Đặt vấn đề Bệnh gạo lợn do ấu trùng Cysticercus cellulosae (C. cellulosae) là một bệnh truyền lây giữa động vật và người. Ở Việt Nam, bệnh do ấu trùng C. cellulosae có ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc.
Tỷ lệ lợn nhiễm ấu trùng C. cellulosae bình quân ở miền Bắc Việt Nam là 1,0 - 7,2%, ở miền Nam là 4,3% (De N. Khi lợn mắc bệnh, ấu trùng C. cellulosae gây tác hại rõ rệt tới sức khỏe của lợn.
Phần lớn lợn mắc bệnh bị còi cọc và chậm lớn. Nếu ấu trùng ký sinh ở não thì lợn có triệu chứng thần kinh, lợn đi lại mất thăng bằng. Nếu ấu trùng ký sinh ở lưỡi, có thể thấy liệt lưỡi và hàm (Nguyễn Thị Kim Lan và cs. cellulosae là ấu trùng của sán dây Teania solium (T.
solium ký sinh và gây bệnh trên người. Tỷ lệ người nhiễm sán dây T. solium ở các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển ở Châu Phi, Nam Mỹ và Châu Á khá cao (3 - 24%). Ngoài bệnh do sán dây trưởng thành T.
solium ký sinh ở ruột non, người còn bị bệnh do ấu trùng của nó gây ra. cellulosae ký sinh ở nhiều vị trí khác nhau trong cơ thể: cơ, mắt, tim, não… Nguy hiểm nhất là neurocysticercosis - một căn bệnh gây tỷ lệ tử vong cao ở người do ấu trùng sán dây T. solium ký sinh ở não gây ra. Người bị bệnh thường đau đầu dữ dội, suy nhược thần kinh nhanh chóng, chóng mặt, buồn nôn và nôn mửa, thị lực và trí nhớ giảm sút, co giật, rối loạn cảm giác, tê liệt, hôn mê và chết.
Ở nước ta, cho đến nay có rất ít công trình nghiên cứu về biện pháp phòng bệnh ấu trùng C. cellulosae của sán dây T. solium (bệnh gạo) cho lợn, vì vậy cũng chưa kiểm soát được bệnh sán dây và bệnh gạo trên người. Điều m 2 này dẫn tới hệ quả là tình trạng người bị bệnh sán dây T.
solium trưởng thành và bệnh ấu trùng sán dây này vẫn đang lưu hành ở các địa phương, là mối nguy hiểm thường trực cho con người. Bắc Ninh là một tỉnh đồng bằng sông Hồng có nghề chăn nuôi lợn phát triển. Trên địa bàn tỉnh có 8 huyện, thành phố, thị xã, có 126 đơn vị xã, phường, thị trấn, có 13 trại chăn nuôi lợn. Theo số liệu của Chi cục Chăn nuôi - Thú y, ở thời điểm tháng 10 năm 2018, tỉnh Bắc Ninh có 315.
Công tác giám sát và phòng, chống các bệnh truyền nhiễm trên lợn nuôi tại các địa phương của tỉnh đã được thực hiện, vì vậy trong những năm gần đây, các bệnh truyền nhiễm như: bệnh dịch tả lợn, bệnh tụ huyết trùng lợn, bệnh tai xanh… đã cơ bản được khống chế. Tuy nhiên, việc giám sát các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh gạo trên lợn nói riêng vẫn chưa được chú ý, dẫn đến lợn có thể bị mắc bệnh gạo, người có thể mắc bệnh sán dây T. solium và bệnh gạo. Vào tháng 3/2019, đã có 209 người dân ở huyện Thuận Thành (phần lớn là trẻ em) có kết quả xét nghiệm dương tính với sán dây lợn tại Bệnh viện nhiệt đới TW và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TW.
