ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ PTN CÔNG NGHỆ NANO Trần Nguyên Lân NGHIÊN CỨU MỘT SỐ TÍNH CHẤT CƠ BẢN CỦA HỆ HẠT NANO TỪ BẰNG PHƯƠNG PHÁP MÔ PHỎNG TRÊN MÁY TÍNH Chuyên ngành: Vật liệu và Linh kiện Nanô (Chuyên ngành đào tạo thí điểm) LUẬN VĂN THẠC SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Hoàng Hải Thành phố Hồ Chí Minh - 2010 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Lêi c¶m ¬n §Çu tiªn cho t«i ®−îc c¶m ¬n §H C«ng NghÖ - §HQG Hμ Néi vμ PTN C«ng NghÖ Nano - §HQG Tp Hå ChÝ Minh ®· t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó t«i ®−îc häc tËp vμ hoμn thμnh luËn v¨n nμy. T«i còng xin ®−îc ch©n thμnh c¶m ¬n c¸c ThÇy C« gi¸o ®· truyÒn ®¹t cho t«i nh÷ng kiÕn thøc quý b¸u trong suèt hai n¨m häc qua. §Æc biÖt cho t«i ®−îc tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c ®Õn PGS.
TrÇn Hoμng H¶i. ThÇy kh«ng chØ trùc tiÕp h−íng dÉn t«i mμ cßn t¹o nhiÒu c¬ héi ®Ó t«i ®−îc nghiªn cøu khoa häc. T«i xin ®−îc ghi nhí ®Õn ThÇy nh− lμ ng−êi ThÇy ®Çu tiªn trªn con ®−êng nghiªn cøu khoa häc cña m×nh. Cho t«i ®−îc gëi lêi c¶m ¬n ®Õn TS.
NguyÔn M¹nh TuÊn, ViÖn phã ViÖn VËt lý Tp Hå ChÝ Minh kiªm Tr−ëng phßng VËt liÖu míi vμ vËt liÖu cÊu tróc nano, ViÖn VËt lý Tp Hå ChÝ Minh. ThÇy ®· quan t©m vμ t¹o nh÷ng ®iÒu kiÖn tèt nhÊt ®Ó t«i hoμn thμnh luËn v¨n nμy. Cuèi cïng, t«i xin ch©n thμnh c¶m ¬n nh÷ng ®ång nghiÖp, b¹n bÌ vμ gia ®×nh ®· ®éng viªn, gióp ®ì t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp còng nh− thùc hiÖn luËn v¨n. Tp Hå ChÝ Minh, ngμy 25 th¸ng 02 n¨m 2010 T¸c gi¶ luËn v¨n TrÇn Nguyªn L©n 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Néi dung Trang B¶ng ch÷ c¸i viÕt t¾t 5 Më ®Çu 6 Ch−¬ng 1- Tæng quan 8 1.
M« h×nh hãa vμ m« pháng trong khoa häc vËt liÖu 8 1. ý t−ëng c¬ b¶n cña viÖc m« h×nh ho¸ vμ m« pháng 8 1. X©y dùng m« h×nh to¸n häc tõ nh÷ng bøc tranh hiÖn t−îng 9 1. Mét sè l−u ®å m« t¶ qu¸ tr×nh m« h×nh hãa vμ m« pháng 9 1.
Ph©n lo¹i m« h×nh 11 1. Ph−¬ng ph¸p Monte Carlo 11 1. Ph−¬ng ph¸p Monte Carlo lÊy mÉu ®¬n gi¶n 12 1. Ph−¬ng ph¸p Monte Carlo lÊy mÉu quan träng - thuËt to¸n Metropolis 12 1.
Kh¸i niÖm vμ tÝnh chÊt c¬ b¶n cña h¹t nano tõ 15 1. Sù ph©n chia domain trong vËt liÖu s¾t tõ 15 1. Sù tõ hãa cña h¹t nano tõ 17 1. TÝnh chÊt cña h¹t nano tõ t¹i nhiÖt ®é h÷u h¹n 19 1.
