Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài thân mềm chân bụng gastropoda ở khu vực núi đá vôi huyện thanh liêm tỉnh hà nam

Nghiên cứu thành phần loài thân mềm chân bụng Gastropoda tại khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng về đa dạng sinh học.

• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài thân mềm chân bụng Gastropoda tại núi đá vôi Thanh Liêm, Hà Nam

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về Thân mềm Chân bụng (Gastropoda)
• 1.2. Đặc điểm tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Vị trí địa lý
• 1.2.2. Khí hậu, địa hình

Tóm tắt

I. Tổng quan về Thân mềm và Gastropoda

Thân mềm (Mollusca) là một trong những ngành lớn của giới Động vật, chỉ xếp sau Chân Khớp. Gastropoda (Chân bụng) là lớp phong phú nhất, chiếm khoảng 80% số loài Thân mềm. Lớp này có cả đại diện sống dưới nước và trên cạn, thể hiện sự đa dạng về hình thái và phân bố. Thân mềm Chân bụng có ý nghĩa quan trọng trong tiến hóa, thích nghi, và đa dạng sinh học. Chúng còn được sử dụng như nhóm chỉ thị đa dạng sinh học động vật không xương sống.

1.1. Đặc điểm sinh học của Thân mềm Chân bụng

Thân mềm Chân bụng có vỏ cuộn xoắn, mất đối xứng hai bên. Vỏ chứa nội quan, chia làm 4 phần: đầu, thân, chân và áo. Đầu có miệng, lưỡi bào, giác quan râu và thị giác. Thân chứa hệ tiêu hóa, tuần hoàn, sinh dục, bài tiết. Khoang áo tiết ra vỏ và hỗ trợ hô hấp. Chân là khối cơ khỏe dùng để di chuyển. Phần lớn là đơn tính, nhưng nhiều loài lưỡng tính, sinh sản bằng giao phối hoặc đẻ trứng.

1.2. Sinh thái học của Thân mềm Chân bụng

Thân mềm Chân bụng phân bố rộng ở nhiều môi trường: biển, nước ngọt, cạn và ký sinh. Chúng phụ thuộc vào điều kiện sống như nhiệt độ, độ ẩm, thức ăn và nguyên liệu tạo vỏ. Núi đá vôi là môi trường thuận lợi cho các loài cạn, đặc biệt nơi có tầng thảm mục dày và độ ẩm cao. Chúng có thời kỳ ngủ đông khi môi trường không thuận lợi.

II. Nghiên cứu thành phần loài Thân mềm Chân bụng tại núi đá vôi Thanh Liêm Hà Nam

Núi đá vôi Thanh Liêm, Hà Nam có điều kiện sinh thái thuận lợi cho Thân mềm Chân bụng phát triển. Tuy nhiên, việc khai thác khoáng sản đã ảnh hưởng đến môi trường và đa dạng sinh học. Nghiên cứu này nhằm xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững.

2.1. Đặc điểm hình thái và phân loại

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm hình thái, kích thước và sinh thái của các loài Thân mềm Chân bụng tại khu vực. Các loài được phân loại dựa trên hình dạng vỏ, màu sắc và hoa văn. Đây là cơ sở để đánh giá đa dạng sinh học và xác định các loài đặc hữu.

2.2. Môi trường sống và đa dạng sinh học

Núi đá vôi là môi trường sống lý tưởng cho Thân mềm Chân bụng cạn. Nghiên cứu đánh giá tác động của con người đến môi trường và đa dạng sinh học. Các giải pháp bảo tồn được đề xuất nhằm duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

III. Giá trị thực tiễn và bảo tồn

Thân mềm Chân bụng có giá trị thực phẩm, y học và thủ công mỹ nghệ. Nhiều loài được sử dụng làm thức ăn giàu dinh dưỡng, nguyên liệu trong y học cổ truyền và khảm trai. Tuy nhiên, một số loài gây hại cây trồng và là vật chủ trung gian truyền bệnh. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn và khai thác bền vững.

3.1. Giá trị thực phẩm và y học

Nhiều loài Thân mềm Chân bụng như ốc núi Tây Ninh có hàm lượng protein cao, được sử dụng làm thực phẩm đặc sản. Trong y học, ốc sên được dùng để chữa các bệnh như hen suyễn, đau bụng kinh niên và thấp khớp. Nhớt ốc sên còn được ứng dụng trong mỹ phẩm cao cấp.

