Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần diễn biến rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ nhật bản vụ xuân năm 2014 tại thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần và diễn biến rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản vụ xuân 2014 tại Thái Nguyên.

• Tác giả: Bùi Định
• Người hướng dẫn: Th.S Lê Thị Kiều Oanh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần và diễn biến rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản vụ xuân 2014 tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và yêu cầu của đề tài
• 1.2.1. Mục đích của đề tài
• 1.2.2. Yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Tình hình nghiên cứu rệp muội trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Nghiên cứu thành phần rệp muội trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu thành phần rệp muội tại Việt Nam
• 2.3. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của rệp
• 2.4. Thành phần loài rệp muội
• 2.4.1. Rệp xanh (Greenbug - Schizaphis graminum (Rondani))
• 2.4.2. Rệp vàng mía (Yellow Sugarcane Aphid - Sipha flava (Forbes))
• 2.4.3. Rệp ngô (Corn Leaf Aphid - Rhopalosiphum maidis (Fitch))
• 2.5. Phương thức gây hại và tác hại của rệp
• 2.6. Thành phần thiên địch của rệp
• 2.7. Biện pháp phòng trừ rệp
• 2.8. Một số sâu hại khác trên cao lương
• 2.9. Thành phần sâu hại cao lương trên thế giới
• 2.10. Tình hình sản xuất cao lương trên thế giới và Việt Nam
• 2.10.1. Tình hình sản xuất cao lương trên thế giới
• 2.10.2. Tình hình sản xuất cao lương tại Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.3. Dụng cụ thí nghiệm
• 3.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.5. Nội dung nghiên cứu
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6.1. Phương pháp điều tra thành phần rệp muội trên cây cao lương (Quách Thị Ngọ, 2000)
• 3.6.2. Phương pháp nghiên cứu biến động số lượng rệp muội
• 3.6.3. Phương pháp chẩn đoán, giám định tên khoa học và nghiên cứu đặc điểm sinh vật học rệp hại cao lương
• 3.6.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm thời tiết, khí hậu của tỉnh Thái Nguyên vụ xuân năm 2014
• 4.2. Thành phần, tần suất xuất hiện của rệp trên cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014
• 4.3. Diễn biến mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014
• 4.4. Thành phần thiên địch trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên năm 2014
• 4.5. Thành phần sâu hại khác trên cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 5.1. Thành phần, tần suất xuất hiện của rệp trên cao lương ngọt
• 5.2. Diễn biến mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt
• 5.3. Thành phần thiên địch trên cây cao lương ngọt
• 5.4. Thành phần sâu hại khác trên cao lương ngọt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về thành phần rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản trong vụ xuân năm 2014 tại Thái Nguyên là một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu nông nghiệp. Rệp muội là một trong những sâu bệnh hại cây trồng chính, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định thành phần, tần suất xuất hiện và diễn biến của rệp muội trên cây cao lương ngọt. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý và phòng trừ hiệu quả. Theo Blackman & Eastop (2000), rệp muội có khả năng gây hại nghiêm trọng, làm giảm năng suất cây trồng từ 7,5% đến 60%.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

An ninh lương thực và năng lượng là hai thách thức lớn hiện nay. Cao lương ngọt được coi là một giải pháp tiềm năng cho vấn đề này. Tuy nhiên, sự xuất hiện của sâu bệnh hại như rệp muội đã làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc nghiên cứu diễn biến rệp muội sẽ giúp nông dân có biện pháp phòng trừ kịp thời, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa trong học tập mà còn có giá trị thực tiễn cao trong sản xuất nông nghiệp.

II. Tổng quan tài liệu

Nghiên cứu về thành phần rệp muội đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới và tại Việt Nam. Theo Van Emden (1972), có khoảng 3.805 loài rệp muội được phân loại, trong đó họ Aphididae chiếm gần 60%. Tại Việt Nam, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 28 loài rệp muội được phát hiện, nhưng vẫn còn nhiều loài chưa được ghi nhận. Đặc điểm sinh học và sinh thái học của rệp muội rất đa dạng, ảnh hưởng đến sự phát triển và mật độ quần thể của chúng. Nghiên cứu này sẽ bổ sung thêm thông tin về thành phần rệp muội trên cây cao lương ngọt, từ đó giúp xây dựng các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

2.1. Tình hình nghiên cứu rệp muội trên thế giới

Nghiên cứu về thành phần rệp muội trên thế giới cho thấy sự đa dạng về loài và đặc điểm sinh học. Ở Nhật Bản, đã ghi nhận 240 loài thuộc tộc Macrosiphini. Tại Ấn Độ, có 397 loài được phát hiện, cho thấy sự phong phú của rệp muội trong các hệ sinh thái khác nhau. Những nghiên cứu này cung cấp cơ sở cho việc hiểu rõ hơn về diễn biến rệp muội và tác động của chúng đến cây trồng.

