Nghiên cứu tiếp cận pháp lý đối với dữ liệu số và cơ chế điều chỉnh quyền về dữ liệu số trong pháp luật việt nam

Chuyên khảo luật học phân tích Nghiên cứu tiếp cận pháp lý đối với dữ liệu số và cơ chế điều chỉnh quyền về dữ liệu số trong pháp, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Huỳnh Thiên Tứ
• Trường học: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Nghiên cứu tiếp cận pháp lý đối với dữ liệu số và cơ chế điều chỉnh quyền về dữ liệu số trong pháp luật việt nam
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Pháp Lý Về Dữ Liệu Số Việt Nam

Phong trào chuyển đổi số đang thúc đẩy kinh tế toàn cầu, Việt Nam không ngoại lệ. Kinh tế số chiếm khoảng 15% GDP cả nước vào năm 2022, đạt 23 tỷ đô-la, trong đó thương mại điện tử đóng góp 14 tỷ đô-la. Việt Nam nằm trong top các nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế số nhanh nhất thế giới. Quyền riêng tư đối với thông tin cá nhân trở thành mối quan tâm lớn. Sự phụ thuộc vào các kênh kỹ thuật số làm tăng việc thu thập, lưu trữ và sử dụng dữ liệu cá nhân. Các mô hình kinh doanh mới phụ thuộc nhiều vào xử lý dữ liệu. Tần suất vi phạm dữ liệu ngày càng tăng, làm tăng thêm lo ngại về quyền riêng tư. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu các tiếp cận pháp lý hiện tại và đề xuất các cơ chế điều chỉnh quyền về dữ liệu số hiệu quả hơn trong bối cảnh pháp luật Việt Nam.

1.1. Nguồn gốc và hình thành các lĩnh vực quản lý dữ liệu

Từ năm 2006, các quy định về bảo vệ thông tin cá nhân được xây dựng trong khung quản lý thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Nhiều quy định mới đã được bổ sung vào luật và văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành, phản ánh sự mở rộng của lĩnh vực pháp luật về bảo vệ thông tin cá nhân. Tuy nhiên, sự mở rộng này mang theo nhiều hạn chế liên quan đến tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. Vấn đề bảo vệ thông tin cá nhân được thể hiện như một quyền lợi của người tiêu dùng, được thực hiện bằng nghĩa vụ của các bên thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu cá nhân.

1.2. Các lĩnh vực quản lý dữ liệu và luật xử lý dữ liệu

Nghiên cứu này tập trung vào các quy định liên quan đến việc thu thập, sử dụng và bảo vệ dữ liệu cá nhân trong các lĩnh vực như thương mại điện tử, chính phủ điện tử và các dịch vụ trực tuyến khác. Đặc biệt, nghiên cứu xem xét các quy định về trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan, bao gồm cả các doanh nghiệp và các cơ quan nhà nước. Các quy định về an ninh mạng và bảo vệ quyền riêng tư cũng được phân tích kỹ lưỡng để đánh giá tính hiệu quả của chúng trong việc bảo vệ dữ liệu số.

II. Thách Thức Điều Chỉnh Quyền Về Dữ Liệu Số tại Việt Nam

Trong bối cảnh doanh nghiệp sử dụng mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu ngày càng nhiều, đặc biệt là các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian kết nối người dùng trên không gian mạng (ISP), vấn đề quyền sử dụng và định đoạt dữ liệu được quan tâm hơn bao giờ hết. Dữ liệu thu thập được trong quá trình trao đổi thông tin mạng bao gồm cả dữ liệu liên quan đến đời sống cá nhân, nhưng chúng hòa lẫn với dữ liệu công nghiệp khác trong các khối dữ liệu lớn đến mức khó có thể phân tách được. Điều này đòi hỏi một khung pháp lý rõ ràng để điều chỉnh việc truyền đưa, trao đổi, lưu trữ và sử dụng dữ liệu, không gây trở ngại cho các mô hình kinh doanh đang tăng trưởng, nhưng đồng thời, đảm bảo quyền con người chính đáng của người dùng mạng.

2.1. Xung đột nội tại trong tiếp cận pháp luật về dữ liệu số

Hiện trạng khung pháp lý cho thấy sự phân mảnh và cục bộ trong khung pháp lý về quyền nhân thân và quyền tài sản. Các quy định áp dụng những nguyên lý khác nhau để điều chỉnh những đối tượng được thể chế hóa khác nhau nhưng lại bỏ qua các yếu tố thực tế, chẳng hạn, một đơn vị dữ liệu có thể vừa chịu sự điều chỉnh của luật tài sản, vừa mang trên nó các thông điệp gắn liền với đời sống riêng của cá nhân. Khi xảy ra xung đột về phương pháp điều chỉnh trên các đối lượng dữ liệu, khung pháp lý hiện nay thường giải quyết theo hướng ưu tiên quyền nhân thân của chủ thể dữ liệu.