3.2. Bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn như hạn chế khai thác khoáng sản, bảo vệ môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc phát triển bền vững tài nguyên Thân mềm Chân bụng cần kết hợp giữa bảo tồn và khai thác hợp lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành Thân mềm (Mollusca) là một trong những ngành lớn của giới Động vật, chỉ đứng sau ngành Chân khớp (Arthropoda) về số lượng loài, với khoảng 130 nghìn loài được biết đến. Trong đó, lớp Thân mềm Chân bụng (Gastropoda) chiếm khoảng 80% tổng số loài Thân mềm, có đại diện sống cả dưới nước và trên cạn, thể hiện sự đa dạng sinh học và thích nghi cao. Tại Việt Nam, Thân mềm Chân bụng không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn đóng vai trò quan trọng trong thực phẩm, y học cổ truyền và thủ công mỹ nghệ. Ví dụ, ốc núi ở Tây Ninh có hàm lượng protein lên tới 57,94%, là nguồn dinh dưỡng quý giá. Tuy nhiên, một số loài như ốc sên (Achatina fulica) và ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata) lại gây hại cho cây trồng và là vật chủ trung gian truyền bệnh.

Huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, với địa hình chủ yếu là núi đá vôi thấp, có điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của Thân mềm Chân bụng, đặc biệt là các loài sống trên cạn. Tuy nhiên, hoạt động khai thác khoáng sản đã tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học tại đây. Đáng chú ý, đến nay chưa có nghiên cứu cụ thể nào về thành phần loài Thân mềm Chân bụng tại khu vực này.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố của Thân mềm Chân bụng tại khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và khai thác bền vững tài nguyên đa dạng sinh học. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 11/2017 đến tháng 8/2018, tập trung khảo sát tại 4 xã: Thanh Thủy, Thanh Tân, Thanh Nghị và Thanh Hải. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiểu biết về đa dạng sinh học và hỗ trợ quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu vực, đồng thời cung cấp dữ liệu tham khảo cho các nghiên cứu sinh thái và bảo tồn trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học về đa dạng sinh học và sinh vật chỉ thị môi trường. Thân mềm Chân bụng được xem là nhóm sinh vật chỉ thị quan trọng do đặc tính ít di chuyển, kích thước đa dạng và nhạy cảm với biến đổi môi trường. Khái niệm sinh vật chỉ thị được áp dụng để đánh giá chất lượng môi trường thông qua sự thay đổi về thành phần loài, mật độ và sinh lý của các cá thể.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Đa dạng sinh học: Được đo bằng chỉ số Simpson, phản ánh sự phong phú và cân bằng của các loài trong quần xã.
• Độ phong phú loài: Tỷ lệ cá thể của từng loài so với tổng số cá thể trong quần xã, theo công thức của Kerb.
• Chỉ số tương đồng Sorensen-Dice: Đánh giá mức độ giống nhau về thành phần loài giữa các sinh cảnh khác nhau.
• Phân loại học: Dựa trên đặc điểm hình thái vỏ, kích thước và cấu trúc giải phẫu của Thân mềm Chân bụng, theo hệ thống phân loại hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm mẫu vật thu thập trực tiếp tại hiện trường và số liệu thứ cấp từ các tài liệu, báo cáo liên quan. Nghiên cứu được tiến hành tại khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, trong khoảng thời gian từ tháng 11/2017 đến tháng 8/2018.

Phương pháp thu thập mẫu:

• Thu mẫu trên cạn: Thu mẫu định tính ngẫu nhiên tại các sinh cảnh khác nhau như mặt đất, hốc đá, thảm lá mục, trên thân cây. Sử dụng panh, sàng mắt lưới 2-5mm, kính lúp để thu thập cả mẫu lớn và nhỏ.
• Thu mẫu dưới nước: Thu tại các ao, mương, rãnh bằng tay hoặc vợt, sàng mắt lưới 2mm cho mẫu nhỏ.

Phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm bao gồm rửa sạch, bảo quản mẫu sống trong cồn 70 độ, đo kích thước bằng thước kẹp và trắc vi thị kính, định loại dựa trên đặc điểm hình thái vỏ theo tài liệu chuẩn. Cỡ mẫu thu được là 1447 cá thể, được phân loại thành 66 loài và 1 phân loài thuộc 37 giống, 23 họ, 6 bộ, 2 phân lớp.

