Nghiên Cứu Sự Thay Đổi Một Số Thông Số Chức Năng Hô Hấp Ở Bệnh Nhân Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu sự thay đổi một số thông số chức năng hô hấp ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Phạm Thị Phương Nam
• Người hướng dẫn: Đồng Khắc Hưng
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Sự Thay Đổi Chức Năng Hô Hấp Ở Bệnh Nhân Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH
• 1.1. Dịch tễ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.2. Các thể lâm sàng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.3. Các nghiên cứu về phân chia các phân nhóm trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4. Thăm dò chức năng hô hấp trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính bằng phương pháp thể tích ký thân
• 1.4.1. Thăm dò chức năng hô hấp
• 1.4.2. Các nghiên cứu về thăm dò chức năng hô hấp trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.3. Các nghiên cứu về mối liên quan giữa thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.4. FEV1 không là thông số chức năng hô hấp duy nhất cho đánh giá tiên lượng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.5. Tương quan giữa sức cản đường thở với đặc điểm của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.6. Tương quan giữa thể tích khí cặn với mức độ tắc nghẽn, mức độ nặng của bệnh và dự báo nguy cơ tử vong ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.7. Tương quan giữa khuếch tán khí với đặc điểm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 1.4.8. Tương quan chỉ số khí máu với đặc điểm của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Số lượng bệnh nhân nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn chọn. Tiêu chuẩn loại trừ. Vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Đánh giá sự thay đổi giá trị các thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định. Mối liên quan giữa các thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp tiến hành
• 2.6. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
• 2.7. Đạo đức y học trong nghiên cứu
• 2.8. Sơ đồ nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá sự thay đổi giá trị một số thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định bằng phương pháp thể tích ký thân
• 3.1.1. Đặc điểm về giá trị các thông số chức năng hô hấp ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 3.1.2. Sự thay đổi giá trị các thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định
• 3.1.3. Đánh giá mối liên quan giữa các thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 3.1.4. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 3.1.5. Mối liên quan giữa thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ SỰ THAY ĐỔI MỘT SỐ THÔNG SỐ CHỨC NĂNG HÔ HẤP THEO CÁC PHÂN NHÓM Ở BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH GIAI ĐOẠN ỔN ĐỊNH BẰNG PHƯƠNG PHÁP THỂ TÍCH KÝ THÂN
• 4.1. Đặc điểm giá trị các thông số chức năng hô hấp ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 4.2. Sự thay đổi giá trị một số thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định
• 4.3. Đánh giá mối liên quan giữa các thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 4.4. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• 4.5. Mối liên quan giữa thông số chức năng hô hấp với đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
• MỘT SỐ HẠN CHẾ TRONG NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Chức Năng Hô Hấp Ở Bệnh Nhân BPTNMT

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn cầu. Nghiên cứu chức năng hô hấp ở bệnh nhân BPTNMT giúp hiểu rõ hơn về tình trạng bệnh lý và đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả. Việc thăm dò chức năng hô hấp không chỉ giúp chẩn đoán mà còn đánh giá mức độ nặng của bệnh, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

1.1. Định Nghĩa Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính

BPTNMT là bệnh lý đặc trưng bởi tình trạng tắc nghẽn đường thở không hồi phục. Bệnh có thể gây ra các triệu chứng như khó thở, ho và khạc đờm. Theo WHO, BPTNMT là nguyên nhân tử vong đứng thứ tư trên toàn thế giới.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Chức Năng Hô Hấp

Chức năng hô hấp là yếu tố quyết định trong việc chẩn đoán và theo dõi tiến triển của BPTNMT. Các thông số như FEV1 và FVC giúp đánh giá mức độ tắc nghẽn và tiên lượng bệnh.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Nghiên Cứu Chức Năng Hô Hấp

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về BPTNMT, nhưng việc đánh giá chức năng hô hấp vẫn gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như độ tuổi, giới tính và tình trạng sức khỏe tổng quát có thể ảnh hưởng đến kết quả thăm dò. Hơn nữa, việc thiếu các phương pháp thăm dò hiện đại cũng là một rào cản lớn.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Kết Quả Nghiên Cứu

Độ tuổi và giới tính là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chức năng hô hấp. Nghiên cứu cho thấy, chức năng hô hấp ở nam giới thường thấp hơn so với nữ giới ở cùng độ tuổi.

2.2. Thiếu Thốn Về Phương Pháp Thăm Dò Hiện Đại

Việc thiếu các thiết bị thăm dò chức năng hô hấp hiện đại như thể tích ký thân đã hạn chế khả năng đánh giá chính xác tình trạng bệnh nhân BPTNMT.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chức Năng Hô Hấp Ở BPTNMT

Nghiên cứu chức năng hô hấp ở bệnh nhân BPTNMT thường sử dụng các phương pháp như hô hấp ký và thể tích ký thân. Những phương pháp này giúp xác định các thông số như FEV1, FVC và DLCO, từ đó đánh giá tình trạng bệnh lý một cách toàn diện.

3.1. Phương Pháp Hô Hấp Ký

Hô hấp ký là phương pháp phổ biến nhất để đánh giá chức năng hô hấp. Nó đo lường lưu lượng khí thở ra và giúp xác định mức độ tắc nghẽn đường thở.

3.2. Phương Pháp Thể Tích Ký Thân

Thể tích ký thân cho phép đánh giá các thông số như sức cản đường thở và khuếch tán khí. Đây là phương pháp hiện đại giúp cung cấp thông tin chi tiết về chức năng hô hấp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Chức Năng Hô Hấp Ở Bệnh Nhân BPTNMT

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự thay đổi rõ rệt về các thông số chức năng hô hấp ở bệnh nhân BPTNMT. Các thông số như FEV1 và DLCO thường giảm ở những bệnh nhân có mức độ nặng hơn. Điều này cho thấy mối liên hệ giữa mức độ tắc nghẽn và chức năng hô hấp.