2.2. Khung pháp lý bảo vệ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam

Khung pháp lý chung về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam được xây dựng ở cấp độ văn bản pháp quy, bao gồm các luật, nghị định và thông tư. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế trong khung pháp lý hiện tại về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đặc biệt là về tính rõ ràng và khả năng thực thi của các quy định. So sánh tiếp cận của pháp luật Việt Nam đối với vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân với các tiếp cận khác trên thế giới cho thấy Việt Nam đang dần tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ dữ liệu.

2.3. Nhận diện những xung đột trong tiếp cận pháp luật

Các tác giả cho rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu liên ngành để xác định cách tiếp cận phù hợp nhất khi xây dựng quy chế tài sản hóa dữ liệu để tối ưu hóa lợi ích từ đối tượng mới và đầy hứa hẹn này. Về mặt phương pháp, hầu hết các nghiên cứu cho tới nay đều được tiến hành trong khung phương pháp phân tích học thuyết truyền thống của nghiên cứu luật học (doctrinal analysis).

III. Tiếp Cận Chức Năng Giải Pháp Cho Pháp Luật Dữ Liệu Số

Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu là tìm kiếm một tiếp cận pháp lý phù hợp nhằm cân bằng giữa quyền tài sản của chủ thể kinh doanh ISP với việc sử dụng, định đoạt dữ liệu số, và quyền nhân thân của người dùng mạng đối với dữ liệu cá nhân của họ. Tiếp cận này giúp vượt qua sự thiên lệch về quyền nhân thân hoặc tài sản, đồng thời khai thác các nguyên tắc pháp lý hiện hành để bảo vệ quyền lợi của cả hai bên. Điều này đòi hỏi một sự thay đổi trong tư duy pháp lý, từ việc tập trung vào bản chất của dữ liệu sang việc xem xét các chức năng và mục đích sử dụng của nó.

3.1. Khái niệm và nội dung của lý thuyết tiếp cận chức năng

Lý thuyết tiếp cận chức năng tập trung vào việc xem xét các chức năng và mục đích sử dụng của dữ liệu số thay vì chỉ tập trung vào bản chất của nó. Điều này cho phép các nhà làm luật xây dựng các quy định pháp lý linh hoạt hơn, có thể áp dụng cho nhiều loại hình dữ liệu khác nhau và trong nhiều bối cảnh khác nhau. Khái niệm này còn giúp xác định rõ ràng hơn quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, đồng thời đảm bảo rằng các quy định pháp lý không cản trở sự phát triển của kinh tế số.

3.2. Ứng dụng tiếp cận chức năng trong thực tế

Một ví dụ điển hình về việc ứng dụng tiếp cận chức năng trong thực tế là khung pháp lý quản lý dữ liệu ở Trung Quốc. Khung pháp lý này tập trung vào việc quản lý các hoạt động xử lý dữ liệu có thể gây ra rủi ro cho an ninh quốc gia và quyền riêng tư của công dân, thay vì chỉ tập trung vào bản chất của dữ liệu. Cách tiếp cận này cho phép chính phủ Trung Quốc kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng dữ liệu trong các lĩnh vực quan trọng, đồng thời khuyến khích sự phát triển của kinh tế số.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu và Các Kết Quả Dự Kiến

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp, bao gồm phân tích học thuyết pháp lý, so sánh luật học và nghiên cứu trường hợp. Phân tích học thuyết pháp lý được sử dụng để xác định các nguyên tắc và quy định pháp luật hiện hành liên quan đến dữ liệu số và quyền về dữ liệu số. So sánh luật học được sử dụng để so sánh khung pháp lý của Việt Nam với các quốc gia khác trên thế giới. Nghiên cứu trường hợp được sử dụng để phân tích các vụ việc cụ thể liên quan đến vi phạm dữ liệu và tranh chấp về quyền về dữ liệu số.

4.1. Phân tích khung pháp lý điều chỉnh dữ liệu số tại Việt Nam

Nghiên cứu sẽ phân tích chi tiết các luật, nghị định và thông tư liên quan đến dữ liệu số và quyền về dữ liệu số. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ tập trung vào việc đánh giá tính rõ ràng, khả năng thực thi và tính hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành. Các hạn chế và bất cập của khung pháp lý hiện tại cũng sẽ được chỉ ra để đề xuất các giải pháp cải thiện.

4.2. So sánh pháp luật Việt Nam và quốc tế

Nghiên cứu sẽ so sánh khung pháp lý của Việt Nam với các quốc gia khác trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia có nền kinh tế số phát triển và có các quy định pháp luật tiên tiến về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Mục đích của việc so sánh là để học hỏi kinh nghiệm và tìm ra các giải pháp phù hợp để cải thiện khung pháp lý của Việt Nam.

