Luận án tiến sĩ sinh học nghiên cứu thành phần loài và phân bố ấu trùng cá con ở vùng cửa sông ka long tỉnh quảng ninh

Luận án tiến sĩ sinh học khám phá thành phần loài và phân bố ấu trùng cá con tại vùng cửa sông Ka Long, Quảng Ninh, cung cấp dữ liệu quan trọng về đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyen Hà My
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Xuân Huấn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Phân Bố Ấu Trùng Cá Con Tại Cửa Sông Ka Long, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG I: TONG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TINH HÌNH NGHIÊN CUU AU TRÙNG, CA CON Ở MOT SO KHU VUC CUA SONG TREN THE GIỚI
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về thành phan và phân bố của ấu trùng, cá con trong hệ sinh thái cửa sông
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về đặc điểm hình thái ấu trùng, cá con áp dụng trong phân loại và định loại cá ở giai đoạn SỚH
• 1.1.3. TINH HÌNH NGHIÊN CUU VE THÀNH PHAN VA PHAN BO CUA AU TRÙNG, CÁ CON Ở VIỆT NAM VÀ Ở KHU VUC NGHIÊN CỨU
• 1.1.4. KHÁI QUAT DIEU KIEN TỰ NHIÊN CUA KHU VUC CUA SONG KA LONG
• 1.1.4.1. Vị tri địa lý và địa hình
• 1.1.4.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.1.4.3. Đặc điểm địa chất
• 1.1.4.4. Đặc điểm chế độ thủy văn
• 1.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Phương pháp thu thập mẫu Vật
• 1.2.2. Phương pháp xử lý và bảo quản MAU
• 1.2.3. Phương pháp nghiên cứu ấu trùng, cá con
• 1.2.4. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 1.2.5. Phương pháp đo yếu tố môi trường nước
• 1.2.6. Phương pháp chuyên gia
• 2. CHƯƠNG II: KET QUA NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 2.1. DANH SÁCH VÀ CÁU TRÚC THÀNH PHAN LOAI CUA AU TRÙNG, CÁ CON TAI CỬA SONG KA LONG, TINH QUANG NINH
• 2.1.1. Danh sách thành phần loài của ấu trùng, cá con tại cửa sông Ka Long, tỉnh Quảng Ninh
• 2.1.2. So sánh độ tương đồng về thành phần loài của ấu trùng, cá con giữa khu vực nghiên cứu và các khu vực lân cận khác
• 2.2. ĐẶC DIEM PHAN BO, MỨC ĐỘ PHONG PHU THEO KHÔNG GIAN VA THEO THỜI GIAN CUA AU TRÙNG, CA CON
• 2.2.1. Đặc điểm phân bố và mức độ phong phú theo không gian của ấu trùng, cá con
• 2.2.2. Đặc điểm phân bố và mức độ phong phú theo thời gian của ấu trùng, cá con
• 2.3. TƯƠNG QUAN GIỮA THÀNH PHAN LOÀI, MAT ĐỘ CUA AU TRÙNG, CÁ CON VỚI MOT SO YEU TO DIEU KIỆN MOI TRƯỜNG NƯỚC
• 2.3.1. Tương quan giữa thành phần loài và mật độ của ấu trùng, cá con tại khu vực giữa dòng với một số yếu tố điều kiện môi trường nước
• 2.3.2. Tương quan giữa thành phan loài và mật độ của ấu trùng, cá con tại khu vực ven bờ với một số yếu tố điều kiện môi trường nước
• 2.4. PHAN BO CUA CÁC LOÀI CÓ ĐỘ UU THE LỚN Ở CUA SÔNG KA LONG, TỈNH QUẢNG NINH
• 2.4.1. Phân bố của 10 loài có độ ưu thế lớn ở khu vực giữa dòng cửa sông Ka Long, tỉnh Quảng Ninh
• 2.4.2. Phân bố của ba loài xuất hiện nhiều ở cả khu vực giữa dòng và ven bờ cửa sông Ka Long, tỉnh Quang Ñinh
• 3. KET LUẬN VÀ KIEN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRINH KHOA HỌC CUA TÁC GIA LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• PL1. THÀNH PHAN AU TRÙNG, CÁ CON CÁC LOÀI CÁ Ở CỬA SONG KA LONG, TINH QUANG NINH
• PL2. CAU TRUC THANH PHAN LOAI AU TRUNG VA CA CON TAI KHU VUC GIỮA DONG CỬA SONG KA LONG
• PL3. CAU TRUC THANH PHAN LOAI AU TRUNG VA CA CON TAI KHU VUC VEN BO CUA SONG KA LONG
• PL4. CAC DIA DIEM THU MAU TẠI VEN BO CUA SÔNG KA LONG
• PL5. HINH ANH MỘT SỐ LOÀI CÁ TẠI KHU VUC CUA SONG KA LONG
• PL6. MOT SO HINH ANH THUC DIA VA NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành phần loài cá con tại cửa sông Ka Long