Mét sè phÐp ®o x¸c ®Þnh tÝnh chÊt cña hÖ h¹t nano tõ 24 1. Sù t−¬ng t¸c gi÷a nh÷ng h¹t nano tõ 25 1. øng dông cña h¹t nano tõ trong y sinh häc 27 1. TruyÒn dÉn thuèc 28 1.
N©ng th©n nhiÖt côc bé 29 1. T¨ng tÝnh t−¬ng ph¶n cho MRI 30 Ch−¬ng 2- m« h×nh vμ m« pháng 33 2. N¨ng l−îng cña hÖ h¹t nano tõ 33 2. Ph−¬ng ph¸p m« pháng 35 2.
TÝnh to¸n n¨ng l−îng l−ìng cùc 35 2. ThuËt to¸n m« pháng 36 2. Lùa chän th«ng sè 38 Ch−¬ng 3- kÕt qu¶ vμ th¶o luËn 39 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. NhiÖt ®é khãa cña hÖ h¹t nano tõ 39 3.
§é tõ hãa trong qu¸ tr×nh zero-field-cooled 39 3. Sù ph©n bè rμo thÕ trong hÖ h¹t nano tõ 40 3. Sù t¸n s¾c cña mÉu 41 3. T−¬ng t¸c tÜnh tõ gi÷a c¸c h¹t 42 3.
Sù phô thuéc cña ®Ønh ZFC vμo tõ tr−êng ngoμi 43 3. Chu tr×nh tõ trÔ cña hÖ h¹t nano tõ 47 3. ¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é 47 3. Sù t¸n s¾c cña mÉu 48 3.
T−¬ng t¸c tÜnh tõ gi÷a c¸c h¹t 49 3. TÝnh chÊt tËp hîp cña hÖ h¹t nano tõ 51 KÕt luËn vμ h−íng nghiªn cøu t−¬ng lai 53 Tμi liÖu tham kh¶o 55 Phô lôc: C¸c bμi b¸o liªn quan ®Õn luËn v¨n 59 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com B¶ng ch÷ c¸i viÕt t¾t STT Ch÷ viÕt t¾t NghÜa tiÕng Anh NghÜa tiÕng ViÖt 1 DDI Dipolar Interaction T−¬ng t¸c l−ìng cùc 2 FC Field-Cooled Lμm l¹nh cã tõ tr−êng 3 MCM Monte Carlo method Ph−¬ng ph¸p Monte Carlo 4 MNPs MagneticNanoparticles Nh÷ng h¹t nano tõ 5 SPM Superparamagnetism Siªu thuËn tõ 6 ZFC Zero-Field-Cooled Lμm l¹nh kh«ng tõ tr−êng 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Më ®Çu Cïng víi xu h−íng ph¸t triÓn chung cña khoa häc, ngμnh vËt liÖu ngμy cμng gãp phÇn to lín vμo nhiÒu mÆt trong ®êi sèng cña con ng−êi. Kh«ng nh÷ng chÕ t¹o nh÷ng c«ng cô hiÖn ®¹i gióp ®ì con ng−êi mμ cßn më ra nh÷ng kh¶ n¨ng míi trong viÖc trÞ bÖnh còng nh− b¶o vÖ m«i tr−êng. V× vËy viÖc nghiªn cøu khoa häc vËt liÖu, c¶ lý thuyÕt vμ thùc nghiÖm, mang tÝnh chÊt cÊp b¸ch.
Mét trong sè nh÷ng vËt liÖu mμ c«ng nghÖ tiªn tiÕn ®em l¹i ®ã lμ vËt liÖu tõ cÊu tróc nano bao gåm h¹t nano tõ vμ mμng máng tõ. ThËt ra, vËt liÖu tõ ®· ®−îc øng dông tõ rÊt sím vμ hiÖn nay vËt liÖu tõ cÊu tróc nano høa hÑn nh÷ng øng dông réng r·i trong rÊt nhiÒu lÜnh vùc. Nh÷ng hÖ h¹t nano tõ cã thÓ bao gåm nh÷ng h¹t nano tõ ®−îc ph©n bè trong c¸c m«i tr−êng nh− chÊt r¾n (granular solids) hoÆc trong chÊt láng (magnetic fluid). C¸c m«i tr−êng nμy cã thÓ lμ c¸ch ®iÖn hoÆc kh«ng c¸ch ®iÖn, tinh thÓ hoÆc v« ®Þnh h×nh vμ cã thÓ cã vμi pha kh¸c nhau cña vËt liÖu.