V. Hàm Ý Chính Sách và Hướng Phát Triển Pháp Luật Dữ Liệu Số

Nghiên cứu đề xuất một số hàm ý chính sách quan trọng để cải thiện khung pháp lý về dữ liệu số ở Việt Nam. Các hàm ý này bao gồm việc xây dựng một luật riêng về bảo vệ dữ liệu cá nhân, tăng cường năng lực cho các cơ quan quản lý nhà nước về dữ liệu số, và nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về quyền về dữ liệu số. Đồng thời cần phát triển một khung pháp lý phù hợp với sự phát triển của công nghệ và kinh tế số, đảm bảo sự cân bằng giữa bảo vệ quyền riêng tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

5.1. Hoàn thiện hành lang pháp lý về dữ liệu số

Nghiên cứu đề xuất việc xây dựng một luật riêng về bảo vệ dữ liệu cá nhân để tạo ra một khung pháp lý toàn diện và rõ ràng hơn. Luật này cần quy định chi tiết về các quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, đồng thời đưa ra các biện pháp bảo vệ dữ liệu cá nhân hiệu quả hơn. Các quy định về xử lý dữ liệu xuyên biên giới và an ninh mạng cũng cần được chú trọng.

5.2. Giải pháp chính sách để phát triển kinh tế số

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp chính sách nhằm thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số, đồng thời đảm bảo sự bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Các giải pháp này bao gồm việc khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các biện pháp bảo vệ dữ liệu tiên tiến, hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực bảo vệ dữ liệu, và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Pháp Lý Về Dữ Liệu Số

Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng vào việc hiểu rõ hơn về các vấn đề pháp lý liên quan đến dữ liệu số ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và quy định pháp luật phù hợp, nhằm bảo vệ quyền về dữ liệu số của người dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của kinh tế số. Nghiên cứu này sẽ tiếp tục được phát triển trong tương lai, với việc mở rộng phạm vi nghiên cứu và sử dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến hơn.

6.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực dữ liệu số

Các hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực dữ liệu số có thể tập trung vào việc nghiên cứu các vấn đề pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ mới nổi khác. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu về tác động của các quy định pháp luật về dữ liệu số đến các ngành công nghiệp khác nhau và đến xã hội nói chung.

6.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu liên ngành

Để giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến dữ liệu số, cần có sự hợp tác giữa các chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm luật học, công nghệ thông tin, kinh tế và xã hội học. Nghiên cứu liên ngành sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các tác động đa chiều của dữ liệu số và xây dựng các giải pháp phù hợp.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu: Tiếp Cận Pháp Lý Đối Với Dữ Liệu Số Và Cơ Chế Điều Chỉnh Quyền Về Dữ Liệu Số Trong Pháp Luật Việt Nam

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu khoa học cấp trường mang mã số CELG-2022-07 do nhóm tác giả Trường Kinh tế, Luật và Quản lý nhà nước thuộc Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) thực hiện, tập trung giải quyết câu hỏi trung tâm: Làm thế nào để thiết lập một khung tiếp cận pháp lý hài hòa, cân bằng giữa quyền tài sản của các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) và quyền nhân thân của chủ thể dữ liệu trong kỷ nguyên số tại Việt Nam?

Sử dụng khung phân tích chuẩn tắc (normative legal doctrine) kết hợp phương pháp nghiên cứu học thuyết và luật học so sánh, đề tài đã đảo ngược cách tiếp cận truyền thống "từ trên xuống" bằng cách khảo sát "từ dưới lên" lấy bản thân đối tượng dữ liệu làm trung tâm. Phát hiện cốt lõi của nghiên cứu chỉ ra rằng khung pháp lý Việt Nam hiện nay đang gặp xung đột nội tại sâu sắc do áp đặt mô hình nhị nguyên cứng nhắc giữa quyền nhân thân và quyền tài sản, dẫn đến sự thiên lệch quá mức về bảo vệ dữ liệu cá nhân theo xu hướng "lạm phát ý chí chủ thể" (consent inflation).

Để tháo gỡ bế tắc này, nghiên cứu đề xuất ứng dụng lý thuyết tiếp cận chức năng (functional approach), chuyển trọng tâm điều chỉnh từ "tính chất cố định của dữ liệu" sang "chức năng, mục đích và bối cảnh sử dụng dữ liệu". Đây là cơ sở khoa học quan trọng giúp hoàn thiện thể chế kinh tế số và kiến tạo thị trường giao dịch dữ liệu minh bạch, an toàn tại Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Trong làn sóng chuyển đổi số quốc gia, kinh tế số Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng vượt bậc, chiếm xấp xỉ 15% GDP (tương đương 23 tỷ USD năm 2022). Sự bùng nổ của các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu (data-driven business models) và các nền tảng trung gian kết nối mạng (ISP) đã biến dữ liệu thành tư liệu sản xuất và tài sản chiến lược hàng đầu. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng kéo theo nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư, rò rỉ thông tin cá nhân và gia tăng các tranh chấp pháp lý phức tạp.