Kết quả này đã gây ra tâm lý hoang mang, lo lắng trong nhân dân, ảnh hưởng đến tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh. Những phân tích trên cho thấy, việc nghiên cứu về thực trạng lưu hành bệnh gạo lợn, đề xuất biện pháp phòng, chống hiệu quả bệnh gạo trên lợn tại huyện Gia Bình nói riêng và tỉnh Bắc Ninh nói chung, từ đó phòng, chống được bệnh sán dây và bệnh ấu trùng sán dây lợn rất nguy hiểm trên người được đặt ra trong đề tài này là vấn đề thời sự và cấp thiết. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Xác định tình hình mắc bệnh gạo ở lợn tại một số xã của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.
Mục tiêu cụ thể - Tình hình mắc bệnh gạo ở lợn. - Tình hình mắc bệnh sán dây T. solium ở người. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về tình hình mắc bệnh gạo trên lợn và bệnh sán dây trên người tại một số xã, thị trấn của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi lợn áp dụng biện pháp phòng bệnh gạo cho lợn, nhằm hạn chế tỷ lệ lợn mắc bệnh, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm bệnh sang người, đảm bảo sức khỏe cộng đồng. m 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.
Những hiểu biết về đặc điểm của sán dây Taenia solium và ấu trùng Cysticercus cellulosae 2. Vị trí của sán dây Taenia solium trong hệ thống phân loại động vật học Theo Nguyễn Thị Lê và cs. solium - thường gọi là sán dây lợn - có vị trí trong hệ thống phân loại như sau: Ngành Plathelminthes Rudolphi, 1805 Lớp sán dây Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Cestoda Carus, 1863 Bộ Cyclophyllidae Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Taeniata Skjabin et Schulz, 1973 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Limnaeus, 1758 Loài Taenia solium Limnaeus, 1758 2.2 Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium ký sinh ở người và ấu trùng Cysticercus cellulosae ký sinh ở lợn * Đặc điểm, hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium - Đặc điểm chung của sán dây Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [14] cho biết: Sán dây có những đặc điểm của lớp sán dây nói chung: cơ thể có hình dải băng, màu trắng hoặc trắng ngà.
Cơ thể dẹt theo hướng lưng bụng, chia thành ba phần: đầu, cổ, thân. m 5 Đầu sán thường có dạng hình cầu, có giác bám dùng để bám vào thành ruột vật chủ, nên có những hình dạng, kích thước và các cơ quan bám đặc trưng. Chiều rộng của đầu thường chỉ nhỏ hơn 1 mm. Cơ quan bám nằm trên đầu là các giác bám và nhiều móc.
Giác bám là bộ phận đặc trưng của sán dây. Móc bám nằm ngay trên đầu sán dây, sắp xếp thành một hay hai hàng. Phần cổ là những đốt sán nối tiếp sau đầu. Đốt cổ của sán dây là đốt sinh trưởng, từ các đốt cổ sinh ra các đốt thân, cơ quan sinh sản ở các đốt cổ chưa hình thành rõ.
Thân sán dây gồm nhiều đốt. Các đốt ở phần thân sán dây chia làm 3 loại: đốt chưa thành thục, đốt thành thục và đốt già. Đốt chưa thành thục là những đốt giáp với các đốt cổ, cơ quan sinh dục ở mỗi đốt này chưa phát triển đầy đủ và chỉ có cơ quan sinh dục đực. Đốt thành thục (ở giữa thân sán) là những đốt có cơ quan sinh dục đã phát triển đầy đủ, có cả cơ quan sinh dục đực và cái, có hệ bài tiết (mỗi đốt đều có cấu tạo như một cơ thể sán dây độc lập, nhưng không có hệ tiêu hóa).
Đốt già (ở cuối thân sán) là những đốt mà các khí quan khác đã teo đi, chỉ còn tử cung chứa đầy trứng sán. Đốt già thường xuyên tách khỏi cơ thể sán dây và theo phân ra ngoài. Đốt sán già có hình 4 cạnh, chiều rộng lớn hơn chiều dài. Cơ thể sán dây được bao bọc bởi 3 lớp: lớp vỏ, lớp dưới vỏ và lớp cơ, bên dưới lớp cơ là các khí quan nội tạng.
