Đặt vấn đề Theo Peter Han Smits & cs. (1987), sâu keo da láng (Sâu keo da láng ) Spodoptera exigua Hubner là loài sâu phổ biến, phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và đã xuất hiện trên 200 cây kí chủ. Sâu keo da láng có thể gây hại trên các loài cây trồng thuộc 40 họ khác nhau đặc biệt là nhóm cây rau màu như cây hành, cây thuộc họ đậu, họ bầu bí, họ thập tự, họ cà, cây bông vải, cây bắp, cây nho, cỏ linh lăng, ngô, bông, lúa, đậu tương, thuốc lá, măng tây, đậu, củ cải, bông cải xanh, cải bắp, súp lơ, cần tây, bắp, đậu đũa, cà tím, rau diếp, hành tây, hạt tiêu, khoai tây, khoai lang, cà chua. Sâu keo da láng hiện diện khắp nơi trên thế giới và gây hại phổ biến ở vùng khí hậu ôn đới và nhiệt đới như miền Nam Châu Á và Châu Phi, Nam và Trung Châu Âu, Châu Úc và Nam Châu Mỹ (Nguyễn Thị Thu Cúc, 1999; Nguyễn Văn Huỳnh & Lê Thị Sen, 2004).
Tại các bang miền Nam Hoa Kỳ, Sâu keo da láng là dịch hại chính trên cây bông vải và xuất hiện hàng năm tại ở Alabama, Georgia, Mississippi và Texas. Tại Việt Nam, Spodoptera exigua xuất hiện từ Bắc đến Nam, tuy nhiên ở vùng nóng phía Nam thì sâu xuất hiện phổ biến và gây hại nghiêm trọng hơn các vùng khác (Lê Thị Sen, 1999). Kết quả điều tra sinh vật hại 19 loài cây trồng năm 2006–2010 ở Việt Nam đã ghi nhận sâu keo da láng gây hại trên nhiều loại cây trồng, nhất là cây rau ở nhiều tỉnh như Bắc Giang, Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh, Lâm Đồng, Nghệ An, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 2010).
Nhiều nơi và nhiều vụ diện tích trồng hành do sâu keo da láng gây hại lên tới trên 70% theo những kết quả nghiên cứu gần đây. Theo Peter Han Smits & cs., (1987), sâu keo da láng có thể tồn tại quanh năm trên đồng ruộng, gây hại từ vụ này sang vụ khác, từ cây trồng này sang cây trồng khác hoặc 1 gây hại trên các cây cỏ dại quanh đồng ruộng, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nền sản xuất nông nghiệp. Cây hành hoa hay hành ăn lá Allium fistulosum (họ hành tỏi Liliaccae) bị nhiều loài sâu hại làm ảnh hưởng đến năng suất đến chất lượng trong đó có sâu keo da láng được ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới (CABI 2014). Tính đến năm 2016, diện tích trồng hành ở đồng bằng sông hồng 8993,7 ha và năng suất đạt 152,2 tạ/ha với sản lượng 112582,8 tấn (Tổng cục thống kê 2017).Tại Việt Nam, sâu keo da láng (phía Nam được gọi là sâu keo da láng) gây hại trên 4 loại thuộc họ hành tỏi.
Có 78% nông dân được hỏi cho rằng sâu keo da láng gây hại nặng nhất tại Tiền Giang (Phạm Văn Lầm & cs. Biện pháp hoá học là biện pháp chủ lực để phòng trừ sâu hại, việc đánh giá hiệu lực các loại thuốc hóa học trên cây hành hoa được tiến hành ở nhiều nước trên thế giới. Tuy nhiên, việc sử dụng nhiều thuốc trừ sâu hóa học đã dẫn tới hình thành tính kháng thuốc của quần thể sâu xanh da láng vì sâu ấu trùng xanh da láng rất dễ kháng thuốc trừ sâu (Prahaker & cs. Thực tế cho thấy dù đã sử dụng thuốc hóa học trong phòng trừ sâu keo da láng nhưng hiệu quả đem lại không cao mà việc lạm dụng thuốc hóa học còn gây suy giảm tính đa dạng của sinh quần, tiêu diệt và suy giảm thiên địch.