2.2. Tình hình nghiên cứu rệp muội tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thành phần rệp muội đã được thực hiện từ những năm 1960. Các tác giả đã ghi nhận nhiều loài rệp muội khác nhau trên các loại cây trồng. Tuy nhiên, nghiên cứu về rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản vẫn còn hạn chế. Việc bổ sung thông tin về thành phần rệp muội sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý dịch hại trong sản xuất nông nghiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra và phân tích thành phần rệp muội trên cây cao lương ngọt. Phương pháp điều tra bao gồm việc thu thập mẫu rệp muội từ các địa điểm nghiên cứu tại Thái Nguyên. Các mẫu rệp sẽ được xác định danh tính và phân tích số lượng để đánh giá diễn biến mật độ. Phương pháp xử lý số liệu sẽ được áp dụng để phân tích kết quả thu được, từ đó đưa ra các nhận định về thành phần rệp muội và tác động của chúng đến cây trồng.

3.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là rệp muội trên cây cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản. Địa điểm nghiên cứu được chọn là các vùng trồng cao lương tại Thái Nguyên trong vụ xuân năm 2014. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2014, nhằm thu thập dữ liệu đầy đủ về thành phần và diễn biến của rệp muội trong suốt mùa vụ.

3.2. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu

Phương pháp thu thập số liệu bao gồm việc quan sát và ghi nhận số lượng rệp muội trên cây cao lương. Số liệu sẽ được xử lý bằng các phương pháp thống kê để phân tích tần suất xuất hiện và diễn biến mật độ của rệp muội. Kết quả sẽ được so sánh với các nghiên cứu trước đó để đánh giá sự thay đổi trong thành phần rệp muội qua các năm.

IV. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy thành phần rệp muội trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên rất đa dạng. Các loài rệp như rệp xanh, rệp vàng mía, và rệp ngô đã được ghi nhận với mật độ khác nhau trong suốt vụ xuân. Diễn biến mật độ của rệp muội có sự biến động theo thời gian, phụ thuộc vào điều kiện thời tiết và sự xuất hiện của các thiên địch. Kết quả này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng trừ kịp thời để bảo vệ cây trồng.

4.1. Thành phần và tần suất xuất hiện của rệp

Nghiên cứu đã xác định được 3 loài rệp muội chính gây hại trên cây cao lương ngọt. Rệp xanh có mật độ cao nhất, tiếp theo là rệp vàng mía và rệp ngô. Mỗi loài có đặc điểm sinh học và phương thức gây hại khác nhau, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Việc xác định tần suất xuất hiện của các loài rệp muội sẽ giúp nông dân có biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn.

4.2. Diễn biến mật độ rệp muội

Mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt có sự biến động rõ rệt trong suốt vụ xuân. Thời điểm đầu vụ, mật độ rệp thấp, nhưng tăng nhanh vào giữa vụ do điều kiện thời tiết thuận lợi. Sự xuất hiện của các thiên địch như bọ rùa và ong bắp cày đã giúp kiểm soát mật độ rệp muội. Kết quả này cho thấy tầm quan trọng của việc theo dõi và quản lý dịch hại trong sản xuất nông nghiệp.

V. Kết luận và đề nghị

Nghiên cứu đã xác định được thành phần, tần suất xuất hiện và diễn biến của rệp muội trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên. Kết quả cho thấy sự đa dạng của các loài rệp muội và ảnh hưởng của chúng đến năng suất cây trồng. Đề nghị cần có các biện pháp phòng trừ hiệu quả dựa trên kết quả nghiên cứu này để bảo vệ cây trồng và nâng cao năng suất sản xuất.

5.1. Đề xuất biện pháp phòng trừ

Cần áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp để kiểm soát rệp muội trên cây cao lương ngọt. Việc sử dụng thiên địch và các biện pháp sinh học sẽ giúp giảm thiểu tác động của rệp muội đến cây trồng. Đồng thời, cần tăng cường công tác nghiên cứu và theo dõi để có những điều chỉnh kịp thời trong quản lý dịch hại.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khủng hoảng năng lượng và biến đổi khí hậu là những thách thức mang tính toàn cầu. Việc phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch không chỉ dẫn đến nguy cơ cạn kiệt tài nguyên mà còn gây ô nhiễm môi trường, vi phạm các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính. Tại Việt Nam, Quyết định số 177/2007/QĐ-TTg ngày 10/11/2007 của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt "Đề án phát triển nhiên liệu sinh học đến năm 2015, tầm nhìn 2020", đặt mục tiêu phát triển xăng sinh học E10 và đa dạng hóa nguồn năng lượng tái tạo.

