Bộ Cyclophyllidae Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Taeniata Skjabin et Schulz, 1973 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Limnaeus, 1758 Loài Taenia solium Limnaeus, 1758 2.2 Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium ký sinh ở người và ấu trùng Cysticercus cellulosae ký sinh ở lợn * Đặc điểm, hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium - Đặc điểm chung của sán dây Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [14] cho biết: Sán dây có những đặc điểm của lớp sán dây nói chung: cơ thể có hình dải băng, màu trắng hoặc trắng ngà.

Cơ thể dẹt theo hướng lưng bụng, chia thành ba phần: đầu, cổ, thân. m 5 Đầu sán thường có dạng hình cầu, có giác bám dùng để bám vào thành ruột vật chủ, nên có những hình dạng, kích thước và các cơ quan bám đặc trưng. Chiều rộng của đầu thường chỉ nhỏ hơn 1 mm. Cơ quan bám nằm trên đầu là các giác bám và nhiều móc.

Giác bám là bộ phận đặc trưng của sán dây. Móc bám nằm ngay trên đầu sán dây, sắp xếp thành một hay hai hàng. Phần cổ là những đốt sán nối tiếp sau đầu. Đốt cổ của sán dây là đốt sinh trưởng, từ các đốt cổ sinh ra các đốt thân, cơ quan sinh sản ở các đốt cổ chưa hình thành rõ.

Thân sán dây gồm nhiều đốt. Các đốt ở phần thân sán dây chia làm 3 loại: đốt chưa thành thục, đốt thành thục và đốt già. Đốt chưa thành thục là những đốt giáp với các đốt cổ, cơ quan sinh dục ở mỗi đốt này chưa phát triển đầy đủ và chỉ có cơ quan sinh dục đực. Đốt thành thục (ở giữa thân sán) là những đốt có cơ quan sinh dục đã phát triển đầy đủ, có cả cơ quan sinh dục đực và cái, có hệ bài tiết (mỗi đốt đều có cấu tạo như một cơ thể sán dây độc lập, nhưng không có hệ tiêu hóa).

Đốt già (ở cuối thân sán) là những đốt mà các khí quan khác đã teo đi, chỉ còn tử cung chứa đầy trứng sán. Đốt già thường xuyên tách khỏi cơ thể sán dây và theo phân ra ngoài. Đốt sán già có hình 4 cạnh, chiều rộng lớn hơn chiều dài. Cơ thể sán dây được bao bọc bởi 3 lớp: lớp vỏ, lớp dưới vỏ và lớp cơ, bên dưới lớp cơ là các khí quan nội tạng.

Sán dây không có hệ tiêu hóa, sán lấy dinh dưỡng bằng phương thức thẩm thấu qua bề mặt cơ thể. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh nằm ở đầu sán, từ đó có các dây thần kinh chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang. Hệ tuần hoàn và hệ hô hấp của sán dây đã tiêu giảm.

Sán dây hô hấp theo kiểu yếm khí. m 6 Hệ bài tiết của sán dây cấu tạo theo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chính từ đầu sán đi về cuối thân và thông với lỗ bài tiết. Ngoài ra, ở mỗi đốt sán còn có những ống ngang nối liền với 2 ống chính. Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh và các tuyến sinh dục.

Số lượng tinh hoàn trong mỗi đốt có từ một đến hàng trăm. Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vỏ (thể Melis) và tử cung. Sán dây thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sán, ít khi ở phía trước. Sán dây sinh sản lưỡng tính, sự thụ tinh có thể xảy ra trong cùng một đốt sán (tự thụ tinh) hoặc giữa hai đốt khác nhau trong cùng một con hoặc giữa hai con (thụ tinh chéo).

Sán tiêu hóa bằng cách, chất dinh dưỡng đi qua vỏ để thẩm thấu vào thân sán. Dịch tiêu hóa của vật chủ không thể thẩm thấu vào thân sán khi sán còn sống, nhờ đó mà sán không bị tiêu diệt khi sống trong đường tiêu hóa của vật chủ. - Đặc điểm, hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium Nhiều tác giả nghiên cứu về sán dây T. solium đều cho rằng, sán dây có đặc điểm hình thái, cấu tạo như sau: Sán dây dài, dẹp theo hướng lưng - bụng, màu trắng hoặc vàng.

Cơ thể bao gồm: đầu, cổ và các đốt. Số lượng các đốt dao động từ vài trăm đốt đến hàng nghìn đốt. Các đốt phía trước là đốt non và bé, càng về sau các đốt càng lớn và già, đốt già nhất ở cuối cơ thể. Nguyễn Thị Lê và cs.

(1996) [14] khi mô tả về hình thái của sán dây đã cho rằng: sán dây T. solium có hình dạng bên ngoài giống sán dây Taenia saginata (thường gọi là sán dây bò hoặc sán sơ mít), nhưng ngắn hơn. solium trưởng thành ký sinh ở ruột non của người, dài 2 - 7 m, tuy nhiên có trường hợp chiều dài lên đến 9 m. Đốt đầu hình cầu, có 4 giác bám, có đỉnh đầu và hai hàng móc đỉnh gồm 22 - 32 móc.

Các đốt cổ ngắn và hẹp. Đốt chưa thành thục có chiều dài lớn hơn chiều rộng. Các đốt càng về sau thân càng lớn, đốt già hình chữ nhật, tử cung phân thành 7 - 12 nhánh (Nguyễn Thị Lê và cs. m 7 Cổ của sán dây mảnh, nối tiếp với đầu, là nơi sản sinh ra đốt sán bằng cách phân đốt.

Thân gồm các đốt sán. Các đốt già cơ quan sinh dục đực tiêu biến chỉ còn thấy tử cung phân nhánh. Một đốt sán có tới 55.