Hiện trạng pháp luật Việt Nam cho thấy một khoảng trống nghiên cứu (research gap) và thực tiễn nghiêm trọng: hệ thống quy phạm điều chỉnh dữ liệu đang bị phân mảnh, tản mạn qua nhiều đạo luật chuyên ngành (Luật Giao dịch điện tử, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Căn cước, Bộ luật Dân sự...). Các nghiên cứu pháp lý đi trước thường rơi vào hai luồng quan điểm đối lập:

1. Luồng thứ nhất tuyệt đối hóa quyền nhân thân, coi dữ liệu cá nhân là giá trị đạo đức phi thương mại, áp đặt gánh nặng tuân thủ ngặt nghèo lên doanh nghiệp;
2. Luồng thứ hai nỗ lực tài sản hóa dữ liệu thông qua việc chắp vá các học thuyết tài sản truyền thống hoặc quyền sở hữu trí tuệ sẵn có.

Sự thiếu vắng một lý thuyết lập pháp tổng thể dung hòa hai nhóm quyền này tạo ra rào cản lớn cho dòng chảy dữ liệu và thị trường số. Do đó, việc tái định hình tư duy lập pháp về dữ liệu số là yêu cầu cấp thiết, đóng vai trò then chốt nhằm hiện thực hóa mục tiêu của Chương trình Chuyển đổi số Quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

---

Methodology và approach

Đề tài sử dụng phương pháp luận nghiên cứu pháp lý học thuyết chuẩn tắc (normative legal doctrine) kết hợp phân tích cải cách pháp luật (law reform approach):

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Đề tài thiết lập khung tiếp cận từ dưới lên (bottom-up approach), lấy "dữ liệu" làm khách thể trung tâm của quan hệ pháp luật, thay vì tiếp cận từ trên xuống bằng cách gán ghép các định chế quyền năng chủ quan có sẵn.
• Nguồn dữ liệu và tư liệu pháp lý:
  • Khảo sát lịch sử lập pháp và cổ luật Việt Nam: Phân tích các quy định quản lý thông tin, lưu trữ hộ tịch trong Quốc Triều Hình Luật (thời Hậu Lê) và Hoàng Việt Luật Lệ (thời Nguyễn) để giải mã nguồn gốc tư duy quản lý hành chính - mệnh lệnh đối với dữ liệu.
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định Việt Nam: Đánh giá Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Giao dịch điện tử 2023, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
  • Pháp luật so sánh quốc tế: Phân tích Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh Châu Âu (GDPR), lý thuyết về quyền riêng tư theo bối cảnh (Contextual Integrity) của Helen Nissenbaum, và đặc biệt là mô hình lập pháp quản trị dữ liệu hai tầng của Trung Quốc (Luật An toàn dữ liệu 2021 và Luật Bảo vệ thông tin cá nhân 2021).
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng các công cụ phân tích học thuyết (doctrinal analysis), diễn giải quy phạm (normative interpretation), và phân tích kinh tế - xã hội học pháp luật để kiểm chứng tính tương thích giữa lý thuyết và thực tiễn vận hành công nghệ số.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Nghiên cứu vượt thoát khỏi lối mòn phân tích mặt chữ (black-letter law) thuần túy bằng cách tích hợp các lý thuyết pháp lý ở tầm nhận thức khái quát cao hơn, bảo đảm tính logic, chặt chẽ và khả năng ứng dụng thực tế.

---

Phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện quan trọng có tính đột phá đối với khoa học pháp lý Việt Nam:

1. Xung đột nội tại từ sự thiên lệch quyền nhân thân và hiện tượng "lạm phát ý chí": Khung pháp lý Việt Nam hiện nay chịu ảnh hưởng nặng bởi tư duy tuyệt đối hóa quyền nhân thân, coi quyền đối với dữ liệu là sự mở rộng vô hạn của quyền riêng tư. Việc thiết lập 09 quyền năng của chủ thể dữ liệu (như tại Nghị định 13/2023/NĐ-CP) hoàn toàn xoay quanh sự ưng thuận (consent) đã tạo ra hiện tượng "lạm phát ý chí chủ thể". Trong môi trường xử lý dữ liệu phức tạp của kinh tế số, cá nhân không thể có đủ nhận thức kỹ thuật để định đoạt ý chí, khiến cơ chế đồng ý trở nên hình thức và làm tê liệt quyền khai thác tài sản chính đáng của các bên xử lý dữ liệu.
2. Bất cập của việc phân loại dữ liệu dựa trên tính chất cố định: Pháp luật hiện hành đang chia cắt dữ liệu theo tính chất giả định (dữ liệu cá nhân cơ bản, dữ liệu nhạy cảm, dữ liệu công nghiệp, dữ liệu dân cư...). Nghiên cứu chứng minh rằng dữ liệu số không mang thuộc tính nội tại bất biến; cùng một chuỗi bit nhị phân có thể vừa là dữ liệu cá nhân, vừa là bí mật kinh doanh, vừa là tài sản công nghiệp tùy thuộc vào mục đích sử dụng.
3. Bản chất pháp lý của dữ liệu số được quyết định bởi chức năng và bối cảnh: Dữ liệu chỉ thực sự bộc lộ giá trị khi được đưa vào luân chuyển và xử lý. Do đó, việc xác lập quyền không thể căn cứ vào bản chất tĩnh của dữ liệu mà phải dựa trên chức năng cụ thể mà dữ liệu đảm nhiệm trong từng mối quan hệ pháp lý xác định (Contextual & Functional Nature).
4. Bài học từ mô hình quản trị dữ liệu hai tầng của Trung Quốc: Trung Quốc đã thành công khi tách rời khái niệm "thông tin cá nhân" (Personal Information) và "dữ liệu" (Data). Thông tin cá nhân thô được bảo vệ nghiêm ngặt bằng nguyên tắc nhân cách, nhưng khi đã xử lý thành tập hợp dữ liệu (data sets) thì được điều chỉnh bởi Luật An toàn dữ liệu, cho phép giao dịch hợp pháp trên thị trường. Đây là minh chứng thực tiễn điển hình cho tính hiệu quả của tiếp cận chức năng.