Cây cao lương ngọt (Sorghum bicolor) là cây trồng đa mục đích, có khả năng tổng hợp chất hữu cơ cao hơn ngô 23%, trong khi nhu cầu nitơ và nước thấp hơn lần lượt 37% và 17%. Cứ 16 tấn thân cây cao lương ngọt có thể sản xuất được 1 tấn ethanol và phần bã còn lại chiết xuất được 500 kg dầu diesel sinh học, trong khi phần hạt vẫn được sử dụng làm lương thực cho người và gia súc. Năm 2011, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Công ty TNHH Earth Note (Nhật Bản) nhằm khảo nghiệm các giống cao lương ngọt nhập nội phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Tuy nhiên, việc phát triển cây cao lương ngọt tại thực địa gặp trở ngại lớn từ các loài dịch hại. Trong đó, rệp muội (họ Aphididae) là đối tượng dịch hại nguy hiểm, chích hút nhựa ở các bộ phận non, tiết dịch mật tạo điều kiện cho nấm muội đen phát triển làm giảm quang hợp, đồng thời là môi giới truyền nhiều loại virus gây hại. Nhằm cung cấp căn cứ khoa học cho công tác bảo vệ thực vật tại địa phương, đề tài "Nghiên cứu thành phần, diễn biến rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản vụ xuân năm 2014 tại Thái Nguyên" đã được thực hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản xác định mục đích và yêu cầu nghiên cứu như sau:

1. Mục đích của đề tài:

   • Xác định thành phần loài, tần suất xuất hiện và diễn biến mật độ của rệp muội hại cao lương ngọt tại Thái Nguyên trong vụ xuân năm 2014.

2. Yêu cầu của đề tài:

   • Xác định được thành phần loài và tần suất xuất hiện của rệp hại trên cây cao lương ngọt nhập nội.
   • Xác định được diễn biến mật độ quần thể rệp muội trên cây cao lương ngọt qua các giai đoạn sinh trưởng trong vụ xuân 2014 tại Thái Nguyên.
   • Điều tra thành phần các loài thiên địch của rệp muội và các loài sâu hại khác xuất hiện trên ruộng cao lương ngọt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Rệp muội gây hại trên cây cao lương ngọt, tập đoàn thiên địch của rệp muội và các loài sâu hại đi kèm.
• Vật liệu nghiên cứu: Giống cây cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản do Công ty TNHH Earth Note cung cấp.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại hai điểm điều tra thuộc tỉnh Thái Nguyên, bao gồm khu ruộng thí nghiệm của Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và điểm khảo nghiệm tại huyện Phú Lương.
• Phạm vi thời gian: Vụ xuân năm 2014 (từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2014).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và tổng quan tài liệu

Đề tài dựa trên cơ sở phân loại học và sinh thái học côn trùng nông nghiệp:

• Tổng quan về họ rệp muội (Aphididae): Họ Aphididae thuộc bộ Cánh đều (Homoptera), ghi nhận hơn 4.000 loài trên thế giới chia thành 8 họ phụ (Blackman & Eastop, 1984), trong đó Việt Nam đã ghi nhận 28 loài. Rệp muội có hai phương thức sinh sản: sinh sản đơn tính (đẻ con) chiếm ưu thế ở vùng nhiệt đới và sinh sản hữu tính (đẻ trứng) vào mùa thu đông ở vùng ôn đới; vòng đời dao động từ 15 đến 50 ngày tùy thuộc vào nhiệt độ và thức ăn.
• Các loài rệp chính hại cao lương trên thế giới: Rệp xanh (Schizaphis graminum Rondani), rệp vàng mía (Sipha flava Forbes), và rệp ngô (Rhopalosiphum maidis Fitch).
• Tập đoàn thiên địch và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): Bao gồm các loài bắt mồi ăn thịt (bọ rùa họ Coccinellidae, ruồi ăn rệp họ Syrphidae, kiến ba khoang họ Staphylinidae) và các loài ong ký sinh (họ Braconidae, Ichneumonidae, Chalcididae).

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp điều tra thực địa (4 ngày/lần)
Đánh giá mức độ & Phân cấp mật độ (Cấp 0 đến Cấp 4)
Giám định phân loại & Xử lý số liệu

1. Phương pháp điều tra thành phần rệp muội (theo Quách Thị Ngọ, 2000):

   • Định kỳ 4 ngày/lần theo phương pháp 5 điểm chéo góc, mỗi điểm điều tra 5 cây (tổng số 25 cây/ruộng).
   • Dùng bút lông nhúng nước sạch gạt nhẹ rệp đưa vào lọ chứa dung dịch cồn 70° hoặc acid lactic để bảo quản.
   • Thang phân cấp mức độ phổ biến theo tần suất bắt gặp ($P%$):
     • Rất ít gặp (+): $P < 5%$
     • Ít phổ biến (++): $P = 5 - 25%$
     • Phổ biến (+++): $P = 26 - 50%$
     • Rất phổ biến (++++): $P > 50%$

2. Phương pháp nghiên cứu biến động số lượng rệp muội:

   • Bố trí tại 2 khu ruộng đại diện (Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và huyện Phú Lương). Định kỳ 4 ngày/lần điều tra 9 điểm cố định/ruộng, mỗi điểm 5 cây (tổng số 45 cây/ruộng).
   • Phân cấp mức độ hại trên từng lá: Cấp 0 (không có rệp); Cấp 1 (1 cá thể đến 1 quần tụ nhỏ); Cấp 2 (một vài quần tụ rệp); Cấp 3 (số lượng lớn, ảnh hưởng đến độ cân xứng của lá); Cấp 4 (rệp dày đặc ảnh hưởng toàn bộ thân lá).
   • Lấy mẫu 12 lá/cấp theo phương pháp 3 lá, đưa về phòng thí nghiệm tách rệp bằng cồn 90° và đếm để tính mật độ trung bình (con/cây).