4.1. Sự Thay Đổi Các Thông Số Hô Hấp

Nghiên cứu cho thấy FEV1 giảm đáng kể ở bệnh nhân BPTNMT giai đoạn nặng. Điều này cho thấy sự tắc nghẽn đường thở ảnh hưởng lớn đến khả năng hô hấp.

4.2. Mối Liên Hệ Giữa Thông Số Hô Hấp Và Đặc Điểm Lâm Sàng

Có sự tương quan giữa các thông số chức năng hô hấp và các đặc điểm lâm sàng như tuổi tác, giới tính và tiền sử bệnh lý. Điều này giúp bác sĩ đưa ra các quyết định điều trị phù hợp.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Chức Năng Hô Hấp Ở BPTNMT

Nghiên cứu chức năng hô hấp ở bệnh nhân BPTNMT là rất cần thiết để cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Các thông số chức năng hô hấp không chỉ giúp chẩn đoán mà còn là cơ sở để theo dõi tiến triển và điều trị bệnh. Cần tiếp tục nghiên cứu để phát triển các phương pháp thăm dò hiện đại hơn.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Chức Năng Hô Hấp

Nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp thăm dò mới và cải thiện độ chính xác của các thông số chức năng hô hấp.

5.2. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong thực tiễn lâm sàng để cải thiện phương pháp điều trị và quản lý bệnh nhân BPTNMT.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (BPTNMT - COPD) là bệnh lý đặc trưng bởi sự tắc nghẽn lưu thông khí thở ra tiến triển và không hồi phục hoàn toàn, liên quan mật thiết đến phản ứng viêm mạn tính ở đường dẫn khí và nhu mô phổi trước các hạt hoặc khí độc hại. Theo các số liệu dịch tễ được trích dẫn trong công trình, BPTNMT là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 4 trên phạm vi toàn cầu vào năm 2012 với khoảng 3 triệu ca tử vong (chiếm gần 6% tổng số ca tử vong) và được dự báo vươn lên vị trí thứ 3 vào năm 2020. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc BPTNMT ở người từ 35 tuổi trở lên là 6,7%, ghi nhận mức cao nhất trong số 12 quốc gia thuộc khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ giới hạn của hô hấp ký truyền thống và sự chuyển dịch trong các khuyến cáo quốc tế:

• Chiến lược toàn cầu quản lý bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (GOLD) trước đây dựa chủ yếu vào chỉ số thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên ($FEV_1$) để đánh giá mức độ nặng và tiên lượng. Tuy nhiên, $FEV_1$ tương quan yếu đến trung bình với mức độ khó thở, khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống. Tình trạng căng giãn phổi và ứ khí thường xuất hiện trước khi có suy giảm $FEV_1$ rõ rệt.
• Các cập nhật từ GOLD 2011 đến GOLD 2017 đã thay đổi tiêu chuẩn phân nhóm (A, B, C, D), trong đó GOLD 2017 loại bỏ $FEV_1$ ra khỏi bảng phân nhóm giai đoạn ổn định. Sự phân nhóm này vẫn bộc lộ hạn chế trong việc phản ánh toàn diện cơ học phổi và nguy cơ tử vong (đặc biệt ở phân nhóm B).
• Phương pháp thể tích ký thân (Whole body plethysmography) cung cấp các thông số chuyên sâu về thể tích tĩnh, sức cản đường thở và khuếch tán khí phế nang - mao mạch, đóng vai trò then chốt trong chỉ định các biện pháp điều trị chuyên sâu (phẫu thuật giảm thể tích phổi, đặt van một chiều phế quản, ghép phổi). Dù vậy, tại Việt Nam có rất ít công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện các thông số này trên bệnh nhân BPTNMT.

Luận án xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá thay đổi một số thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định bằng phương pháp thể tích ký thân.
2. Đánh giá mối liên quan giữa các thông số chức năng hô hấp với một số đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định, đáp ứng các tiêu chuẩn chọn mẫu và tiêu chuẩn loại trừ của đề tài.
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu thực hiện tại Học viện Quân y và các cơ sở y tế liên quan, hoàn thành và bảo vệ năm 2018 tại Hà Nội.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và kỹ thuật thăm dò chức năng hô hấp:

Dịch tễ học và gánh nặng bệnh tật

• Tổng quan của Halbert R. và cs. (giai đoạn 1990–2004) trên 28 quốc gia cho thấy tỷ lệ mắc BPTNMT xác định bằng hô hấp ký ở người $\ge 40$ tuổi là 9–10%, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ tự khai (3,7%) hoặc chẩn đoán lâm sàng chủ quan (4,1%).
• Ruparel M. công bố trên European Respiratory Journal (ERJ) chỉ ra các yếu tố làm gia tăng thời gian nằm viện gồm đợt cấp nặng, nhóm GOLD IV ($OR = 1,77$) và bệnh nhân phải thở máy hỗ trợ ($OR = 2,15$).
• Nghiên cứu của O’Reilly J. ghi nhận chi phí trung bình điều trị một đợt cấp là 2.130 bảng Anh; dữ liệu từ Hiệp hội Hô hấp Châu Âu cho thấy chi phí cho BPTNMT chiếm 6% ngân sách y tế và 56% tổng chi phí cho các bệnh lý hô hấp (38,6 tỷ euro).
• Tại Việt Nam, nghiên cứu dịch tễ cấp Nhà nước năm 2010 của Bộ Y tế và Bệnh viện Phổi Trung ương xác định tỷ lệ mắc BPTNMT ở lứa tuổi $\ge 40$ là 4,2% ($0,4%$ ở nhóm $< 40$ tuổi), tỷ lệ nam/nữ là 7,1%/1,9% ($p < 0,001$), phân bố ở nông thôn 4,7%, thành thị 3,3% và miền núi 3,6%. Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên 4 lần.