Phương pháp phân tích số liệu sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học (Simpson), độ phong phú loài (Kerb) và chỉ số tương đồng (Sorensen-Dice) để đánh giá thành phần loài và sự phân bố trong các sinh cảnh khác nhau. Ngoài ra, phỏng vấn xã hội học với 30 phiếu điều tra được thực hiện để thu thập thông tin về khai thác và sử dụng Thân mềm Chân bụng tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài đa dạng: Kết quả khảo sát xác định được 66 loài và 1 phân loài Thân mềm Chân bụng tại khu vực nghiên cứu, thuộc 37 giống, 23 họ, 6 bộ, 2 phân lớp. Trong đó, phân lớp Mang trước chiếm 54,55% số loài, phân lớp Có phổi chiếm 45,45%. Bộ Stylommatophora phong phú nhất với 26 loài (39,39%), họ Cyclophoridae đa dạng nhất với 12 loài (18,18%).

2. Phân bố theo sinh cảnh: Sinh cảnh rừng tự nhiên trên núi đá vôi có đa dạng loài cao nhất với 40 loài (60,61%), tiếp theo là đất trồng cây ngắn ngày và vườn nhà với 24 loài (36,36%). Sinh cảnh dưới nước gồm mương, rãnh và ao có số loài thấp hơn, lần lượt là 17 loài (25,75%) và 7 loài (10,61%).

3. Chỉ số đa dạng sinh học: Chỉ số Simpson cho thấy sinh cảnh rừng tự nhiên có độ đa dạng cao nhất (D = 0,91), trong khi sinh cảnh ao có độ đa dạng thấp nhất (D = 0,42). Chỉ số tương đồng Sorensen-Dice giữa rừng tự nhiên và đất trồng cây là 0,58, cho thấy sự khác biệt rõ rệt về thành phần loài giữa sinh cảnh tự nhiên và nhân tác.

4. Ảnh hưởng của con người: Mức độ đa dạng và số lượng cá thể Thân mềm Chân bụng giảm rõ rệt tại các sinh cảnh chịu tác động của con người như đất trồng cây và ao. Trong tổng số 1447 cá thể thu thập, 67,59% thuộc sinh cảnh tự nhiên, 32,41% thuộc sinh cảnh nhân tác.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng và phân bố của Thân mềm Chân bụng tại khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa điều kiện môi trường và hoạt động của con người. Sinh cảnh rừng tự nhiên với thảm thực vật dày, độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài phát triển, thể hiện qua chỉ số đa dạng cao và số lượng cá thể lớn. Ngược lại, sinh cảnh nhân tác như đất trồng cây và ao có điều kiện sống kém thuận lợi do tác động khai thác, làm giảm độ che phủ và độ ẩm, dẫn đến giảm đa dạng sinh học.

So sánh với các khu vực lân cận như Lạc Thủy và Phủ Lý cho thấy Thanh Liêm có thành phần loài tương đối phong phú, đặc biệt nhóm Mang trước chiếm tỷ lệ cao, phù hợp với điều kiện sinh thái núi đá vôi. Các loài như Bradybaena jourdyi và Ganesella coudeini là loài ưu thế, phân bố rộng và thích nghi tốt với môi trường khô hạn và thảm thực vật thưa.

Việc phát hiện 4 taxon chưa xác định đến loài cho thấy tiềm năng phát hiện các loài mới hoặc chưa được nghiên cứu kỹ tại khu vực này. Kết quả cũng khẳng định vai trò của Thân mềm Chân bụng như sinh vật chỉ thị môi trường, phản ánh chất lượng và biến đổi sinh thái do tác động tự nhiên và nhân tạo.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố số lượng loài theo sinh cảnh, bảng so sánh chỉ số đa dạng và chỉ số tương đồng giữa các sinh cảnh, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt về đa dạng sinh học và ảnh hưởng của môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Bảo tồn sinh cảnh tự nhiên: Hạn chế khai thác khoáng sản và phá rừng tại khu vực núi đá vôi để duy trì thảm thực vật và độ ẩm, bảo vệ môi trường sống của Thân mềm Chân bụng. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý tài nguyên thiên nhiên. Thời gian: ngay lập tức và liên tục.

2. Phát triển mô hình khai thác bền vững: Khuyến khích người dân khai thác các loài Thân mềm Chân bụng có giá trị dinh dưỡng và kinh tế như ốc núi một cách hợp lý, tránh khai thác quá mức làm suy giảm quần thể. Chủ thể thực hiện: cộng đồng dân cư và các tổ chức bảo tồn. Thời gian: trong vòng 1-3 năm.