3. Phương pháp giám định tên khoa học:

   • Phối hợp với các chuyên gia thuộc Bộ môn Giám định – Viện Bảo vệ Thực vật Hà Nội, sử dụng kính hiển vi quang học, kính lúp soi nổi và tài liệu định loại của Blackman & Eastop (1994).

4. Phương pháp xử lý số liệu:

   • Số liệu thu thập về khí tượng, thành phần loài, tần suất và mật độ được xử lý và trực quan hóa biểu đồ trên phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

Trình bày tính cấp thiết của việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu sinh học thay thế năng lượng hóa thạch và giá trị sinh khối của cây cao lương ngọt. Xác định rệp muội là nhóm côn trùng chích hút nguy hiểm nhất làm suy giảm nghiêm trọng hàm lượng đường và năng suất sinh khối của cao lương ngọt. Đặt ra mục đích, yêu cầu và ý nghĩa thực tiễn của đề tài trong công tác bảo vệ thực vật tại Thái Nguyên.

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về họ rệp muội Aphididae, đặc tính sinh học, phương thức gây hại, khả năng truyền 5 loại bệnh virus phổ biến (PVA, PVX, PVY, PVS, PLRV), cùng mối quan hệ cộng sinh giữa rệp và kiến tạo điều kiện cho nấm muội đen phát triển. Tổng kết danh mục 38 loài sâu hại cao lương trên thế giới và tập đoàn thiên địch gồm 6 loài ăn thịt, 4 họ ong/ruồi ký sinh. Cập nhật số liệu sản xuất cao lương toàn cầu giai đoạn 2008–2012 từ FAOSTAT (diện tích duy trì từ 38,16 đến 45,28 triệu ha) và tình hình ứng dụng cao lương ngọt tại Việt Nam theo định hướng Quyết định 177/2007/QĐ-TTg.

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Xác định đối tượng là rệp muội trên cây cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản tại hai địa bàn thực nghiệm (Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và huyện Phú Lương) từ tháng 3 đến tháng 5/2014. Mô tả chi tiết danh mục trang thiết bị ngoài đồng và trong phòng thí nghiệm; quy trình điều tra định kỳ 4 ngày/lần theo 5 điểm chéo góc và 9 điểm cố định; thang 4 cấp đánh giá tần suất xuất hiện và thang 5 cấp phân loại mức độ hại của lá; phương pháp phân tích số liệu trên Excel.

PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Phân tích diễn biến thời tiết vụ xuân 2014 tại Thái Nguyên và mối liên hệ với quy luật phát sinh sâu hại. Công bố kết quả giám định định danh duy nhất một loài rệp muội gây hại chính là rệp ngô (Rhopalosiphum maidis Fitch). Trình bày số liệu biến động mật độ rệp tại hai điểm nghiên cứu qua 9 đợt điều tra. Đánh giá thành phần 3 nhóm thiên địch chính (bọ rùa họ Coccinellidae, ruồi ăn rệp họ Syrphidae, kiến ba khoang họ Staphylinidae) và 7 loài sâu hại khác xuất hiện trên ruộng cao lương ngọt.

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

Tổng kết lại 4 kết quả cốt lõi: thành phần loài rệp muội, quy luật biến động mật độ, danh mục thiên địch bắt gặp và danh mục các loài sâu hại khác. Đưa ra đề nghị tiếp tục mở rộng nghiên cứu sang các giai đoạn sinh trưởng tiếp theo của cao lương ngọt để hoàn thiện quy trình quản lý dịch hại tổng hợp.

---

Kết quả và đóng góp

1. Điều kiện khí tượng tại địa bàn nghiên cứu

Số liệu khí tượng vụ xuân năm 2014 tại Trạm Khí tượng Thái Nguyên cho thấy điều kiện nhiệt độ và ẩm độ tăng dần từ tháng 3 đến tháng 5, tạo môi trường thuận lợi cho rệp muội nhân sinh khối:

Tháng	Nhiệt độ trung bình (°C)	Ẩm độ trung bình (%)	Lượng mưa (mm)	Số giờ nắng (giờ)
1	16,6	73	3,7	137
2	16,6	82	29,7	262
3	19,4	91	85,9	96
4	24,7	89	139,3	13
5	28,4	79	152,2	62

2. Thành phần loài rệp muội và mức độ phổ biến

Qua giám định hình thái phối hợp với Viện Bảo vệ Thực vật Hà Nội, đề tài xác định trên giống cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản chỉ xuất hiện duy nhất 01 loài rệp muội:

STT	Tên Việt Nam	Tên tiếng Anh	Tên khoa học	Mức độ phổ biến
1	Rệp ngô	Corn Leaf Aphid	Rhopalosiphum maidis (Fitch)	Phổ biến (+++, tần suất 26–50%)

Rhopalosiphum maidis có màu xanh nhạt, chân và râu màu đen, không tiết độc tố vào mô cây nhưng tập trung mật độ cao bên trong nõn lá từ giai đoạn 5–7 lá đến khi trổ cờ, làm biến màu lá non và tiết dịch mật dẫn đến bệnh muội đen.