Theo ®ã, tÝnh chÊt vËt lý cña hÖ h¹t nano tõ cã kh¶ n¨ng ®−îc ®iÒu chØnh ®Ó tïy vμo môc ®Ých øng dông hoÆc nghiªn cøu. ë n−íc ta hiÖn nay, viÖc nghiªn cøu vËt liÖu tõ cÊu tróc nano ®−îc thùc hiÖn bëi mét sè nhãm. HÇu hÕt c¸c nghiªn cøu chó träng vμo vÊn ®Ò øng dông cña h¹t nano tõ, trong khi ®ã nh÷ng tÝnh chÊt c¬ b¶n vÉn ch−a ®−îc t×m hiÓu mét c¸ch s©u s¾c. Do vËy chóng t«i tiÕn hμnh hμnh nghiªn cøu nh÷ng tÝnh chÊt c¬ b¶n cña hÖ h¹t nano tõ b»ng ph−¬ng ph¸p m« pháng trªn m¸y tÝnh.
Trªn thÕ giíi, trong nhiÒu n¨m gÇn ®©y, c¸c nhμ khoa häc ®· nç lùc nghiªn cøu nh»m ®−a ra mét lý thuyÕt tæng qu¸t cho hÖ h¹t nano tõ bao gåm c¶ ¶nh h−ëng cña t−¬ng t¸c vμ sù t¸n s¾c. Nh÷ng m« h×nh nμy chØ dõng l¹i ë tr−êng hîp mÉu lo·ng [21,43] hoÆc t−¬ng t¸c yÕu [1,21,24]. GÇn ®©y, dùa trªn ph−¬ng ph¸p m« pháng Monte Carlo, rÊt nhiÒu nghiªn cøu ®· chØ ra sù th¨ng gi¸ng nhiÖt cña hÖ h¹t nano tõ [10,15], hoÆc ¶nh h−ëng cña t−¬ng t¸c m¹nh lªn tÝnh chÊt cña hÖ h¹t nano tõ [3,10,12,16,22,23,27,40,41,42,45]. Tuy nhiªn, vÉn cßn mét sè vÊn ®Ò ch−a ®−îc s¸ng tá nh− lμ sù phô thuéc cña nhiÖt ®é khãa vμo tr−êng thÊp, còng nh− ¶nh h−ëng liªn kÕt cña sù t¸n s¾c vμ t−¬ng t¸c tÜnh tõ gi÷a c¸c h¹t lªn tÝnh chÊt tõ trÔ cña hÖ.
§©y chÝnh lμ lý do v× sao chóng t«i tËp trung nghiªn cøu hai vÊn ®Ò nμy. Bμi luËn v¨n gåm bèn ch−¬ng, (i) trong ch−¬ng mét, chóng t«i sÏ giíi thiÖu s¬ l−îc vÒ ngμnh khoa häc vËt liÖu tÝnh to¸n, mÆc dï cßn kh¸ non trÎ so víi lý thuyÕt vμ thùc nghiÖm nh−ng tÝnh to¸n sè gãp phÇn kh«ng nhá vμo sù ph¸t triÓn chung cña khoa häc vËt liÖu, ®ång thêi trong ch−¬ng nμy chóng t«i ®Ò cËp ®Õn ph−¬ng ph¸p Monte Carlo, mét ph−¬ng ph¸p rÊt h÷u hiÖu vμ th−êng ®−îc sö dông trong viÖc nghiªn cøu hÖ nano tõ. Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n vμ øng dông cña hÖ 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com h¹t nano tõ trong y sinh häc còng ®−îc tãm t¾t trong ch−¬ng nμy. (ii) Ch−¬ng hai, chóng t«i ®−a ra m« h×nh chi tiÕt vμ qu¸ tr×nh tÝnh to¸n, ch−¬ng nμy rÊt quan träng bëi v× nã ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn ý nghÜa vËt lý còng nh− kÕt qu¶ m« pháng.