Cửa sông Ka Long, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao, đặc biệt là về thành phần loài cá con. Nghiên cứu này nhằm xác định thành phần loài và phân bố ấu trùng cá con tại khu vực này. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái của cửa sông sẽ giúp bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của cửa sông Ka Long

Cửa sông Ka Long nằm ở vị trí địa lý quan trọng, nơi giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn. Đặc điểm này tạo ra môi trường sống phong phú cho nhiều loài cá. Nghiên cứu cho thấy, môi trường sống tại đây có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của ấu trùng cá con.

1.2. Vai trò của cửa sông trong hệ sinh thái

Cửa sông không chỉ là nơi sinh sản mà còn là vùng ương dưỡng cho nhiều loài cá. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, cửa sông Ka Long đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học của các loài cá trong khu vực.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ấu trùng cá con

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về thành phần loài cá con, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu thập và phân tích dữ liệu. Các yếu tố như biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang ảnh hưởng đến sự phân bố của ấu trùng cá con tại cửa sông Ka Long.

2.1. Tác động của ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm nước từ các hoạt động công nghiệp và sinh hoạt đã làm giảm chất lượng môi trường sống của cá con. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển và sinh sản của các loài cá tại cửa sông.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến sinh thái

Biến đổi khí hậu dẫn đến sự thay đổi nhiệt độ và độ mặn của nước, ảnh hưởng đến mật độ và sự phân bố của ấu trùng cá con. Nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá tác động này để có biện pháp bảo vệ hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu thành phần loài cá con

Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu về thành phần loài và phân bố ấu trùng cá con. Các phương pháp này bao gồm thu thập mẫu, phân tích môi trường và đánh giá sự đa dạng sinh học.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu ấu trùng cá

Mẫu ấu trùng cá được thu thập bằng lưới ấu trùng tại các điểm khác nhau trong khu vực cửa sông. Phương pháp này giúp đảm bảo tính đại diện cho thành phần loài trong nghiên cứu.

3.2. Phân tích môi trường nước

Các yếu tố môi trường như nhiệt độ, độ mặn và độ đục được đo đạc và phân tích để đánh giá ảnh hưởng của chúng đến sự phân bố của ấu trùng cá con. Điều này giúp xác định mối tương quan giữa môi trường sống và sự phát triển của cá.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự phong phú về thành phần loài cá con tại cửa sông Ka Long. Danh sách các loài cá con được xác định sẽ là cơ sở cho các biện pháp bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản trong khu vực.

4.1. Danh sách thành phần loài cá con

Nghiên cứu đã xác định được 106 đơn vị phân loại thuộc 67 giống và 37 họ. Danh sách này cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững cho nguồn lợi cá tại cửa sông Ka Long. Điều này giúp duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về thành phần loài và phân bố ấu trùng cá con tại cửa sông Ka Long đã cung cấp nhiều thông tin quý giá. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để theo dõi sự biến động của các yếu tố môi trường và tác động của con người đến sự phát triển của cá con.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi sự biến động của môi trường sống và sự phát triển của cá con theo thời gian. Điều này sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn.