Thể lâm sàng, kiểu hình và cơ chế bệnh sinh

• Celli B. (1995) mô tả sự giao thoa bệnh lý qua giản đồ Venn giữa viêm phế quản mạn, khí thũng phổi và hen phế quản.
• Các kiểu hình kinh điển gồm: thể viêm phế quản mạn (Blue Bloater - BB: tím tái, béo phệ, ran rít/ngáy/nổ, bóng tim to, hình ảnh phổi bẩn trên X-quang) và thể khí thũng phổi (Pink Puffer - PP: khó thở nổi bật, người gầy, lồng ngực hình thùng, rì rào phế nang giảm, X-quang có căng giãn phổi và tim hình giọt nước).
• Hội chứng chồng lấp hen - BPTNMT (ACO): chiếm tỷ lệ 55% (53/96 bệnh nhân) ở nhóm bệnh nhân BPTNMT trên 50 tuổi.
• Nghiên cứu ECLIPSE chứng minh tần suất đợt cấp ($\ge 2$ đợt/năm) tăng theo mức độ nặng và đẩy nhanh tốc độ suy giảm $FEV_1$.
• Stockley J. phân tích tình trạng thiếu hụt $\alpha_1$-antitrypsin gây khí thũng phổi sớm; Fabbri L. chỉ ra vai trò của các chất trung gian viêm hệ thống ($TNF\alpha$, CRP, IL-6, fibrinogen) dẫn đến mỏi teo cơ, đái tháo đường và bệnh lý tim mạch đồng mắc.

Tiến trình phân nhóm GOLD và thăm dò chức năng hô hấp

• Khảo sát các công trình của Nishimura K. (khó thở tiên lượng sống 5 năm tốt hơn $FEV_1$), Celli B. (chỉ số đa yếu tố BODE gồm BMI, tắc nghẽn, khó thở, khả năng gắng sức), Jones P.W. (thang điểm mMRC và CAT), Agusti A. (2013, nhận định nhóm B có tỷ lệ tử vong cao dù $FEV_1$ không giảm nặng).
• Lịch sử thăm dò chức năng: Hutchinson (1846, hô hấp ký cột nước), Salter (1866), Collins (1966, thể tích ký thân).
• Tại Việt Nam: Nghiên cứu của Nguyễn Thị Chỉnh (1978) ghi nhận sức cản đường thở ($Raw$) người Việt Nam là 2–4 $\text{cmH}_2\text{O/L/s}$ (nam: $3,4 \pm 1,8$; nữ: $3,95 \pm 1,5$, cao hơn người Âu Mỹ: 0,6–2,5 $\text{cmH}_2\text{O/L/s}$). Nghiên cứu của Mai Xuân Khẩn (2005) về khuếch tán khí $DLCO$ trên 21 bệnh nhân ghi nhận 85,7% có giảm $DLCO$. Lê Khắc Bảo (2011, 2015) khảo sát mối tương quan giữa thông số thể tích ký thân với mMRC, CAT, SGRQ và test đi bộ 6 phút trên 174 bệnh nhân ngoại trú.
• Đồng Khắc Hưng (2014) ứng dụng đo khí thũng phổi bằng thể tích ký thân trong can thiệp đặt van phế quản một chiều.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án tập trung giải quyết việc định lượng đồng bộ các thông số thông khí, căng giãn phổi ($RV$, $FRC$, $TLC$, $RV/TLC$), sức cản đường thở ($Raw$, $sRaw$, $sGaw$) và khuếch tán khí ($DLCO$, $DLCO/VA$, $KCO$) bằng hệ thống thể tích ký thân hiện đại; từ đó phân tích sự biến đổi theo các phân nhóm GOLD và làm sáng tỏ mối liên quan với đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, kiểu hình và khí máu động mạch tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và nguyên lý đo lường

• Định luật Boyle - Mariotte: Làm nền tảng cho phương pháp thể tích ký thân: Ở nhiệt độ không đổi, tích của áp suất ($P$) và thể tích ($V$) của một lượng khí là hằng định: $$P \times V = (P + \Delta P) \times (V + \Delta V) = C$$ Trong buồng kín dung tích 900 lít, khi khóa dòng thở ở cuối thì thở ra, sự thay đổi áp suất tại miệng ($P_m$) và áp suất buồng ($P_{box}$) cho phép xác định dung tích cặn chức năng ($FRC$): $$FRC = \frac{p_{bo}}{P_{mo}} = \cot \alpha$$
• Cơ chế khuếch tán qua màng phế nang - mao mạch: Đo bằng phương pháp ngừng thở 10 giây sử dụng hỗn hợp khí CO 0,3% và Methane ($CH_4$) 0,3%: $$DLCO = \frac{\text{Nồng độ CO ban đầu} - \text{Nồng độ CO còn lại}}{\text{Phân áp CO phế nang} - \text{Phân áp CO mao mạch}}$$ Hiệu chỉnh theo Hemoglobin: $$DLCO_{\text{h/c}} = DLCO \times \left[\frac{1,7 \times \text{Hb}}{10,22 + \text{Hb}}\right]$$
• Bộ phương trình hồi quy xác định số lý thuyết: Áp dụng công trình của Nguyễn Đình Hường và cộng sự (1996) cho người Việt Nam:

STT	Thông số	Đơn vị	Nam giới	Nữ giới
1	IVC	Lít	$5,49H - 0,026A - 4,18$	$4,49H - 0,022A - 2,95$
2	FVC	Lít	$5,18H - 0,023A - 3,91$	$3,99H - 0,023A - 2,60$
3	$FEV_1$	L/s	$3,87H - 0,026A - 2,21$	$3,55H - 0,022A - 2,34$
4	$FEV_1/VC$	%	$-0,18A + 87,21$	$-0,19A + 89,10$
5	$FEF_{25-75%}$	L/s	$2,12H - 0,039A + 1,89$	$1,73H - 0,030A + 1,43$
6	RV	Lít	$1,18H + 0,020A - 1,11$	$1,63H + 0,014A - 1,80$
7	$FEF_{25%}$	L/s	$5,03H - 0,030A + 0,75$	$3,69H - 0,030A + 0,11$
8	$FEF_{50%}$	L/s	$3,78H - 0,030A + 0,79$	$2,93H - 0,029A + 0,08$
9	$FEF_{75%}$	L/s	$1,61H - 0,027A + 0,22$	$1,47H - 0,028A + 0,45$
10	TLC	Lít	$7,19H - 6,37$	$5,94H - 5,21$

(Trong đó $H$ là chiều cao tính bằng mét, $A$ là tuổi tính theo năm)

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, tiến cứu có phân tích.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán và phân loại:
  • Chẩn đoán BPTNMT: $FEV_1/FVC < 70%$ sau test phục hồi phế quản ($400,\mu\text{g}$ Salbutamol).
  • Phân loại mức độ tắc nghẽn: GOLD 1 ($FEV_1 \ge 80%$), GOLD 2 ($50% \le FEV_1 < 80%$), GOLD 3 ($30% \le FEV_1 < 50%$), GOLD 4 ($FEV_1 < 30%$).
  • Phân loại căng giãn phổi theo Cooper (2005): Độ 1 (chỉ tăng $RV$), Độ 2 (tăng $RV$ và $FRC$, $TLC$ bình thường), Độ 3 (tăng cả $RV$, $FRC$ và $TLC$).
  • Phân loại giảm khuếch tán $DLCO$: Nhẹ ($60% \le DLCO < \text{giới hạn dưới}$), Vừa ($40% \le DLCO < 60%$), Nặng ($20% \le DLCO < 40%$), Rất nặng ($DLCO < 20%$).
  • Đánh giá lâm sàng: Thang điểm khó thở mMRC, bộ câu hỏi CAT, phân loại thể trạng theo BMI chuẩn dành riêng cho người châu Á (IDI & WPRO).
  • Chẩn đoán hình ảnh: X-quang ngực thẳng và chụp cắt lớp vi tính phân loại khí thũng phổi (trung tâm tiểu thùy, toàn tiểu thùy, cạnh vách, dạng bóng).

Trang thiết bị và kỹ thuật thu thập số liệu

• Hệ thống máy thể tích ký thân Care Fusion đạt tiêu chuẩn ATS/ERS 2005.
• Bình hỗn hợp khí nén Methane 0,3% và CO 0,3%.
• Máy xét nghiệm khí máu động mạch GEM Premier 3000 đo $PaO_2$, $PaCO_2$, $SaO_2$, pH, $\text{HCO}_3^-$.
• Phân tích thống kê y học xử lý số liệu trên phần mềm chuyên dụng, đảm bảo các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Chương 1 tổng quan toàn diện về dịch tễ học, cơ chế bệnh sinh, các thể lâm sàng và sự tiến triển của các tiêu chuẩn phân loại BPTNMT. Tác giả phân tích chi tiết cơ sở sinh lý học của các kỹ thuật thăm dò chức năng hô hấp: từ đo thông khí ngoài bằng hô hấp ký, đo thể tích tĩnh ($RV$, $FRC$, $TLC$) bằng phương pháp pha loãng khí và thể tích ký thân, đến đo sức cản đường thở ($Raw$) và khuếch tán khí qua màng phế nang mao mạch ($DLCO$).

Chương này chỉ ra các giới hạn của chỉ số $FEV_1$ đơn độc, nhấn mạnh bằng chứng quốc tế cho thấy $DLCO$ và mức độ ứ khí phổi có giá trị tiên lượng tử vong độc lập và vượt trội hơn so với $FEV_1$. Đồng thời, chương 1 giới thiệu hệ thống phương trình hồi quy số lý thuyết của Nguyễn Đình Hường (1996) làm chuẩn đối chiếu cho người Việt Nam.

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết về quy trình tuyển chọn đối tượng nghiên cứu, tiêu chuẩn chọn vào và loại trừ bệnh nhân BPTNMT giai đoạn ổn định. Tác giả mô tả chi tiết quy trình kỹ thuật vận hành máy thể tích ký thân Care Fusion, quy trình thực hiện nghiệm pháp phục hồi phế quản với thuốc giãn phế quản, kỹ thuật đo khuếch tán khí theo phương pháp ngừng thở 10 giây và kỹ thuật lấy máu động mạch phân tích khí máu trên máy GEM Premier 3000.

Các tiêu chuẩn kỹ thuật về tính chấp nhận được và tính lặp lại theo khuyến cáo của ATS/ERS (2005, 2017) được quy định chặt chẽ (dao động giữa các lần đo $FRC$, $Raw \le 10%$, chênh lệch $FEV_1$, $FVC \le 150,\text{mL}$). Chương này cũng xác định tiêu chuẩn đánh giá kiểu hình lâm sàng (khí thũng phổi ưu thế so với viêm phế quản mạn ưu thế), phân loại hình thái khí thũng phổi trên phim cắt lớp vi tính và các phương pháp thống kê y học áp dụng.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được từ nhóm bệnh nhân nghiên cứu:

• Đặc điểm chức năng hô hấp: Tỷ lệ rối loạn thông khí tắc nghẽn, rối loạn thông khí hỗn hợp, mức độ giảm $FEV_1$, mức độ tăng thể tích cặn ($RV$), dung tích cặn chức năng ($FRC$), dung tích toàn phổi ($TLC$) và tỷ số $RV/TLC$. Tỷ lệ bệnh nhân có tăng sức cản đường thở ($Raw$, $sRaw$) và giảm độ dẫn truyền đường thở ($sGaw$). Mức độ suy giảm dung tích khuếch tán khí $DLCO$ và hiệu suất khuếch tán $DLCO/VA$ ($KCO$).
• Sự thay đổi theo phân nhóm GOLD ổn định: Biến thiên của các thông số thông khí, căng giãn phổi, sức cản đường dẫn khí và khuếch tán khí giữa các phân nhóm A, B, C, D; phân tích các khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm.
• Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng: Phân bố về tuổi, giới tính, chỉ số khối cơ thể (BMI), tiền sử hút thuốc lá/thuốc lào, mức độ khó thở theo mMRC, điểm số chất lượng cuộc sống CAT, hình thái tổn thương trên X-quang và cắt lớp vi tính, các chỉ số khí máu động mạch ($PaO_2$, $PaCO_2$), kiểu hình đợt cấp và các biến chứng (tâm phế mạn, suy hô hấp mạn).
• Phân tích tương quan: Mối tương quan giữa các thông số thể tích ký thân ($RV$, $FRC$, $TLC$, $Raw$, $DLCO$) với $FEV_1$, điểm số mMRC, điểm CAT, chỉ số BMI, thông số khí máu động mạch, kiểu hình lâm sàng và tần suất xuất hiện đợt cấp.

Chương 4. Bàn luận

Chương 4 biện luận sâu sắc các kết quả nghiên cứu trong sự đối chiếu với y văn trong nước và quốc tế:

• Về biến đổi chức năng hô hấp: Phân tích cơ chế bệnh sinh của hiện tượng căng giãn phổi, bẫy khí và tăng sức cản đường thở ở bệnh nhân BPTNMT; giải thích nguyên nhân suy giảm khuếch tán khí do phá hủy giường mao mạch phế nang trong thể khí thũng phổi.
• Về sự thay đổi theo các phân nhóm: Luận giải sự khác biệt giữa các phân nhóm A, B, C, D; làm rõ hạn chế của việc phân nhóm thuần túy dựa trên triệu chứng lâm sàng và tiền sử đợt cấp khi không tích hợp các thông số chức năng hô hấp chuyên sâu.
• Về mối liên quan lâm sàng - cận lâm sàng: Biện giải mối tương quan chặt chẽ giữa các chỉ số căng giãn phổi ($RV/TLC$), sức cản đường thở và giảm $DLCO$ với mức độ khó thở thực tế, giảm oxy máu động mạch, tình trạng suy dinh dưỡng (BMI thấp) và sự hình thành các biến chứng nặng như tâm phế mạn và suy hô hấp mạn tính.
• Hạn chế của nghiên cứu: Phân tích các yếu tố hạn chế về cỡ mẫu, phạm vi khảo sát và các khó khăn kỹ thuật trong quá trình thực hiện nghiệm pháp thể tích ký thân ở bệnh nhân cao tuổi hoặc có tình trạng tắc nghẽn nặng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận và khoa học

• Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng đầy đủ, hệ thống về các thông số cơ học phổi và trao đổi khí ở bệnh nhân BPTNMT tại Việt Nam thông qua kỹ thuật thể tích ký thân.
• Chứng minh rằng ngoài $FEV_1$, các thông số về thể tích tĩnh ($RV$, $FRC$, $RV/TLC$), sức cản đường thở ($Raw$, $sGaw$) và khuếch tán khí ($DLCO$, $KCO$) phản ánh chính xác, đa chiều hơn về mức độ tổn thương thực thể của nhu mô phổi và đường thở.
• Làm sáng tỏ đặc điểm sinh lý bệnh học hô hấp đặc thù của từng phân nhóm BPTNMT theo các khuyến cáo phân loại của GOLD, góp phần hoàn thiện nhận thức về tính không đồng nhất của bệnh.

Đóng góp về thực tiễn lâm sàng

• Khẳng định giá trị thực tiễn của thể tích ký thân trong việc phát hiện sớm tình trạng bẫy khí và căng giãn phổi ngay cả khi thông số thông khí thông thường chưa giảm sâu.
• Cung cấp các bằng chứng chức năng tin cậy phục vụ công tác phân loại kiểu hình (ưu thế khí thũng phổi hay ưu thế viêm phế quản mạn), lượng giá nguy cơ biến chứng suy hô hấp mạn, tâm phế mạn.
• Làm cơ sở cận lâm sàng quan trọng để chỉ định và theo dõi các can thiệp điều trị chuyên sâu như liệu pháp giảm thể tích phổi bằng van phế quản một chiều hoặc phẫu thuật.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề xuất đưa kỹ thuật thể tích ký thân vào quy trình đánh giá định kỳ cho bệnh nhân BPTNMT giai đoạn ổn định tại các bệnh viện chuyên khoa và trung tâm hô hấp có đủ điều kiện trang bị.
• Kiến nghị kết hợp chỉ số $DLCO$ và tỷ số $RV/TLC$ cùng với $FEV_1$ và thang điểm lâm sàng (mMRC, CAT) trong đánh giá toàn diện mức độ nặng, tiên lượng nguy cơ tử vong và xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Kỹ thuật đo thể tích ký thân và đo khuếch tán khí đòi hỏi sự phối hợp chủ động và tuân thủ kỹ thuật thở chặt chẽ từ phía người bệnh (đặc biệt là động tác ngừng thở 10 giây trong đo $DLCO$), do đó gặp khó khăn nhất định ở những bệnh nhân quá lớn tuổi hoặc có thể trạng suy kiệt. Nghiên cứu được tiến hành trên tập mẫu bệnh nhân tại một số cơ sở chuyên khoa, chưa mở rộng ra quy mô cộng đồng đa trung tâm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi dọc đoàn hệ bệnh nhân để đánh giá tốc độ biến đổi hàng năm của các thông số thể tích tĩnh và $DLCO$; nghiên cứu ứng dụng các thông số thể tích ký thân trong việc theo dõi, đánh giá đáp ứng sau các liệu pháp điều trị mới (thuốc giãn phế quản kép, can thiệp giảm thể tích phổi qua nội soi).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Nội khoa: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về sinh lý bệnh học chức năng hô hấp, giúp hiểu rõ cơ chế và ý nghĩa lâm sàng của các thông số thể tích ký thân để áp dụng trong chẩn đoán, phân loại kiểu hình và lựa chọn phác đồ điều trị tối ưu.
• Đối với kỹ thuật viên và bác sĩ Thăm dò chức năng: Hướng dẫn chi tiết về quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chấp nhận được và tính lặp lại khi vận hành hệ thống máy thể tích ký thân theo chuẩn quốc tế ATS/ERS.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên sau đại học: Là tài liệu mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu định lượng trong y học lâm sàng, phương pháp xây dựng phương trình hồi quy số lý thuyết và xử lý thống kê các biến số chức năng phức tạp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao $FEV_1$ không còn là thông số duy nhất để đánh giá toàn diện độ nặng của BPTNMT?