3. Diễn biến mật độ rệp muội trên đồng ruộng

Rệp bắt đầu xuất hiện sau khi gieo trồng 25 ngày (khoảng ngày 19–20/4/2014) với mật độ thấp. Diễn biến mật độ tại 2 điểm điều tra qua các đợt theo dõi cụ thể như sau:

Đợt điều tra	Điểm ĐH Nông Lâm (con/cây)	Điểm Huyện Phú Lương (con/cây)
19 - 20/04/2014	7,44	5,80
23 - 24/04/2014	2,33	2,00
27 - 28/04/2014	0,56	0,40
01 - 02/05/2014	22,67	19,80
05 - 06/05/2014	94,56	80,60
09 - 10/05/2014	122,00	136,40
13 - 14/05/2014	468,89	421,80
17 - 18/05/2014	927,78	842,40
21 - 22/05/2014	1.108,78	1.024,80

Mật độ rệp giảm mạnh vào cuối tháng 4 (xuống còn 0,40–0,56 con/cây) do ảnh hưởng của mưa rào lớn rửa trôi quần thể. Từ giữa tháng 5 (13/5), khi nhiệt độ tăng cao (28,4°C) kết hợp thức ăn dồi dào, quần thể bùng phát mạnh, đạt đỉnh trên 1.000 con/cây vào ngày 21–22/5/2014.

4. Thành phần thiên địch và các loài sâu hại khác

Khóa luận đã ghi nhận tập đoàn thiên địch gồm 3 nhóm/họ và 7 loài sâu hại khác cùng xuất hiện trên sinh quần ruộng cao lương ngọt:

Tập đoàn thiên địch của rệp muội:

• Bọ rùa (họ Coccinellidae): Mức độ phổ biến +++ (tần suất bắt gặp 26–50%), là thiên địch bắt mồi quan trọng nhất.
• Ruồi ăn rệp (họ Syrphidae): Mức độ phổ biến ++ (tần suất 11–25%), pha giòi có sức ăn lớn.
• Kiến ba khoang (họ Staphylinidae): Mức độ phổ biến ++ (tần suất 11–25%), ăn rầy rệp và ấu trùng nhỏ.

Các loài sâu hại khác trên cao lương ngọt:

1. Sâu đục thân (Diatraea lineolata Walker) – Mức độ phổ biến: Phổ biến (+++), gây hại nghiêm trọng nhất từ giai đoạn cây con đến trổ cờ.
2. Sâu khoang (Spodoptera frugiperda J. Smith) – Mức độ phổ biến: Ít phổ biến (++).
3. Ruồi cao lương (Stenodiplosis sorghicola Coquillett) – Mức độ phổ biến: Rất ít gặp (+).
4. Sâu xanh ngô (Helicoverpa zea Boddie) – Mức độ phổ biến: Rất ít gặp (+).
5. Cào cào lớn (Acrida chinensis Westwood) – Mức độ phổ biến: Rất ít gặp (+).
6. Châu chấu hoa (Aiolopus tumulus Fabricius) – Mức độ phổ biến: Rất ít gặp (+).
7. Dế dũi (Gryllotalpa orientalis Burmeister) – Mức độ phổ biến: Rất ít gặp (+).

Đề xuất và kiến nghị của tác giả

Tác giả đề nghị tiếp tục theo dõi diễn biến của rệp muội ở các giai đoạn sinh trưởng tiếp theo của cây cao lương ngọt (từ trổ cờ đến chín thu hoạch) để có kết luận toàn diện, làm cơ sở xây dựng quy trình phòng trừ rệp ngô và sâu đục thân đạt hiệu quả kinh tế - kỹ thuật cao.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Giới hạn thời gian: Nghiên cứu chỉ được thực hiện trong phạm vi một vụ xuân (tháng 3 đến tháng 5/2014), chưa theo dõi trọn vẹn toàn bộ chu kỳ sinh trưởng đến giai đoạn chín hạt/thu hoạch thân cây và chưa đối chứng với các vụ gieo trồng khác trong năm (vụ hè thu hoặc thu đông).
• Phạm vi địa bàn: Dữ liệu thực nghiệm mới dừng lại ở 2 điểm điều tra tại tỉnh Thái Nguyên (Đại học Nông Lâm và huyện Phú Lương).
• Nội dung chuyên sâu: Khóa luận tập trung vào điều tra thành phần và quy luật biến động mật độ, chưa tiến hành thử nghiệm trực tiếp các biện pháp phòng trừ sinh học hay hóa học trên đồng ruộng đối với loài rệp ngô trên giống nhập nội này.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục theo dõi diễn biến mật độ rệp muội và các loài sâu hại trong suốt các giai đoạn trổ bông, chín sáp và thu hoạch thân cây cao lương ngọt.
• Khảo sát sự biến động quần thể rệp muội qua các mùa vụ khác nhau trong năm và trên các vùng sinh thái khác nhau ở miền núi phía Bắc.
• Nghiên cứu thử nghiệm các chế phẩm sinh học, bảo tồn và nhân nuôi thiên địch (bọ rùa Coccinellidae, ruồi Syrphidae) nhằm xây dựng mô hình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) bền vững cho cây cao lương ngọt.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tham khảo hữu ích cho các đối tượng sau:

• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Nông học, Khoa học cây trồng, Bảo vệ thực vật khi thực hiện các đề tài điều tra côn trùng nông nghiệp và sinh thái học dịch hại.
• Kỹ sư nông nghiệp và cán bộ bảo vệ thực vật tại các địa phương đang thử nghiệm hoặc nhân rộng mô hình trồng cây cao lương ngọt làm nguyên liệu sinh khối/nhiên liệu sinh học.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao nhất: Phương pháp điều tra định kỳ phân cấp mật độ rệp muội (theo Quách Thị Ngọ); các bảng số liệu chi tiết về mối tương quan giữa nhiệt độ, lượng mưa vụ xuân với sự bùng phát quần thể rệp ngô (Rhopalosiphum maidis); danh mục hình thái phân loại thiên địch (bọ rùa, ruồi ăn rệp) trên đồng ruộng miền Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giống cao lương ngọt trong nghiên cứu có nguồn gốc từ đâu và được nhập nội nhằm mục đích gì?

Giống cao lương ngọt được nhập nội từ Nhật Bản thông qua chương trình hợp tác nghiên cứu giữa Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Công ty TNHH Earth Note (Nhật Bản) ký kết năm 2011, nhằm mục đích khảo nghiệm phát triển vùng nguyên liệu sản xuất nhiên liệu sinh học (cồn sinh học ethanol) tại Việt Nam theo định hướng của Quyết định số 177/2007/QĐ-TTg.

2. Loài rệp muội nào được xác định gây hại trên cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân 2014?

Đề tài xác định duy nhất 01 loài rệp muội gây hại là rệp ngô (Rhopalosiphum maidis Fitch, tên tiếng Anh: Corn Leaf Aphid) thuộc họ Aphididae, bộ Homoptera, với mức độ phổ biến đạt cấp +++ (tần suất bắt gặp từ 26% đến 50%).

3. Yếu tố thời tiết nào làm sụt giảm đột ngột mật độ rệp muội trong đợt điều tra cuối tháng 4/2014?

Mật độ rệp giảm mạnh từ 5,8–7,44 con/cây (ngày 19–20/4) xuống còn 0,4–0,56 con/cây (ngày 27–28/4) là do xuất hiện các trận mưa to trong giai đoạn này, làm trôi dạt và tiêu diệt phần lớn cá thể rệp non trên đồng ruộng.

4. Mật độ rệp ngô đạt đỉnh cao nhất vào thời điểm nào và với số lượng bao nhiêu?

Mật độ rệp đạt đỉnh cao nhất vào đợt điều tra ngày 21–22/5/2014, đạt 1.108,78 con/cây tại điểm điều tra Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và 1.024,80 con/cây tại điểm điều tra huyện Phú Lương, do gặp điều kiện nhiệt độ thuận lợi (28,4°C) và cây cao lương ở giai đoạn chuẩn bị trổ cờ.

5. Ngoài rệp muội, loài sâu hại nào xuất hiện phổ biến và gây hại nghiêm trọng nhất trên ruộng cao lương ngọt?

Loài sâu hại nguy hiểm và phổ biến nhất (cấp +++) ngoài rệp muội là sâu đục thân (Diatraea lineolata Walker), bắt đầu tấn công từ giai đoạn cây con, cắn thủng nõn lá và đục vào thân cây làm cây còi cọc hoặc gãy đổ khi gặp gió bão.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Định đã làm rõ thành phần loài rệp muội hại cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản tại Thái Nguyên vụ xuân 2014, với đại diện duy nhất là rệp ngô (Rhopalosiphum maidis Fitch). Mật độ rệp có mối tương quan chặt chẽ với điều kiện thời tiết, suy giảm sau các đợt mưa lớn và bùng phát mạnh vào giữa tháng 5 khi nhiệt độ tăng cao. Nghiên cứu cũng xác định bọ rùa họ Coccinellidae là thiên địch bắt mồi phổ biến nhất và sâu đục thân Diatraea lineolata là đối tượng sâu hại đi kèm nguy hiểm nhất, cung cấp dữ liệu thực nghiệm quan trọng cho việc xây dựng biện pháp quản lý dịch hại trên cây cao lương ngọt tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và yêu cầu của đề tài. Mục đích của đề tài.

Yêu cầu của đề tài. Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập. Ý nghĩa thực tiễn.

2 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Cơ sở khoa học của đề tài. Tình hình nghiên cứu rệp muội trên thế giới và Việt Nam. Nghiên cứu thành phần rệp muội trên thế giới.

Nghiên cứu thành phần rệp muội tại Việt Nam. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của rệp. Thành phần loài rệp muội. Phương thức gây hại và tác hại của rệp.

Thành phần thiên địch của rệp. Biện pháp phòng trừ rệp. Một số sâu hại khác trên cao lương. Thành phần sâu hại cao lương trên thế giới.