5.2. Đề xuất các biện pháp bảo tồn

Cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ môi trường sống của cá con tại cửa sông Ka Long. Điều này không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn đảm bảo nguồn lợi thủy sản cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TONG QUAN TÀI LIEU 1. TINH HÌNH NGHIÊN CUU AU TRÙNG, CA CON Ở MOT SO KHU VUC CUA SONG TREN THE GIỚI 1. Tình hình nghiên cứu về thành phan và phân bố của ấu trùng, cá con trong hệ sinh thái cửa sông Giai đoạn sớm của cá đã được chú ý từ rất sớm từ thế ki XVIII và có vai trò quan trọng trong ngư loại học. Những thông tin về thành phần loài, số lượng và mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường nước đối với sự phân bố của chúng sẽ là cơ sở dé xác định thành phần khu hệ, xác định bãi đẻ, mùa sinh sản và tác động của các yếu tố môi trường tới giai đoạn sớm của cá [66].

Đây là những thông tin quan trong trong việc phát hiện nguồn giống nhằm bảo tồn và khai thác phù hợp trong từng thời điểm. Trên thế giới, ở khu vực cửa sông có nhiều nghiên cứu về cá được tiến hành theo những hướng khác nhau, nổi bật là thành phần loài và các giai đoạn phát triển của một số loài cá. Các nghiên cứu này đều chỉ ra rằng cửa sông có vai trò như vùng ương dưỡng của nhiều loài cá. Nồng độ muối và nhiệt độ tại cửa sông đã được chứng minh là các nhân tố quan trọng tác động đến sự xuất hiện, mật độ và tốc độ tăng trưởng của giai đoạn ấu trùng của các loài cá [85].

Tại khu vực Thái Bình Dương, rất nhiều nước đã đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu GDS của cá tại khu vực cửa sông, tiêu biểu là Nhật Bản. Tại đây, một số công trình được tiến hành ở các khu vực cửa sông phía trên của Vịnh Ariake [148], sông Shimanto (Shikoku) [83], sông Nagara (Honshu) [95]. đều cho thay sự phong phú, đa dang về thành phần loài cá ở các thuỷ vực này. Tại khu vực cửa sông Nagara (miền Trung Nhật Bản) xác định được 37 loài cá thuộc 27 họ [95]; khu vực ven bờ cửa sông Shimanto xác định được trên 100 loài thuộc 44 họ [83].

Đồng thời, các nghiên cứu đều chứng minh cửa sông có vai trò như bãi đẻ và vùng ương dưỡng quan trọng của một số loài cá rộng muối và cá ven biển [83, 95, 149]. Ở cửa sông Nagara, đập có ảnh hướng lớn đến vùng ương đưỡng của các loài ấu trùng và cá con có mặt tại cửa đây [95]. Tại Trung Quốc, các nghiên cứu tiến hành ở cửa sông Trường Giang [105, 119] và sông Hoàng Hà [149] đều cho thấy sự phong phú và độ đa dạng cao về thành phần các loài cá con ở GDS. Tại cửa sông Trường Giang, đã xác định được hơn 79 loài cá thuộc 50 giống, 37 họ [119].

Tại cửa sông Hoang Hà thu được trứng của 20 loài và ấu trùng của 23 loài, trong đó chủ yếu là các loài thuộc bộ cá Vược Perciformes (51,2%), bộ cá Trích Clupeiformes (25,6%) [149]. Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng vùng cửa sông chính là bãi đẻ, vùng ương dưỡng lý tưởng cho các loài cá. Các loài cá ở đây chịu ảnh hưởng của đập và số lượng loài cũng như sự phong phú, sự phân bố của chúng có mối quan hệ với nồng độ mudi. Ở cửa sông Trường Giang, sự phân bố của ấu trùng, cá con phụ thuộc vào độ sâu của nước, nồng độ muối và nồng độ các chất lơ lửng [105].