$FEV_1$ chỉ phản ánh mức độ tắc nghẽn luồng khí thở ra gắng sức ở các đường dẫn khí lớn và vừa, nhưng tương quan yếu đến trung bình với mức độ khó thở thực tế, khả năng gắng sức và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Tình trạng bẫy khí, ứ khí phế nang và căng giãn phổi thường xuất hiện sớm trước khi $FEV_1$ suy giảm nặng. Do đó, các thông số như $RV$, $TLC$, $Raw$ và khả năng trao đổi khí $DLCO$ cung cấp bức tranh toàn diện và chính xác hơn về mức độ tổn thương giải phẫu và tiên lượng tử vong.

2. Phương pháp thể tích ký thân có ưu điểm gì vượt trội so với hô hấp ký thông thường?

Hô hấp ký chỉ đo được các thể tích khí lưu thông phụ thuộc nhịp thở ($VC$, $FVC$, $FEV_1$, các lưu lượng $FEF$). Thể tích ký thân sử dụng nguyên lý buồng kín và định luật Boyle - Mariotte cho phép đo lường chính xác các thể tích khí tĩnh không thể thở ra hết gồm thể tích khí cặn ($RV$), dung tích cặn chức năng ($FRC$), dung tích toàn phổi ($TLC$), đồng thời xác định trực tiếp sức cản đường thở ($Raw$, $sGaw$) và kết hợp đo dung tích khuếch tán khí qua màng phế nang mao mạch ($DLCO$).

3. Phương trình hồi quy tính số lý thuyết cho người Việt Nam trong luận án được áp dụng theo công trình nào?

Luận án sử dụng bộ phương trình hồi quy 10 thông số thông dụng của GS. Nguyễn Đình Hường và cộng sự công bố năm 1996, được tính toán dựa trên chiều cao ($H$) và tuổi ($A$) riêng biệt cho nam và nữ giới Việt Nam, với giới hạn dưới bình thường được quy ước ở mức 80% số lý thuyết đối với các thể tích/dung tích chính và 60% đối với các lưu lượng thở.

4. Tiêu chuẩn phân chia mức độ suy giảm khuếch tán khí ($DLCO$) trong nghiên cứu được quy định như thế nào?

Mức độ giảm $DLCO$ được phân thành 4 mức:

• Nhẹ: $60% \text{ số lý thuyết} \le DLCO < \text{giới hạn dưới bình thường}$;
• Vừa: $40% \text{ số lý thuyết} \le DLCO < 60% \text{ số lý thuyết}$;
• Nặng: $20% \text{ số lý thuyết} \le DLCO < 40% \text{ số lý thuyết}$;
• Rất nặng: $DLCO < 20% \text{ số lý thuyết}$.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Phương Nam đã thực hiện nghiên cứu hệ thống về sự biến đổi chức năng hô hấp ở bệnh nhân BPTNMT giai đoạn ổn định bằng phương pháp thể tích ký thân. Công trình đã làm rõ giá trị sinh lý bệnh học vượt trội của các thông số thể tích tĩnh, sức cản đường thở và khuếch tán khí so với hô hấp ký đơn thuần, đồng thời phân tích mối liên quan chặt chẽ giữa các thông số này với phân nhóm GOLD, triệu chứng lâm sàng và biến chứng bệnh. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc ứng dụng thể tích ký thân trong chẩn đoán chuyên sâu, tiên lượng và cá thể hóa điều trị BPTNMT tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – BPTNMT (COPD - Chronic Obstructive Pulmonary Disease) là bệnh đặc trƣng bởi tình trạng giảm lƣu lƣợng khí thở ra không hồi phục. Bệnh có tỷ lệ mắc cao và xu hƣớng ngày càng gia tăng, tiến triển mạn tính, chi phí điều trị cao. Hiện nay BPTNMT đứng hàng thứ 4 trong các nguyên nhân tử vong trên toàn thế giới và tới năm 2020 đƣợc dự báo là nguyên nhân thứ 3 gây tử vong hàng đầu. Năm 2012, đã có khoảng 3 triệu ngƣời chết do BPTNMT, chiếm gần 6% trong tổng các nguyên nhân tử vong - [1].

Việt Nam là quốc gia có tỷ lệ mắc BPTNMT 6,7%, cao nhất trong 12 nƣớc ở khu vực Đông Nam Á [2]. Thăm dò chức năng hô hấp (CNHH) có vai trò vô cùng quan trọng từ chẩn đoán, tiên lƣợng và đánh giá kết quả điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Theo các khuyến cáo của chiến lƣợc toàn cầu quản lý bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Global initiative for chronic Obstructive Lung Disease – GOLD) [3], [4] thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (Forced expiratory volume in the first second - FEV1) là thông số thăm dò chức năng hô hấp duy nhất đƣợc sử dụng để đánh giá mức độ nặng và tiên lƣợng của bệnh. Tuy nhiên, các thông số chức năng hô hấp khác cũng có vai trò quan trọng để chẩn đoán, tiên lƣợng và đánh giá kết quả điều trị bệnh.