---

Đóng góp khoa học

• Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions): Đề tài giới thiệu và luận giải sâu sắc lý thuyết tiếp cận chức năng trong luật học dữ liệu tại Việt Nam. Nghiên cứu đã phá vỡ thế bế tắc của mô hình nhị nguyên "nhân thân - tài sản" truyền thống, cung cấp cơ sở lý luận vững chắc để công nhận quyền kiểm soát, chiếm hữu và khai thác kinh tế đối với dữ liệu mà không làm phương hại đến quyền con người cơ bản.
• Đổi mới về phương pháp luận (Methodological Innovations): Thiết lập phương pháp tiếp cận từ dưới lên (bottom-up), kết hợp phân tích lịch sử văn hóa pháp lý phương Đông với các học thuyết pháp lý số hiện đại của phương Tây.
• Hàm ý chính sách và thực tiễn (Policy & Practical Implications):
  • Chuyển đổi tiêu chí lập pháp: Hạn chế ban hành thêm các quyền chủ quan mang tính cấm đoán; thay vào đó, cần luật hóa các "mục đích xử lý dữ liệu chính đáng và hợp pháp".
  • Thiết lập cơ chế đồng điều chỉnh (Co-regulation): Học tập kinh nghiệm Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) của EU, khuyến khích các ngành công nghiệp cùng xây dựng Bộ quy tắc ứng xử (Code of Conduct) phù hợp với đặc thù quản trị rủi ro của từng lĩnh vực.
  • Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Tái cơ cấu cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu theo hướng chuyển từ cấp phép, phê duyệt trước sang thanh tra, kiểm toán tuân thủ định kỳ dựa trên mức độ rủi ro hệ thống.

---

Đối tượng quan tâm

Báo cáo nghiên cứu khoa học này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nhà nghiên cứu và Giới học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu, hệ thống hóa khung lý thuyết mới về vật quyền dữ liệu, quyền nhân thân số và luật học so sánh trong quản trị không gian mạng.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách & Lập pháp: Đóng góp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Tư pháp, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công an trong quá trình xây dựng Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và sửa đổi Bộ luật Dân sự.
• Doanh nghiệp Công nghệ, Sàn TMĐT & ISPs: Giúp các nhà quản trị doanh nghiệp, giám đốc dữ liệu (CDO), và chuyên viên bảo vệ dữ liệu (DPO) hiểu rõ ranh giới pháp lý, tối ưu hóa chi phí tuân thủ và xây dựng chiến lược khai thác dữ liệu an toàn.
• Cộng đồng Pháp lý (Luật sư, Thẩm phán): Trang bị góc nhìn mới để giải quyết các tranh chấp dân sự, thương mại liên quan đến quyền sở hữu và khai thác thông tin trên nền tảng số.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Phát hiện mang tính cốt lõi là việc chứng minh sự xung đột nội tại của pháp luật Việt Nam xuất phát từ việc gán ghép cơ học lý thuyết quyền nhân thân lên dữ liệu số. Nghiên cứu khẳng định giải pháp tối ưu là chuyển sang tiếp cận chức năng – điều chỉnh dữ liệu dựa trên mục đích sử dụng và bối cảnh cụ thể thay vì tính chất cố định của dữ liệu.

2. Phương pháp tiếp cận chức năng có gì khác biệt so với cách làm luật hiện nay?

Cách tiếp cận hiện nay chia dữ liệu thành các "ngăn" tĩnh (dữ liệu cá nhân, dữ liệu công nghiệp...) và áp đặt chế độ pháp lý cố định. Tiếp cận chức năng nhìn nhận dữ liệu trong trạng thái động của chuỗi giá trị số, lấy lợi ích hợp pháp, bối cảnh xử lý và mục đích sử dụng thực tế làm căn cứ xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.