3. Xây dựng chương trình giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống theo dõi định kỳ thành phần loài và chất lượng môi trường dựa trên Thân mềm Chân bụng làm sinh vật chỉ thị, nhằm phát hiện sớm các biến đổi môi trường. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý môi trường. Thời gian: triển khai trong 2 năm tới.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về vai trò của Thân mềm Chân bụng trong hệ sinh thái và giá trị kinh tế, y học để người dân tham gia bảo vệ và sử dụng hợp lý. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: liên tục, bắt đầu ngay.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu sinh thái và đa dạng sinh học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần loài và phân bố Thân mềm Chân bụng tại khu vực núi đá vôi, hỗ trợ các nghiên cứu so sánh và phát triển mô hình sinh thái.

2. Chuyên gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên: Thông tin về ảnh hưởng của hoạt động khai thác khoáng sản và nông nghiệp đến đa dạng sinh học giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

3. Người làm chính sách và quản lý môi trường: Các chỉ số đa dạng sinh học và sinh vật chỉ thị môi trường trong luận văn là cơ sở khoa học để thiết lập các quy định quản lý và giám sát môi trường.

4. Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp khai thác tài nguyên: Hiểu biết về giá trị kinh tế và sinh thái của Thân mềm Chân bụng giúp khai thác bền vững, bảo vệ môi trường sống và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Thân mềm Chân bụng được chọn làm sinh vật chỉ thị môi trường?
   Thân mềm Chân bụng có đặc tính ít di chuyển, nhạy cảm với biến đổi môi trường như độ ẩm, nhiệt độ và chất lượng đất, nước. Sự thay đổi về thành phần loài và mật độ cá thể phản ánh rõ ràng tình trạng môi trường, giúp đánh giá và giám sát chất lượng sinh thái hiệu quả.

2. Khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm có đặc điểm sinh thái nào nổi bật?
   Khu vực có địa hình núi đá vôi thấp, phân bố rời rạc, thảm thực vật thưa, độ ẩm không cao và đất nghèo dinh dưỡng nhưng giàu canxi. Điều kiện này tạo môi trường sống đặc thù cho nhiều loài Thân mềm Chân bụng thích nghi với khô hạn và thiếu nước.

3. Hoạt động khai thác khoáng sản ảnh hưởng thế nào đến đa dạng sinh học?
   Khai thác khoáng sản làm phá hủy thảm thực vật, giảm độ che phủ và độ ẩm, gây xáo trộn môi trường sống tự nhiên. Kết quả là số lượng và đa dạng loài Thân mềm Chân bụng giảm, đặc biệt tại các sinh cảnh nhân tác như đất trồng cây và ao.

4. Có loài Thân mềm Chân bụng nào có giá trị kinh tế tại khu vực nghiên cứu?
   Các loài như ốc núi Cyclophorus anamiticus và Cyclophorus martensianus có hàm lượng protein cao, được khai thác làm thực phẩm đặc sản. Ngoài ra, một số loài ốc sên được sử dụng trong y học cổ truyền và mỹ phẩm.

5. Làm thế nào để bảo tồn đa dạng sinh học Thân mềm Chân bụng hiệu quả?
   Cần bảo vệ sinh cảnh tự nhiên, hạn chế tác động tiêu cực từ khai thác và canh tác, đồng thời xây dựng chương trình giám sát đa dạng sinh học định kỳ. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển mô hình khai thác bền vững cũng rất quan trọng.

Kết luận

• Xác định được 66 loài Thân mềm Chân bụng tại khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm, với thành phần đa dạng thuộc 37 giống, 23 họ, 6 bộ, 2 phân lớp.
• Sinh cảnh rừng tự nhiên có độ đa dạng sinh học cao nhất (D = 0,91), trong khi sinh cảnh nhân tác như ao có độ đa dạng thấp nhất (D = 0,42).
• Hoạt động khai thác khoáng sản và canh tác làm giảm đa dạng và số lượng cá thể Thân mềm Chân bụng tại các sinh cảnh nhân tác.
• Thân mềm Chân bụng có vai trò quan trọng như sinh vật chỉ thị môi trường, phản ánh chất lượng và biến đổi sinh thái tại khu vực nghiên cứu.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững và giám sát đa dạng sinh học nhằm duy trì cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế địa phương.