[5] cho rằng tình trạng ứ khí ở phổi đã xuất hiện trƣớc khi xuất hiện sự tắc nghẽn và mức độ khí thũng phổi có ý nghĩa hơn thông số FEV1 trong đánh giá độ nặng của bệnh và tiên đoán nguy cơ tử vong. [6] đã chứng minh rằng chức năng trao đổi khí là yếu tố dự báo nguy cơ tử vong tốt nhất của BPTNMT so với nhiều thông số khác nhƣ FEV1, các lƣu lƣợng hô hấp, phân áp ô-xy động mạch, khả năng gắng sức. Mặt khác trên tạp chí ERS (2013), Agusti A. [7] nhận định sự phân nhóm A, B, C, D không thực sự phản ánh một cách tuyến tính mức độ nặng của bệnh.

Phân nhóm B mặc dù 2 không giảm nặng FEV1 nhƣng lại là nhóm có tỷ lệ bệnh nhân và tỷ lệ tử vong cao nhất. Trong các phƣơng thức thăm dò, phƣơng pháp thể tích ký thân (Whole body plethysmography) là một phƣơng thức hiện đại cho phép xác định giá trị các thông số chức năng hô hấp một cách hệ thống, toàn diện và tin cậy. Ngoài các thông số thông khí phổi của hô hấp ký (spirometry), phƣơng pháp thể tích ký thân còn cung cấp nhiều thông số khác nhƣ các thông số biểu hiện căng giãn phổi, sức cản đƣờng thở, khuếch tán phế nang mao mạch. Thăm dò toàn diện chức năng hô hấp không chỉ giúp tiên lƣợng bệnh mà còn là một căn cứ quan trọng để chỉ định những kỹ thuật điều trị chuyên sâu nhƣ giảm thể tích phổi, rửa phế nang, ghép phổi.

Đây là những bƣớc tiến mới đã và đang mở ra một niềm hi vọng giúp bệnh nhân BPTNMT có thể cải thiện chức năng phổi, giảm tần suất đợt cấp. Tuy nhiên, ở Việt Nam, rất ít nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện các thông sô chức năng hô hấp ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Từ những vấn đề nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài: Nghiên cứu sự thay đổi một số thông số chức năng hô hấp ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính bằng phƣơng pháp thể tích ký thân” với các mục tiêu sau: 1. Đánh giá thay đổi một số thông số chức năng hô hấp theo các phân nhóm ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định bằng phương pháp thể tích ký thân.

Đánh giá mối liên quan giữa các thông số chức năng hô hấp với một số đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 1. Định nghĩa Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính – BPTNMT là một bệnh thƣờng gặp, có thể phòng và điều trị đƣợc.

Bệnh đặc trƣng bởi các triệu chứng hô hấp dai dẳng và tắc nghẽn đƣờng thở nặng dần do các bất thƣờng của đƣờng thở và/ hoặc phế nang liên quan tới phơi nhiễm các phần tử và khí độc hại [1]. Đợt cấp và bệnh đồng mắc góp phần vào độ nặng chung của bệnh ở mỗi bệnh nhân. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là bệnh đa kiểu hình và nhiều thành phần, cần đƣợc đánh giá toàn diện [8]. Thăm dò chức năng hô hấp có vai trò quyết định trong chẩn đoán xác định BPTNMT đồng thời giúp thầy thuốc đánh giá đƣợc mức độ, theo dõi tiến triển, cũng nhƣ tiên lƣợng bệnh.

Dịch tễ bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 1. Trên thế giới Để có bức tranh dịch tễ toàn cầu về BPTNMT, một nghiên cứu tổng quan từ 1990 – 2004 trên 28 quốc gia đã đƣợc Halbert R. Tỷ lệ mắc BPTNMT xác định bằng hô hấp ký ở ngƣời lớn ≥ 40 tuổi khoảng 9 - 10% tuỳ theo từng vùng lãnh thổ, cao hơn so với việc xác định bệnh bằng cách tự khai hoặc do thầy thuốc chẩn đoán chủ quan, theo thứ tự là 3,7% và 4,1%. Từ đó đã nhấn mạnh vai trò của thăm dò CNHH trong chẩn đoán BPTNMT.

Trên tạp chí hô hấp châu Âu – ERJ, tác giả Ruparel M. Số ngày điều trị cho một đợt cấp tuỳ thuộc vào từng quốc gia và chất lƣợng điều trị , những yếu tố làm tăng thời gian nhập viện 4 đƣợc kể đến nhƣ tình trạng đợt cấp nặng, bệnh nhân GOLD IV (OR 1,77) và bệnh nhân điều trị thông khí hỗ trợ (OR 2,15) [10]. Hiện nay trên thế giới ƣớc tính có khoảng 600 triệu ngƣời mắc BPTNMT và bệnh đang là nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ tƣ, gây chết hơn 3 triệu ngƣời/ năm - GOLD (2017) [1]. [11] nghiên cứu tỷ lệ tử vong sau nhập viện do BPTNMT cho kết quả 5% sau 1 tháng, 11% sau 3 tháng, 23 % sau 1 năm và 39% sau 3 năm.