3. Nghiên cứu có đề xuất công nhận dữ liệu là một loại tài sản trong Bộ luật Dân sự không?

Nghiên cứu ủng hộ việc thừa nhận dữ liệu số là đối tượng của quyền tài sản thông qua cơ chế chiếm hữu, sử dụng và định đoạt. Tuy nhiên, việc tài sản hóa phải được thực hiện linh hoạt thông qua tiếp cận chức năng, tránh xung đột với các quyền nhân thân bất khả xâm phạm của chủ thể thông tin cá nhân.

4. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa và áp dụng cho các nước đang phát triển khác không?

Hoàn toàn có thể. Mô hình tiếp cận chức năng và bài học phân tầng dữ liệu từ Trung Quốc đặc biệt phù hợp với các nền kinh tế đang phát triển có tốc độ chuyển đổi số nhanh, nơi vừa phải bảo vệ quyền công dân trên mạng vừa cần không gian thông thoáng để phát triển kinh tế số.

5. Khuyến nghị chính sách cấp bách nhất được đưa ra là gì?

Khuyến nghị quan trọng nhất là Việt Nam cần chuyển dần từ mô hình quản lý tiền kiểm (xin - cho, cấp phép hình thức) sang mô hình hậu kiểm, kết hợp cơ chế đồng điều chỉnh (co-regulation), ban hành các Bộ quy tắc ứng xử rủi ro cho từng lĩnh vực kinh doanh cụ thể.

---

Kết luận

Đề tài nghiên cứu khoa học CELG-2022-07 đã giải quyết thành công bài toán xung đột pháp lý căn bản giữa quyền nhân thân và quyền tài sản đối với dữ liệu số tại Việt Nam. Bằng việc đề xuất ứng dụng lý thuyết tiếp cận chức năng cùng cơ chế đồng điều chỉnh, nghiên cứu không chỉ đóng góp một hệ thống lý luận đột phá cho khoa học pháp lý nước nhà mà còn mở đường cho việc xây dựng thể chế kinh tế số hiện đại. Các nhà làm luật và cộng đồng doanh nghiệp cần nhanh chóng đổi mới tư duy, chuyển trọng tâm từ kiểm soát danh nghĩa sang quản trị rủi ro thực chất, tạo lập nền tảng vững chắc cho một thị trường dữ liệu quốc gia thịnh vượng và an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu chung Chương 2: Dừ liệu số irong pháp luật Việt Nam Chương 3: Nhừng thách thức trong cơ chê điêu chỉnh của pháp luật Việt Nam đôi với dừ liệu so hiện nay Chương 4: Tiếp cận chức năng đối với khung pháp lý điều chính dừ liệu số: các vấn đề lý thuyết và khá năng áp dụng ớ Việt Nam Chương 5: Kct luận và gợi ý chính sách 10 CHƯƠNG II DỮ LIỆU SÓ TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM I. Nguồn gốc hình thành các lĩnh vực quãn lý và quy tắc quản lý dữ liệu “Tri thức là sức mạnh”. Trong ngừ nghía Hán Việt, cà “tri" lân “thức” đêu mang nghía “bict”. Bict, nghía là nắm thòng tin trong tay.

Có thông tin, người ta tăng hiêu biết. Thiếu thông tin, người ta mù mờ và dề đi đen nhừng quyết định sai lầm. Trong xã hội hiện đại, việc nắm bat thông tin nhanh chóng đóng vai trò then chốt trong việc ra quyết định, góp phần dịnh hình hành vi xư sự của con người với nhau và hình thành xã hội văn minh. Song sự hình thành cua các quy tắc xử sự xoay quanh việc thu thập, lưu trừ và xử lý thông tin có nguôn gôc sâu xa hơn trong lịch sừ hình thành cùa nhân loại.

Thực chất, không cần đợi đến lúc xuất hiện chừ viết, nhu cầu ghi chép, hay kí /ục, dưới những hình thức muôn hình vạn trạng đã xuất hiện xuyên suốt từ đông sang tây, hiện diện ờ khấp mọi nen văn minh và gan liên với quá trình khai sáng của nhân loại. Là một sinh thê có khá năng tự-ỷ thức về chính mình, con người ta luôn tìm cách lưu giừ dấu tích về bán thân và cuộc sống xung quanh dưới hình thức này hay hình thức khác. Các thành tựu khào cỏ đà phát hiện mâu thông tin dân sự xưa nhất còn sót lại đen nay là “Kushim”, một cái ten xuất hiện trên phiến đất sét từ thời Ưruk (khoang 3400-3000 năm trước Công nguyên. Cái tên xuất hiện trong một đoạn văn ban ghi chép nội dung và số lượng giao dịch đối với đại mạch - một thứ hàng hóa nông sán phò biến cùa nền văn minh lúa nước Lường Hà.