Next steps: Triển khai các chương trình bảo tồn và giám sát đa dạng sinh học, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các khu vực lân cận để có cái nhìn toàn diện hơn về đa dạng sinh học Thân mềm Chân bụng tại vùng núi đá vôi miền Bắc Việt Nam.

Call to action: Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và phát huy giá trị đa dạng sinh học quý giá này, góp phần phát triển bền vững và bảo vệ môi trường sống cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là công trình của Crosse và Fisher (1863) công bố 45 loài Thân mềm nước ngọt Nam Việt Nam. Sau đó là các nghiên cứu của các tác giả người nước ngoài khác như: Morlet (1875, 1887, 1893), Brot (1887), Dautzenberg và Fischer (1905, 1906, 1908),…Năm 1891, Fischer đã tiến hành tổng hợp lại tất cả những dẫn liệu về trai ốc nước ngọt, nước mặn và trên cạn trong nghiên cứu khu hệ Thân mềm vùng Đông Dương. Nghiên cứu đã tổng hợp được 1.129 loài thuộc 203 giống đã tìm thấy, có 127 loài ở Việt Nam [25]. 10 Các kết quả nghiên cứu về ốc nước ngọt ở Việt Nam từ trước 1970 đã được Đặng Ngọc Thanh và cộng sự tổng hợp tu chỉnh vào năm 1980 về phân loại học và công bố trong công trình “Định loại động vật không xương sống nước ngọt Bắc Việt Nam”, đã xác định 47 loài ốc nước ngọt được ghi nhận ở miền Bắc Việt Nam[26].

Theo nhận định của Đặng Ngọc Thanh, ở thời kỳ này các nghiên cứu thống kê khá đầy đủ về thành phần loài trai ốc ngước ngọt ở vùng Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng. Các dẫn liệu về ốc nước ngọt ở Việt Nam được tiếp tục nghiên cứu nhất là trong thời kỳ sau 1954 được đẩy mạnh có thể kể đến nghiên cứu của Đặng Ngọc Thanh và cộng sự (2004) phân tích các mẫu vặt của họ Ốc vặn thu được từ trước và bổ sung từ năm 1975 (chủ yếu ở phía Nam), tác giả nhận định thành phần loài của họ ốc này ở Việt Nam có 9 loài, thuộc 5 giống [27]. Năm 2010-2011, Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải đã phát hiện thêm 3 loài ốc mới thuộc 1 giống duy nhất Stenothyra trong họ Stenothyridae và 2 loài mới thuộc giống Vitetricula trong họ Pomatiopsidae. Các phát hiện này đã bổ sung thêm thành phần loài của ốc nước ngọt Việt Nam [28], [29].

Đỗ Văn Nhượng và cộng sự (2014), tiến hành nghiên cứu về Thân mềm Chân bụng ở huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội đã phát hiện được 20 loài thuộc 14 giống, 8 họ, 2 phân lớp ốc Mang trước và ốc Có phổi, trong đó có 3 loài thuộc Danh lục đỏ Việt Nam và IUCN (Antimelania swinhoei, Gyraulus convexiusculus và Stenothyra messageri), 1 loài (Stenomelania dautzenbergiana) lần đầu phát hiện ở miền Bắc Việt Nam [30]. Như vậy cho đến nay chủ yếu mới chỉ có các dẫn liệu nghiên cứu về ốc nước ngọt ở miền Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, chưa có tài liệu nghiên cứu nào về ốc nước ngọt tại huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. Với sự tiếp cận các công cụ hiện đại như giải phẫu học và sinh học phân tử kết hợp với so sánh hình thái trong phân loại trai ốc thì trong tương lai và những kết quả nghiên cứu mới có thể làm rõ thêm nhiều vấn đề phân loại học, hệ thống học và nguồn gốc chủng loại của ốc nước ngọt Việt Nam.4 Đặc điểm tự nhiên và xã hội khu vực nghiên cứu 1.1 Vị trí địa lý Huyện Thanh Liêm có ranh giới phía Đông giáp huyện Bình Lục, phía Bắc giáp thành phố Phủ Lý, phía Tây giáp huyện Lạc Thủy của tỉnh Hòa Bình, phía Tây Nam giáp huyện Gia Viễn của tỉnh Ninh Bình, phía Đông Nam giáp huyện Ý Yên của tỉnh Nam Định (Hình 1.