Nghiên cứu của O’Reilly J. [12], chi phí trung bình điều trị một đợt cấp BPTNMT mất 2130 bảng Anh. Theo hiệp hội châu Âu, chi phí cho BPTNMT chiếm 6% tổng ngân sách cho y tế và 56% tổng ngân sách cho các bệnh lý hô hấp (38,6 tỷ euro) [13]. Tại Việt Nam Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu hội hô hấp châu Á Thái Bình Dƣơng, Việt Nam là quốc gia có số ngƣời mắc BPTNMT cao nhất khu vực (12 nƣớc) với tỷ lệ 6,7% dân số trên 35 tuổi [2].

Năm 2010, một nghiên cứu cấp nhà nƣớc của Bộ y tế và Bệnh viện Phổi Trung ƣơng công bố [14]: tỷ lệ mắc BPTNMT ở lứa tuổi ≥ 40 là 4,2% trong khi ở nhóm dƣới 40 tuổi tỷ lệ chỉ 0,4%. Có sự khác biệt rõ rệt giữa tỷ lệ BPTNMT ở nam/ nữ (7,1% và 1,9% với p < 0,001). Nếu chia theo khu vực thì nông thôn là 4,7%, thành thị 3,3% và miền núi 3,6%. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ cho BPTNMT tại Việt Nam cũng nhƣ trên thế giới, gây tỷ lệ mắc tăng gấp 4 lần.

WHO 2010 cảnh báo đến năm 2020, 10% dân số Việt Nam có nguy cơ tử vong liên quan đến các bệnh do thuốc lá gây ra nếu nhƣ tình trạng hút thuốc không đƣợc kiểm soát tốt [15]. Các thể lâm sàng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Trƣớc khi có những định nghĩa đầy đủ về BPTNMT, năm 1995, hội lồng ngực Mỹ (ATS) cho rằng BPTNMT gồm 3 bệnh: viêm phế quản mạn tính, khí thũng phổi, hen phế quản và đƣa ra giản đồ Venn. 5 Viêm Khí thũng phế quản phổi Chú thích: mạn 1 là viêm phế quạn mạn. BPTNMT 2 là khí thũng phổi.

Tắc 3, 4, 5, 6, 7, 8 là BPTNMT. nghẽn đƣờng 9: tắc nghẽn lƣu lƣợng khí thở ra thở có hồi phục (hen phế quản). Hen 10: Giảm lƣu lƣợng thở do xơ kén Hình 1. Giản đồ Venn về sự giao thoa của các bệnh lý trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính *Nguồn: theo Celli B.

- Thể viêm phế quản mạn và khí thũng phổi [17]: Thể viêm phế quản mạn (Típ BB – Blue Bloater): bệnh nhân thƣờng tím, béo phệ, phù hai chi dƣới. Nghe phổi có ran rít, ngáy, nổ hay ở nền phổi. X quang phổi có thể thấy bóng tim to, rốn phổi đậm, mạng lƣới mạch máu tăng đậm rƣờm rà tạo nên hình ảnh phổi bẩn. Thể khí thũng phổi (Típ PP – Pink Puffer): nổi bật là bệnh nhân khó thở, môi hồng, không tím tái, cơ thể gầy.

Ho khạc đờm không rõ, lồng ngực hình thùng gõ vang, rì rào phế nang giảm. X quang có hình ảnh căng giãn phổi, mạng lƣới mạch phổi thƣa thớt, vòm hoành dẹt, tim hình giọt nƣớc. Cả 2 bệnh viêm phế quản mạn và khí thũng phổi đều là hậu quả của các nguyên nhân nhƣ hút thuốc lá, tiếp xúc khói bụi lâu dài, có thể xuất hiện trƣớc hoặc đồng thời với hạn chế lƣu lƣợng khí thở ra. - Thể phối hợp BPTNMT với hen hay ACO (Asthma - COPD Overlap).

đã chứng minh thấy ở những bệnh nhân BPTNMT trên 50 tuổi, tỷ lệ ACO chiếm tỷ lệ khá cao 53/96 bệnh nhân (55%) [18]. - Thể BPTNMT đợt cấp thƣờng xuyên ( ≥ 2 đợt cấp trong 1 năm). Nghiên cứu ECLIPSE cho rằng tỷ lệ đợt cấp tăng theo độ nặng của BPTNMT và đợt cấp làm đẩy nhanh quá trình sụt giảm chức năng hô hấp 6 (FEV1), giảm chất lƣợng cuộc sống của bệnh nhân, tăng tỷ lệ tử vong và tàn phế, tăng gánh nặng về tài chính [8], [19]. - Kiểu gen và kiểu hình: Giảm alpha 1- antitrypsin (AAT) là một nguyên nhân gây BPTNMT đƣợc biết đến từ lâu.

Những BN này đặc trƣng bởi tình trạng khí thũng phổi sớm kèm giãn phế quản với sự giảm sút nhanh của FEV1 theo Stockley J. - Thể nhiều yếu tố nguy cơ và có bệnh đồng mắc: Fabbri L. Tác giả chỉ rõ vai trò trung tâm của hiện tƣợng viêm trong cơ chế bệnh sinh của bệnh đồng phát trong BPTNMT nhƣ tăng TNFα gây mỏi và teo cơ, đái tháo đƣờng, sự tăng CRP. Sự tăng CRP, cytokin IL 6 và các fibrinogen thúc đẩy tình trạng viêm trong bệnh lý tim mạch, đái tháo đƣờng, loãng xƣơng.

Nhóm 2 có tuổi ít hơn nhƣng mức độ hạn chế lƣu lƣợng thở ra nặng, căng giãn phổi nặng, BMI thấp và không có bệnh tim mạch đồng mắc. Nhóm 3 là nhóm già hơn, có suy hô hấp, tỷ lệ béo phì cao hơn và kèm bệnh lý tim mạch. Kết quả tử vong hay gặp ở nhóm nguy cơ cao và nhóm 2 nhiều hơn nhóm 3. Chính vì vậy, tính đa dạng và đa kiểu hình của BPTNMT luôn cần đƣợc nghiên cứu thêm.