Sán dây không có hệ tiêu hóa, sán lấy dinh dưỡng bằng phương thức thẩm thấu qua bề mặt cơ thể. Hệ thần kinh ở sán dây kém phát triển, gồm có hạch thần kinh nằm ở đầu sán, từ đó có các dây thần kinh chạy dọc cơ thể. Có hai dây phát triển hơn nằm bên ngoài ống bài tiết và mỗi đốt nối với nhau bởi các cầu nối ngang. Hệ tuần hoàn và hệ hô hấp của sán dây đã tiêu giảm.
Sán dây hô hấp theo kiểu yếm khí. m 6 Hệ bài tiết của sán dây cấu tạo theo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chính từ đầu sán đi về cuối thân và thông với lỗ bài tiết. Ngoài ra, ở mỗi đốt sán còn có những ống ngang nối liền với 2 ống chính. Hệ sinh dục đực gồm tinh hoàn, ống dẫn tinh và các tuyến sinh dục.
Số lượng tinh hoàn trong mỗi đốt có từ một đến hàng trăm. Hệ sinh dục cái có cấu tạo phức tạp, gồm có buồng trứng, ống dẫn trứng, ootyp, tuyến noãn hoàng, túi nhận tinh, tuyến vỏ (thể Melis) và tử cung. Sán dây thường có hai buồng trứng nằm giữa hoặc phía sau đốt sán, ít khi ở phía trước. Sán dây sinh sản lưỡng tính, sự thụ tinh có thể xảy ra trong cùng một đốt sán (tự thụ tinh) hoặc giữa hai đốt khác nhau trong cùng một con hoặc giữa hai con (thụ tinh chéo).
Sán tiêu hóa bằng cách, chất dinh dưỡng đi qua vỏ để thẩm thấu vào thân sán. Dịch tiêu hóa của vật chủ không thể thẩm thấu vào thân sán khi sán còn sống, nhờ đó mà sán không bị tiêu diệt khi sống trong đường tiêu hóa của vật chủ. - Đặc điểm, hình thái, cấu tạo của sán dây Taenia solium Nhiều tác giả nghiên cứu về sán dây T. solium đều cho rằng, sán dây có đặc điểm hình thái, cấu tạo như sau: Sán dây dài, dẹp theo hướng lưng - bụng, màu trắng hoặc vàng.
Cơ thể bao gồm: đầu, cổ và các đốt. Số lượng các đốt dao động từ vài trăm đốt đến hàng nghìn đốt. Các đốt phía trước là đốt non và bé, càng về sau các đốt càng lớn và già, đốt già nhất ở cuối cơ thể. Nguyễn Thị Lê và cs.
(1996) [14] khi mô tả về hình thái của sán dây đã cho rằng: sán dây T. solium có hình dạng bên ngoài giống sán dây Taenia saginata (thường gọi là sán dây bò hoặc sán sơ mít), nhưng ngắn hơn. solium trưởng thành ký sinh ở ruột non của người, dài 2 - 7 m, tuy nhiên có trường hợp chiều dài lên đến 9 m. Đốt đầu hình cầu, có 4 giác bám, có đỉnh đầu và hai hàng móc đỉnh gồm 22 - 32 móc.
Các đốt cổ ngắn và hẹp. Đốt chưa thành thục có chiều dài lớn hơn chiều rộng. Các đốt càng về sau thân càng lớn, đốt già hình chữ nhật, tử cung phân thành 7 - 12 nhánh (Nguyễn Thị Lê và cs. m 7 Cổ của sán dây mảnh, nối tiếp với đầu, là nơi sản sinh ra đốt sán bằng cách phân đốt.
Thân gồm các đốt sán. Các đốt già cơ quan sinh dục đực tiêu biến chỉ còn thấy tử cung phân nhánh. Một đốt sán có tới 55.