(iii) Trong ch−¬ng ba, chóng t«i sÏ th¶o luËn vÒ nh÷ng kÕt qu¶ ®· thu ®−îc, nh÷ng kÕt qu¶ m« pháng cña chóng t«i ®−îc so s¸nh víi nh÷ng kÕt qu¶ thùc nghiÖm còng nh− tiªn ®o¸n tÝnh chÊt cña hÖ h¹t nano tõ. TÊt c¶ c¸c kÕt qu¶ nμy ®Òu ®−îc gi¶i thÝch râ rμng. (iv) Cuèi cïng, mét sè vÊn ®Ò chÝnh yÕu cña luËn v¨n còng nh− nh÷ng dù ®Þnh nghiªn cøu trong t−¬ng lai ®−îc tãm t¾t trong phÇn kÕt luËn. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ch−¬ng 1 - TæNG QUAN 1.
M« H×nh hãa Vμ M« Pháng Trong Khoa Häc VËt LiÖu Trong phÇn chóng ta sÏ s¬ l−îc mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n cña khoa häc vËt liÖu tÝnh to¸n. Nh− chóng ta thÊy trªn h×nh 1.1, m« pháng m¸y tÝnh lμ mét m¾c xÝch kh«ng thÓ thiÕu trong khoa häc vËt liÖu hiÖn ®¹i. Thùc nghiÖm M« pháng Lý thuyÕt m¸y tÝnh H×nh 1. Sù liªn hÖ gi÷a thùc nghiÖm, lý thuyÕt vμ m« pháng m¸y tÝnh trong khoa häc vËt liÖu hiÖn ®¹i.
ý tưởng cơ bản của viÖc m« h×nh ho¸ vμ m« pháng Mục đÝch chung của khoa học là để t×m hiểu và điều khiển thế giới vật chất. Tuy nhiªn, cã rất nhiều vấn đề kh«ng thể quan s¸t một c¸ch đầy đủ hoặc kh«ng thể hiểu thấu và điều khiển nếu kh«ng cã trừu tượng hãa khoa học. Trừu tượng hãa khoa học cã nghÜa lμ thay thế những phần của thế giới thực dưới sự xem xÐt bằng một m« h×nh. Qu¸ tr×nh thiết kế những m« h×nh được xem như lμ nguyªn lý tổng qu¸t vμ cơ bản nhất của việc m« phỏng.
Nã m« tả phương ph¸p khoa học của việc đưa ra một sự “bắt chước” đơn giản với hệ thực mμ vẫn bảo tồn những đặc tÝnh quan trọng của hệ thực đã. Nãi c¸ch kh¸c, một m« h×nh m« tả một hệ thực bằng c¸ch sử dụng một cấu tróc tương tự nhưng đơn giản hơn. Những m« h×nh trừu tượng như vậy cã thể xem như là điểm bắt đầu cơ bản của lý thuyết. Tuy nhiªn, cÇn phải nhấn mạnh rằng kh«ng cã sự tồn tại thống nhất hoàn toàn giữa những m« h×nh và hệ thực.
Hay nãi c¸ch kh¸c mỗi m« h×nh kh«ng thể bao gồm một c¸ch đầy đủ những tÝnh chất của một hệ thực. Và điều này càng đóng hơn trong khoa học vật liệu, bởi v× nã bao gồm rất nhiều những kÝch thước và cơ chế kh¸c nhau. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. X©y dùng m« h×nh to¸n học tõ nh÷ng bøc tranh hiÖn t−îng Tr−íc khi ®−a ra nh÷ng ph−¬ng ph¸p gi¶i sè, nh÷ng nhμ khoa häc tÝnh to¸n ph¶i ®−a ra nh÷ng m« h×nh to¸n häc võa phï hîp víi nh÷ng tÝnh chÊt ®· quan s¸t tõ thùc nghiÖm, võa cã kh¶ n¨ng gi¶i ®−îc.
Mét m« h×nh to¸n häc sau khi ®−îc x©y dùng cã thÓ ¸p dông cho nh÷ng tr−êng hîp víi nh÷ng th«ng sè vμ ®iÒu kiÖn kh¸c nhau.