Vùng núi đá vôi huyện Thanh Liêm nằm phía Tây của huyện, trong tọa độ: Vĩ tuyến (20°22'26.9") Bắc, Kinh tuyến (105°51'35. Tổng diện tích khu vực nghiên cứu khoảng 54,43 ha bao gồm 4 xã: Thanh Thủy, Thanh Tân, Thanh Nghị, Thanh Hải (Hình 1.2 Vị trí địa lý của huyện Thanh Liêm 12 1.2 Khí hậu, địa hình Khu vực núi đá vôi huyện Thanh Liêm giáp ranh huyện Lạc Thủy nên nằm trong giới hạn chung khí hậu Hòa Bình và Bắc Bộ, mang nét đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa, có thể sử dụng các thông tin về lượng mưa và nhiệt độ của Lạc Thủy (Hòa Bình) cho các xã vùng núi đá vôi huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam (Hình 1.3) Có hai mùa chính trong năm: mùa hè và mùa đông. Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều thường kéo dàitừ tháng 4 đến tháng 9, lượng mưa trung bình trên 100mm, mưa tập trung vào tháng 7 và tháng 8, nhiệt độ trung bình năm khoảng 28oC. Mùa đông khô hạn bắt đầu từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau, nhiệt độ trung bình năm rơi vào khoảng 20o C, lượng mưa trung bình trong tháng dưới 50mm Hình 1.3: Diễn biến nhiệt độ và lượng mưa trung bình hàng tháng của thị trấn Chi Nê năm 2016 (Theo trạm khí tượng thủy văn Hòa Bình, 2016) 13 Địa hình của Thanh Liêm cùng với Kim Bảng thuộc địa hình chuyển tiếp từ vùng núi đá vôi Hòa Bình đến đồng bằng Bắc Bộ.

Núi đá vôi không cao, không chạy thành dãy liên tục mà phân bố rời rạc từ xã Thanh Thủy đến Thanh Hải dọc theo sông Đáy, hợp với vùng núi đá vôi Vân Long (Ninh Bình). Kiểu địa hình của núi đá vôi huyện Thanh Liêm thuộc kiểu núi cacxto xâm thực, không có nước trên mặt, vách dựng đứng, thảm thực vật phát triển kém, cây không cao và là cây bụi. Vùng lòng chảo là các thung lũng khô hạn đang dần bị tán phá bởi hoạt động của con người. Thực vật nơi đây chủ yếu là cây bụi và cỏ.3 Điều kiện kinh tế- xã hội Cơ cấu kinh tế huyện Thanh Liêm chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp-xây dựng, giảm nông-lâm-thủy sản.104 cơ sở sản xuất công nghiệp, trong đó có 4 cơ sở nhà nước.

Các sản phẩm mũi nhọn như: sản xuất vật liệu xây dựng, nước giải khát, bột đá, xi măng, hàng may mặc, thêu ren… phát triển ổn định và duy trì mức tăng trưởng khá.Sản lượng khai thác chế biến đá năm 2013 đạt xấp xỉ 700. Lao động và nhân khẩu phi nông nghiệp chiếm tỉ lệ rất cao trong cơ cấu, tuy có sự biến đổi qua các năm. Năm 2013, tổng lao động là 79.835 người, số lao động nông nghiệp là 10.409 người, tỉ lệ lao động nông nghiệp tăng lên 13,04%, còn lao động phi nông nghiệp giảm xuống 86,96% với 69.426 người, tuy nhiên sự biến động này là rất ít (Theo báo cáo của phòng Lao động thương binh và Xã hội huyện Thanh Liêm, 2013) 14 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: toàn bộ các loài Thân mềm Chân bụng (Gastropoda) thu lượm được ở khu vực nghiên cứu gồm mẫu ốc còn sống và mẫu chỉ còn vỏ ở nước và ở cạn 2.2 Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Khu vực nghiên cứu giới hạn ở khu vực núi đá vôi thuộc các xã Thanh Thủy, Thanh Tân, Thanh Nghị, Thanh Hải của huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. - Phạm vi thời gian : Nghiên cứu được tiến hành trong khoảng thời gian từ ngày 06/11/2017 đến ngày 30/08/2018.