Nội dung của văn ban đại khái là “29,086 đơn vị đại mạch 37 tháng Kushim”. Theo các nhà nghiên cứu, cái tên “Ku-Shim” rât có thê là tên riêng cua một người đàn ông Sumer chuyên phụ trách việc kiêm đếm hàng hóa, song cùng có quan diêm cho ràng đây là tên gọi cùa một chức danh công vụ nào đó trong nền văn minh Sumer. Ong Yuval Harrari đà giâi nghĩa câu trên thành “Đà nhận tông cộng 29,086 dơn vị đại mạch trong vòng 37 tháng. Còn theo Nissen và cộng sự, Kushim rất cỏ the là chức danh chi người có chuyên môn trong ngành kê toán, vì nội dung trước sau cua văn ban này liên quan đôn việc kiêm đêm hàng hóa và đôi chiêu tôn kho - là nhừng dâu hiệu xưa nhât cùa nghê kê toán theo cách hiêu của chúng ta ngày nay (Nissen, Damerow, Englund, & Englund, 1993, 32-46, 105).

Neu nhưng phân tích vừa nêu là đáng tin cậy, thì việc thu thập, lưu trừ bảo quân và sử dụng dừ liệu đà xuất hiện như một sản phẩm tự nhiên cua đời sống dân sự. Khi tư hừu xuất hiện, người ta sàn xuất và trao đôi hàng hỏa, cùa cai tạo ra làm gia tăng khối lượng tư bàn và được đưa vào trao đoi nham lối đa hóa lợi ích cho cuộc sổng từng người. Cùng với đó, xuất hiện nhu câu quàn lý khối lượng lài sàn tích trù’ thông qua các công cụ sồ sách, chứng từ, ghi nhận thông tin. Từ giao lưu kinh te, xuất hiện nhu cầu lưu giữ để thông tin có thế được lần lại, tra cứu và phục vụ nhu cầu quàn lý, dối chiếu trong tương lai dưới hình thức dừ liệu.

Hiểu theo cách này, ỉưu trừ thông tin và khai thác giá trị thông tin cùa dữ liệu được lưu trữ găn liên với nhu câu kinh te, xà hội của loài người. Từ tạc, đèo, khấc, ghi, chú, kí hiệu, kí âm, kí họa, cho đên rất gân đây là “ghi âm”, “ghi hình”, và “nhập liệu”, đều là nhừng hành vi gan liền với việc ki lục thông tin thành dừ liệu đê phục vụ 12 cho việc lưu trừ, tra cứu. Sự xuất hiện của các công cụ mới trong lưu trừ và tư duy giúp việc nhập liệu trờ nên nhanh và dề dàng hơn. Có thể phân chia sự xuất hiện cúa công nghệ lưu trừ làm nhiều giai đoạn, gan liền với các sự kiện lịch sử lớn cũa loài người.

Trong số các phát kiến lưu trữ, có the ke đến the tre (thời diem ra dời còn tranh cài, nhưng không sớm hơn thời nhà Thương), giấy (ra đời vào năm 105 ờ Trung Hoa), da, phiến đất sét, sách, máy tính, vi mạch, bộ nhớ, V. Đi kèm với nhưng phương tiện lưu trừ mới là những hình thức nhập liệu hiện đại hơn và dề tiếp cận với người dùng cá nhân hơn. Nêu ờ thời cô đại, đâu bút lông mêm mại đã góp phân ghi chép những khuynh đâo của triêu đại, thì bước sang kỉ nguyên máy tính, sự lên ngôi cúa mạng internet và các thiêt bị thông minh đã kích hoạt sự chia sé liên tục cua từng mâu thông tin trong đời sống ngày thường cùa mỗi người. Mạng xà hội dằn thê chồ nhà văn hóa làng xà đê trờ thành nơi mọi người quần tụ và chia sê từng mâu thông tin nhỏ diễn ra xung quanh minh.

Một khi được nhập vào thì thông tin trờ thành một hình thức ton lại khác: dừ liệu. Khi công nghệ càng hiện đại và cá nhân hóa, thì lượng dừ liệu được kí lục, lưu trữ và chia sé càng di sâu hơn vào tiêu tiêt. Dừ liệu vê đời sông riêng của từng cá nhân được ghi chép và chia sé nhanh chóng hơn, cũng đông nghía với việc loài người đứng trước nguy cơ đánh mất những hàng rào xà hội cuối cùng bảo vệ cho đời song riêng tư cùa mình. Bẽn cạnh nhừng động lực kinh tế - xã hội, động lực mang tính chính trị cũng đã góp phần lạo nên các nguyên tắc xứ sự xung quanh công tác thu thập, lưu trừ và xứ lý dừ liệu trong dòng cháy lịch sử.