Tình hình sản xuất cao lương trên thế giới và Việt Nam. Tình hình sản xuất cao lương trên thế giới. Tình hình sản xuất cao lương tại Việt Nam. 18 PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Vật liệu nghiên cứu. Dụng cụ thí nghiệm. Địa điểm và thời gian nghiên cứu:.

Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra thành phần rệp muội trên cây cao lương (Quách Thị Ngọ, 2000). Phương pháp nghiên cứu biến động số lượng rệp muội.

Phương pháp chẩn đoán, giám định tên khoa học và nghiên cứu đặc điểm sinh vật học rệp hại cao lương. Phương pháp xử lý số liệu. 22 PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Đặc điểm thời tiết, khí hậu của tỉnh Thái Nguyên vụ xuân năm 2014.

Thành phần, tần suất xuất hiện của rệp trên cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014. Diễn biến mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân 2014. Thành phần thiên địch trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên năm 2014. Thành phần sâu hại khác trên cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014.

33 PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ .1 Thành phần, tần suất xuất hiện của rệp trên cao lương ngọt. Diễn biến mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt. Thành phần thiên địch trên cây cao lương ngọt. Thành phần sâu hại khác trên cao lương ngọt.

38 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 39 n DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Thành phần sâu hại cao lương trên thế giới .2: Tình hình sản xuất cao lương trên thế giới trong những năm gần đây .3: Tình hình sản xuất cao lương ở một số châu lục trong những năm gần đây .1: Diễn biến thời tiết khí hậu trong vụ xuân tỉnh Thái Nguyên năm 2014 .2: Thành phần, mức độ của các loài rệp hại cao lương ngọt tại Thái Nguyên năm 2014 .3: Thành phần thiên địch rệp hại trên cao lương .4: Thành phần sâu hại khác trên cao lương tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014. 34 n DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Hình ảnh rệp xanh hại cao lương .2: Hình ảnh rệp vàng mía hại cao lương .3: Hình ảnh rệp ngô hại cao lương .1: Một số đặc điểm phân loại của rệp gây hại trên cao lương ngọt (Rhopalosiphum maidis) .2: Đặc điểm hình thái rệp hại cao lương ngọt (Rhopalosiphum maidis) .3: Diễn biến mật độ rệp muội hại cao lương ngọt tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.4: Diễn biến mật độ rệp muội hại cao lương ngọt tại huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên .5: Một số loài thiên địch của rệp hại cao lương.

Tính cấp thiết của đề tài An ninh lương thực và an ninh năng lượng là hai thách thức chính hiện nay. Nếu chúng ta chỉ quan tâm an ninh lương thực mà quên đi an ninh năng lượng thay vào đó chỉ sử dụng hóa thạch thì hậu quả sẽ khôn lường. Môi trường bị ô nhiễm và điều đặc biệt là vi phạm cam kết giảm khí thải gây suy giảm tầng ozon của Việt Nam năm 1994. Bên cạnh đó, theo dự báo của các nhà khoa học trên thế giới, nguồn năng lượng từ các sản phẩm hoá thạch dầu mỏ sẽ bị cạn kiệt.

Giảm ô nhiễm môi trường và đáp ứng nhu cầu năng lượng là hai vấn đề sống còn hiện nay. Cuộc khủng hoảng nhiên liệu đang xảy ra trên thế giới do sự suy giảm nhanh chóng nhiên liệu hóa thạch dự trữ như xăng, diesel, dầu hỏa, than, v. Việc đảm bảo nguồn năng lượng sạch dài hạn thay thế năng lượng hoá thạch ngày càng trở nên cấp thiết, nhất là khi dầu mỏ đang cạn dần và trở nên đắt đỏ. Cao lương ngọt có thân chứa mọng nước, được sử dụng cho thức ăn thô xanh và thức ăn ủ chua hoặc để sản xuất xi-rô.

Hạt cao lương ngọt có thành phần hóa học như ngô gồm sucarose, fructose và glucose, có thể lên men trực tiếp thành ethanol bằng nấm men. Khả năng tổng hợp chất hữu cơ cao hơn ngô 23%, nhu cầu nitơ và nước thấp hơn ngô là 37% và 17%, có khả năng sinh trưởng và phát triển ở những vùng đất có thể trồng ngô. Cứ 16 tấn thân cây cao lương ngọt có thể sản xuất được 1 tấn ethanol, phần bã còn lại còn có thể chiết xuất được 500kg dầu diesel sinh học. Người ta chỉ chế biến nhiên liệu từ thân cây, phần hạt cao lương ngọt vẫn để dùng làm thực phẩm [66].