Tương tự, ở cửa sông Hoàng Hà, theo không gian, nồng độ muối là yếu tố chính ảnh hưởng đến sự phân bố, số lượng loài và chỉ số đa dạng Shannon-Weiner (H’) của quan xã trứng và ấu trùng cá. Ngoài ra, yếu tố nhiệt độ nước tỉ lệ thuận với số lượng và sự phong phú của trứng và ấu trùng cá [149]. Tại Malaysia, Ailin Ooi et al.934 ấu trùng cá đại diện cho 19 họ ở vùng cửa sông Sangga Kecil (khu bảo tồn rừng ngập mặn Matang) và khu vực ven biên liền kề từ tháng 5 năm 2002 đến tháng 10 năm 2003, đồng thời nhận thấy cấu trúc thành phần ấu trùng, cá con ở đây phụ thuộc chính vào nồng độ muối, độ đục và động vật nổi [67]. Lưu vực sông Mê Kông là một trong những khu hệ cá đa dạng nhất thế giới, với khoảng 850 loài cá được ghi nhận.

Tuy nhiên có rất ít công bố về giai đoạn sớm của các loài cá này. Poulsen et al. Tại Thái Lan, Surasak et al. Tại khu vực Dai Tay Dương, các nghiên cứu GDS của cá đã được tiễn hành rất nhiều ở khu vực cửa sông.

Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng, khu hệ ấu trùng, cá con ở cửa sông rất phong phú. Đồng thời, cửa sông có vai trò như vùng ương dưỡng của các loài cá. Sự phân bố ở GDS của cá tại một số cửa sông đã được tiến hành nghiên cứu như cửa sông Cayenne (Nam Mỹ) [70], hệ thống sông Amazon [103], các cửa sông châu Âu (bao gồm 38 khu vực chuyên tiếp ở tất cả các vĩ độ, các cửa sông Đông Bắc Đại Tây Dương, đầm phá Địa Trung Hải và vịnh hẹp Scandinavia) [69], cửa sông Đông Bắc Brazil [78], cửa sông Pando [68], bảy đầm phá nước lợ nằm đọc theo bờ biên Dai Tây Dương của Mexico [99]. Kết qua cho thấy: Tại đa số tại các cửa sông, nồng độ muối và lưu lượng nước ngọt vào cửa sông ảnh hưởng đến sự tập trung của ấu trùng, cá con.

Tại các cửa sông phía Đông Bắc Brazil, sự phân bố ở GDS của cá lại chịu ảnh hưởng của chế độ thủy triều [78]. Tại cửa sông Pando trên bờ biển Uruguay, khi tiến hành phân tích tập hợp cá ở cửa sông ôn đới đã nhận thấy, ngoài nồng độ muối, nhiệt độ nước cũng ảnh hưởng đến số lượng và sự phân bố của quần xã cá [68]. Ở các cửa sông khu vực An Độ Dương, các nghiên cứu về GDS cũng được tiến hành từ sớm. Tại Nam Phi, ở vùng lướt sóng Vịnh Swartvlei, Whitfield et al.

(1989) đã xác định được 6 họ trong đó Gobiidae, Soleidae, Sparidae và Mugilidae chiếm ưu thế. Nghiên cứu cho thấy, giai đoạn sau ấu trùng của một số loài (bao gồm sáu loài phô biến nhất) đã sử dụng cửa sông Swartvlei như vùng ương dưỡng [144]. Nong độ muối, nhiệt độ nước và độ đục là 3 nhân tố quyết định đến sự xuất hiện giai đoạn sớm của cá ở 3 cửa sông phía Nam châu Phi [145]. Brinda et al.

(2010) xác định được đa dạng thành phần loài cá con và sự biến động theo mùa của các loài cá ở cửa sông thuộc vùng ven biển Đông Nam An Độ. Các nhân tố nhiệt độ, nồng độ muối và chế độ gió mùa ảnh hưởng đến sự xuất hiện các loài cá tại đây. Nong độ muối, nhiệt độ, độ trong của nước và nồng độ oxy có liên quan với sự xuất hiện của ấu trùng ở Vịnh Pensian [74]. Pujiono et al.

(2020) đã nghiên cứu thành phần, sự phong phú và phân bố của âu trùng cá tại rừng ngập mặn, cửa sông và vùng xói mòn trên bờ biên phía Tây của Demak Regency. Kết quả nghiên cứu đã xác định được danh sách bao gồm 13 giống ấu trùng cá và chúng có sự phân bố khác nhau tại từng khu vực [115]. (2021) mô tả khu hệ au trùng va cá con cua cửa sông Mondego, bờ biển Tây Bắc của Bồ Đào Nha, đồng thời đánh giá vai trò là khu ương dưỡng đối với các loài cá biển. Kết quả cho thấy sự thay đổi theo mùa của mật độ và cầu trúc quan xã ấu trùng, cá con ở các khu vực giữa của cửa sông.