Thời gian nghiên cứu phân bố như sau: + Tháng 11/2017: Tìm hiểu đối tượng nghiên cứu, khảo sát địa điểm thu mẫu + Thu mẫu đợt 1: tháng 3/2018 + Thu mẫu đợt 2: tháng 4/2018 + Thu mẫu đợt 3: tháng 6/2018 + Phân tích và xử lý mẫu: tháng 5/2018 đến tháng 7/2018 + Tổng kết viết luận văn : tháng 7/2018 đến tháng 8/2018 15 2.3 Địa điểm nghiên cứu Địa điểm nghiên cứu vùng núi đá vôi thuộc các xã Thanh Thủy, Thanh Tân, Thanh Nghị và Thanh Hải của huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam.1 : Vị trí khảo sát ở khu vực nghiên cứu 16 Bảng 2.1: Vị trí thu mẫu ở khu vực nghiên cứu STT Địa điểm Ký hiệu Vĩ độ Kinh độ 1 Số 1 20°29'14.9" 2 Xã Thanh Thủy Số 2 20°28'47.9" Xã Thanh Tân 5 Số 5 20°26'43.9" Xã Thanh Nghị 7 Số 7 20°24'07.9" Xã Thanh Hải 9 Số 9 20°23'37.4 Phương pháp nghiên cứu 2.1 Phương pháp thu thập số liệu Số liệu thứ cấp là nguồn dữ liệu đã được xử lý qua và được thu thập từ các cơ quan, đơn vị, cá nhân, tập thể có liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Phương pháp này để thu thập những dữ liệu tài liệu liên quan để phục vụ quá trình điều tra và viết luận văn STT Dữ liệu cần thu thập Nơi lấy Mục đích 1 Đặc điểm về vị trí địa lý, Niên giám thống Nắm được các dẫn liệu địa hình, khí hậu, tình hình kê mới nhất điều kiện tự nhiên, kinh tế phát triển kinh tế, dân số, - xã hội; các số liệu về tình hình sản xuất nông diện tích đất canh tác, sản nghiệp. 2 Định loại học về ốc cạn, Kế thừa các báo Xác định được tên loài và 17 các khóa định loại thân cáo có sẵn, tài các bậc phân loại trong mềm chân bụng. Hình liệu trên internet khu vực nghiên cứu dạng và kích, phân bố 3 Các phương pháp thu mẫu, Kế thừa các báo Không để sót mẫu hoặc có phân tích xử lý số liệu cáo, tư vấn của được đầy đủ thành phần chuyên gia loài 4 Các giải pháp đã và đang Các báo cáo về Đề xuất giải pháp phù hợp áp dụng để bảo tồn đa dạng bảo tồn đa dạng với khu vực nghiên cứu loài ốc ở Việt Nam và trên sinh học trong và thế giới ngoài nước 2.2 Phương pháp chuyên gia Tham vấn những chuyên gia có những hiểu biết nhất định tại địa điểm nghiên cứu để có thể tìm hiểu, đánh giá khách quan được về điều kiện tự nhiên, xã hội, môi trường ở khu vực nghiên cứu và những chuyên gia đã từng nghiên cứu về Thân mềm Chân bụng.

Tìm hiểu và xin ý kiến những người đã khảo sát trước.3 Phương pháp điều tra xã hội học Tiến hành phỏng vấn người dân địa phương về tình hình sử dụng và khai thác TMCB tại khu vực nghiên cứu với 30 phiếu điều tra theo mẫu tại phụ lục IIa 2.4 Nghiên cứu ngoài thực địa a. Chuẩn bị dụng cụ Dụng cụ và thiết bị phục vụ nghiên cứu gồm: - Panh, dầm đào đất - Dụng cụ đựng mẫu (thùng nhựa, túi nilon các cỡ có mép bấm, hộp nhựa nhỏ có nắp kín) - Vợt tay, sàng có mắt lưới 2mm - 5mm 18 - Dung dịch cồn 70o - Máy ảnh, kính lúp cầm tay, sổ ghi nhật ký thực địa, bút chì, giấy ghi nhãn, bản đồ và dụng cụ định vị. Phương pháp thu mẫu - Thu mẫu ở cạn Do đặc điểm phức tạp của địa hình, núi đá vôi xen kẽ các cây rừng nên chỉ thực hiện thu mẫu định tính ngẫu nhiên ở vị trí sinh cảnh khác nhau: mặt đất, hốc, khe, kẽ núi đá, thảm lá mục, trên thân và lá cây. Khi thu mẫu sẽ thu tất cả các mẫu với mọi kích thước để không bỏ sót thành phần loài.