Từ Tả Khâu Minh đen Tư Mã Thiên và các sư quan đời sau, vice ghi chép sự kiện và học thuộc các điên cố xưa đê “ôn cô, tri tân" đà góp phần tạo nên một nền văn hiến độc đáo ờ khu vực Đông Băc Á và Đông A. Nêu bên the giới phương Tây, toàn bộ nền văn hiến Hy-La được xây dựng trên sự hiỗu biết về xứ Địa Trung Hài cô qua giọng kể sử lôi cuốn song không kém phần hoang đường của Thucydides; thì bên kia thế giới, nền văn minh Á Đông đã dược biết đến sớm nhất qua lời tường thuật lạnh lùng, song chin chu ve kĩ thuật biên niên, thông kê, lại thâm đâm hơi thờ triêu đại của Tư Mà Thiên. “Thông cô kim chi biên", tuyệt tác Sử ký cùa Tư Mã Thiên đà mờ đầu cho Nhị thập tứ sứ, hai mươi bốn bộ sử ghi lại sự biến thiên xuyên suốt mọi triều đại cua Tâu. ơ một phạm vi rộng lờn hơn, đoi với nền văn hóa Ả Đông, Sử Ký chính là mầu mực, là khuôn bán đâu tiên mờ đầu cho kì thuật chép sử trong cã một nền văn minh Đông Ả (Ruskola, 2012).

Không những sáng tạo ra nét và chừ tượng hình, người Trung Hoa xưa còn có công phát kiến ra “vãn phòng tứ bao": bút, nghiên, mực, giây. Khi đã săn có nhùng công cụ tuyệt vời hô trợ cho việc ghi chép, văn truyền khâu tự nhiên sè được ghi lại thành tư liệu và được lưu trữ theo những quy chuẩn nghiêm ngặt đỗ truyền cho hậu the. Giấy, dù làm từ da thú hay từ vỏ cây, đều dễ âm, mốc, dề mục và dễ cháy. Vì giấy khó bào quản hơn đất, đá, quy trình lưu trừ, bào quan lài liệu đà được xác lập thành những bộ quy tắc chặt chõ và dược giao cho các viên quan đặc trách công việc này.

Ngành lưu trừ, với những quy tăc nghê nghiệp rât đặc thù và nghiêm cân, đà ra đời như một hệ luận tât yêu từ nhũng động lực chính trị của các triêu đại ơ khu vực Đỏng A. Trước nhừng thực tế đó, pháp luật về dừ liệu phài vừa đâm bào quá trình lưu trừ toàn diện, đúng đắn và tra cứu được khi cần thiết, nhưng cũng phải ngăn chặn nhũng mưu đồ tiếp cận, ihay đôi và xóa sô tùy tiện, vô căn cứ. Tiếc thay, cô luật Việt Nam chưa hãn đã hệ thông hóa một cách 13 đúng mức các quy định pháp luật về công tác sao lục, lưu trữ thông tin. Song rái rác đó đây, có thế nhận thấy nhừng điêm đặc sắc về nguyên lac kí lục, lưu trừ dừ liệu trong xà hội đương thời.

• về quyền tiếp cận, thay đôi và tiêu hủy các dữ’ liệu này, cô luật chứa những quy định nghiêm ngặt về bào vệ sách, vờ, thư lịch Ihuộc sờ hữu của hoàng tộc cầm quyền. Chăng hạn, sách vờ được lưu trừ trong quốc khố hoàng gia, được liệt vào hạng “dồ ngự dụng'" thì thường dân không dược động vào, nếu không se phạm phai tội Đại bất kính (§2.6, Phân Đanh Lệ, Quôc Triêu Hình Luật, Hậu Lê). Bên cạnh dó, người thường cũng không thê tiêp cận quôc khô bời nhùng quy định vô cùng nghiêm ngặt vê vệ câm (tham kháo §6, Vệ Cấm, QTHL). Tuy nhiên, liên quan đến công tác đăng bạ, hộ tịch, ta phát hiện văn hóa kí lục, lưu trừ thông qua hệ thống số sách và nhập dừ liệu qua quy định về đăng ký, đăng bạ vào, ra kinh thành.

• về mặt sô sách hộ tịch, những quy định về dừ liệu dân cư trong QTHL tó ra nghiêm ngặt và the hiên nguyên tắc thông tin đúng sự thật từ rất sớm. Chăng hạn, Điều 98 Chương Vi Chê quy định, đôi với các tờ trạng, sô sách tâu lên, các quan sánh quan viện phái biên rõ năm, tháng và ngày giao cho viên thuộc lại đôi chiêu, và việc lưu trữ, lưu chuyên và đối chiếu phải thực hiện xong trong thời hạn quy định, không được nỗ hà. Bên cạnh đó, các xã quan làm sô hộ khâu mà khai sót so dân đinh thì phái tội (§2, Hộ Hôn, QTHL). Nhai lại ờ cấp sãnh hay viện mà khai thêm hoặc khai bót số dân trong sô hộ tịch so với số dân thực sự tại địa phương thì phái tội (§4, HH, QTHL).

Neu khai dân đinh thành chức sắc thì phạt 70 trượng, người dân đinh được khai đó cùng chịu 60 trượng, biếm hai tư và bị bắt lao dịch. Tóm lại, việc lưu trừ thông tin thành dừ liệu là sán phầm tự nhiên cùa đời sống dân sự và kinh te.