Nhiệt độ là yếu tổ môi trường quan trọng nhất ảnh hưởng tới cấu trúc quan xã ấu trùng và cá con. Vai trò ương dưỡng của khu vực cửa sông và ven biển là khác nhau đối với các giai đoạn đầu đời của các loài khi đang là ấu trùng, cá con. Đây là cơ sở khoa học để hiểu rõ hơn về vòng đời của cá [84]. Tình hình nghiên cứu về đặc điểm hình thái ấu trùng, cá con áp dụng trong phân loại và định loại cá ở giai đoạn sớm Vào giữa thé ky XIX, các nhà khoa học Anh và Đức đã bắt đầu quan tâm tới trứng cá, ấu trùng, cá con.

Nhưng tới khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với sự ra đời của các loại tàu khảo sát lớn và sự cải tiến về lưới thu mẫu, các nghiên cứu về GDS được tiến hành rộng hơn. Nhiều hướng nghiên cứu về GDS của cá được các nhà ngư loại học quan tâm, tiêu biểu là đa dang loài, phân loại học, sự phát triển của cá thé, các đặc điểm sinh thái học, các đặc điểm sinh sản, dinh dưỡng, sự di cư, môi trường sống và sự ảnh hưởng của các yếu tô môi trường tới sự phát triển của chúng. Các nghiên cứu về mô ta đặc điểm hình thái GDS được tiến hành chủ yếu tại nhiều khu vực thuộc các đại dương lớn. Nhiều nhất ở hai đại dương Thái Bình Dương, Đại Tây Dương và ít nhất ở Nam Đại Dương.

Tại khu vực biển Thái Bình Dương, tiêu biéu có các công trình nghiên cứu của các tác giả Ahlstrom (1956, 1959, 1978) [63-65], Leis (1983, 1989) [100, 101], Kendall (1984, 2011) [93, 92], Moser (1996) [106], Okiyama (2013) [110], Ozawa (1986) [112]. Tại khu vực Dai Tây Dương, các tác giả đi đầu về hướng nghiên cứu này là Dannevig (1919) [76], Russell (1976) [120], Fahay (1983, 2007) [80, 81], Olivar (1991) [111], Richards (1985, 2006) [117, 118]. Tại khu vực An Độ Dương, tiêu biểu có nghiên cứu của nhóm tác giả Jones (1959, 1960) [87-90], Thangaraja (2014) [129]. Tai Nam Dai Dương, nỗi bật có Kellerman (1989) với hướng nghiên cứu về thành phan loài cá [91].

Một số nghiên cứu về mô tả hình thái ấu trùng, cá con trên thế giới được thé hiện ở bang 1. Sơ lược thông tin một số nghiên cứu về thành phần và mô tả các loài ấu trùng, cá con trên thế giới Địa diém Tác giả (Năm) Tổng số | Số loài đã có loài mô tả về ấu trùng, cá con Thá Bình | bắc Califonia Ahlstrom (1959, khoang 100 Duong 1978) Đông Bắc Kendall (1984) 592 263 Đông Moser (1996) 800 586 Tây Bắc Okiyama (1988) 3500 1181 Ozawa (1986) Đại Tây | Đông Bắc Russell (1976) 131 108 Duong Tay Bac Fahay (1983) 317 222 Fahay (2007) 1075 760 Dong Nam Olivar (1991) 239 141 Tây, trung tam, Bac | Richards (2006) 22351 9011 An Độ | Vùng biển nhiệt đới | Leis (1984) 3921 394 Dương An Độ- Tây Thái Bình Dương Khu vực ven biến |Mwaluma (2014) 633 Kenya Nam Đại Dương Kellerman (1989) 158 80 Thể giới Richards (1985) 20423 1932 Tại các nước trên Thế giới, việc sử dụng các đặc điểm hình thái áp dụng trong phân loại và định loại cá 6 GDS đã được sử dụng rộng rãi.