Trong sản xuất cao lương ở nước ta hiện nay gặp một trở ngại rất lớn là sự giảm năng suất, chất lượng do sâu, bệnh gây ra. Thành phần dịch hại chính gồm có rệp muội, sâu đục thân, sâu khoang, sâu xanh ngô, bệnh thối rễ,.Rệp muội là loại sâu hại quan trọng trên các loại cây trồng ở nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới. Rệp muội đã được nghiên cứu từ lâu cả về thành phần loài cũng như đặc tính sinh học, điều kiện sinh thái và biện pháp phòng trừ. Mặc dù vậy, hàng năm nhiều nhà khoa học trên thế giớivẫn tiếp tục điều tra, nghiên cứu về thành phần rệp muội và đã phát hiện thêm nhiều loài mới.

n 2 Rệp là loài đa thực vật, gây hại trên 40 loài thực vật khác nhau và là một trong những đối tượng gây hại nguy hiểm nhất đối với cây trồng (Blackman &Eastop, 2000) [19], chúng tập trung thành từng đàn hút các chất dinh dưỡng ở bộ phận non của cây, đồng thời là môi giới truyền bệnh virus gây khảm lá và bệnh đốm lá trên cây làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm (Ribbands C. Rệp muội hại cao lương là một trong những sâu hại quan trọng. Rệp muội hút nhựa cây và tiết chất độc vào trong mô cây làm cho cây sinh trưởng kém, giảm hàm lượng đường, năng suất thấp. Vì vậy, nghiên cứu về thành phần và diễn biến để có cơ sở khoa học đưa ra biện pháp quản lý rệp muội hợp lý là vấn đề hết sức cần thiết.

Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng tôi đã tiến hành đề tài: “Nghiên cứu thành phần, diễn biến rệp muội trên cao lương ngọt nhập nội từ Nhật Bản vụ xuân năm 2014 tại Thái Nguyên”. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích của đề tài Xác định thành phần, tần suất xuất hiện và diễn biến của rệp muội hại cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014 1. Yêu cầu của đề tài - Xác định được thành phần, tần suất xuất hiện của rệp hại cao lương ngọt - Xác định được diễn biến mật độ rệp muội trên cây cao lương ngọt tại Thái Nguyên vụ xuân năm 2014 1.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập - Biết triển khai một đề tài nghiên cứu và viết báo cáo khoa học. - Giúp sinh viên tiếp cận và học tập các phương pháp nghiên cứu khoa học đối với sâu hại cây trồng. - Sinh viên có thể áp dụng kiến thức đã học vào thực tế sản xuất.

Ý nghĩa thực tiễn - Từ kết quả nghiên cứu của đề tài xác định được thành phần rệp muội hại cao lương ngọt tại Thái Nguyên, từ đó nghiên cứu biện pháp phòng trừ hiệu quả. n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Họ rệp muội (Aphididae) là họ lớn nhất trong tổng họ Aphidoidea được nhiều tác giả trong nước và ngoài nước nghiên cứu. Cho tới nay, đã có rất nhiều công trình công bố kết quả nghiên cứu về rệp muội, các tác giả đề cập tới nhiều vấn đề như: Phân loại, thành phần rệp muội, vai trò ý nghĩa kinh tế của rệp muội của nhiều nước trên thế giới hoặc riêng lẻ trong từng khu vực, đặc điểm sinh học của một số loài rệp muội, cũng như các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự hình thành mật độ quần thể như thành phần và vai trò của kẻ thù tự nhiên, thời tiết khí hậu, cây trồng.các biện pháp phòng trừ rệp muội.

Những nghiên cứu trong và ngoài nước đã đóng góp hết sức quan trọng trong nghiên cứu, giảng dạy song các nghiên cứu về thành phần rệp muội hại cao ngọt nhập nội từ Nhật Bản được trồng tại Thái Nguyên chưa đáp ứng được thực tế sản xuất, vì vậy cần có thêm nghiên cứu về thành phần rệp muội hại cao lương ngọt tại Thái Nguyên để làm cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp phòng trừ rệp muội trong điều kiện thực tế sản xuất tại Thái Nguyên. Tình hình nghiên cứu rệp muội trên thế giới và Việt Nam 2. Nghiên cứu thành phần rệp muội trên thế giới Theo Van Emden, H.(1972) [58] trên thế giới có 3.805 loài rệp muội được xếp thành 10 họ phụ, trong đó họ phụ Aphididae có 2.236 loài chiếm gần 60% tổng số các loài rệp muội. đã công bố trên thế giới có hơn 4.000 loài rệp muội đã được mô tả và chia thành 8 họ phụ, trong đó ở vùng Đông Nam Á có hơn 1.

Đứng về phân bố vùng địa lý thì tổng họ Aphidoidea có số loài nhiều nhất ở Bắc Mỹ, châu Âu, miền Trung và Đông châu Á, nhưng Đông Nam Á là vùng có đầy đủ các nhóm trong tổng họ Aphidoidea (Blackman & Eastop 1984) [18]. Ở từng nước thành phần rệp muội trên cây trồng cũng khác nhau: Ở Nhật Bản đã thu được n 4 240 loài thuộc tộc Macrosiphini (Masahisa, 1971. Ở Ấn Độ và Tây Bengal có 397 loài và loài phụ rệp muội đã được định tên thuộc 150 giống, 7 tập, song đó cũng chỉ là 70% tổng số loài tìm thấy ở Ấn Độ (Raychaudhuri (1980) [48]. Tác giả cũng đã mô tả những loài mới và tầm quan trọng của chúng.

Waterhouse (1993) [60] đã nêu 9 loài rệp khá phổ biến và dịch hại chính ở Việt Nam cũng như ở Đông Nam Á.