Nghiêm trọng hơn còn tăng tính kháng của sâu hại gây nguy cơ tăng chi phí sản xuất và có nguy để lại dư lượng thuốc bảo vệ trên nông sản vượt mức cho phép ảnh hưởng đến chất lượng nôn sản và sức khỏe của nông dân và người tiêu dùng. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn, việc nghiên cứu đặc tính sinh học, sinh thái của sâu keo da láng đề xuất phòng trừ sinh học sâu keo da láng (Spodoptera exigua) bằng chế phẩm sinh học là hết sức thiết thực, cần thiết. Dưới sự hướng dẫn của PGS. Lê Ngọc Anh - Giảng viên bộ môn Côn trùng, Khoa Nông học, Học viện Nông Nghiệp Việt Nam, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu keo da láng Spodoptera exigua và biện pháp phòng trừ bằng chế phẩm sinh học” 2 1.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích Trên cơ sở nghiên cứu thành phần sâu hại hành hoa tại Hưng Yên, điều tra diễn biến mật độ sâu keo da láng trên hành hoa, nghiên cứu về một số đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài sâu keo da láng Spodoptera exigua Hubner hại hành hoa, làm cơ sở để đề xuất một số biện pháp phòng trừ bằng chế phẩm sinh học đem lại hiệu quả phòng trừ.2 Yêu cầu - Điều tra xác định thành phần sâu hại trên cây hành và thiên địch của chúng tại xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên - Điều tra diễn biến mật độ của Sâu keo da láng hại trên cây hành hoa tại xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên.
- Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học, sinh thái của sâu keo da láng Spodoptera exigua. - Nghiên cứu biện pháp phòng trừ sâu keo da láng Spodoptera exigua bằng chế phẩm sinh học. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 2. Lịch sử phân bố và tình hình gây hại của sâu keo da láng Spodoptera exigua Vị trí phân loại khoa học: Giới (regnum): Animalia; Ngành (phylum) : Eulepidoptera; Lớp (class): Insecta; Bộ (ordo): Lepidoptera; Họ (familia): Noctuidae; Chi (genus): Spodoptera; Loài (species): Spodoptera exigua.
Danh pháp hai phần Spodoptera exigua Hubner, 1808. Phạm vi kí chủ: Sâu keo da láng có phạm vi kí chủ rộng, cư trú và phá hoại trên nhiều loại cây trồng khác nhau. Các loại cây trồng dễ bị tấn công và gây thiệt hại lớn như: cỏ linh lăng, ngô, bông, lúa, đậu tương, thuốc lá, măng tây, củ cải, bông cải xanh, cải bắp, súp lơ, cần tây, bắp, đậu đũa, cà tím, rau diếp, hành tây, hành hoa, hạt tiêu, khoai tây, khoai lang, cà chua. Chúng có thể tồn tại quanh năm trên đồng ruộng, gây hại từ vụ này sang vụ khác, từ cây trồng này sang cây trồng khác hoặc gây hại trên các cây cỏ dại quanh đồng ruộng, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nền sản xuất nông nghiệp (Smits, 1987) Phân bố và sự gây hại: Sâu keo da láng là một trong những sâu hại chính của nhiều vùng trồng rau trên thế giới.
Theo Capinera (2002) sâu xanh có nguồn gốc từ Đông Nam Á, lần đầu tiên phát hiện ở Bắc Mỹ vào khoảng năm 1876 ở Oregon. Theo nhà côn trùng học Ronald (2007), sâu keo da láng có phạm vi phân bố rất rộng, chủ yếu ở những vùng có khí hậu khô nóng, ấm áp và hiện nay phổ biến ở: Arizona, California, Colorado, Kansas, New Mexico,Oregon và Hawaii, Kauai, Maui, Oahu… Chúng đã được ghi nhận có mặt ở 67 quốc gia trên thế giới, các khu vực phân bố của S. exigua đã tăng lên 34 quốc gia kể từ năm 1972 (Xia- lin & cs. Sự phân bố về vị trí địa lý của sâu keo da láng S.
exigua thay đổi 4 từ 57 vĩ độ bắc đến 45 vĩ độ nam. Trưởng thành sâu keo da láng S. exigua đã được ghi nhận bằng bẫy ánh sáng theo dõi ở nhiều năm tại Sotkamo (64, 13°N) thuộc Phần Lan (Mikkola, 1970) Theo Peter Han Smits & cs., (1987), Sâu keo da láng là loài sâu phổ biến, phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và đã xuất hiện trên 200 cây kí chủ. Ở Malaysia, sâu keo da láng gây hại nhiều trên cánh đồng trồng rau cải bắp, đậu cô ve, cải bó xôi, rau cần tây và cánh đồng trồng hoa cẩm chướng với các giống hoa màu hồng, tím, và đỏ.
Trưởng thành sâu keo da láng được tìm thấy quanh cao nguyên Cameron, Pahang, Malaysia (Azidah, 2008). Sâu keo da láng S. exigua tấn công nhiều loại cây trồng khác như các loại rau, cây ăn quả cây cảnh, cỏ dại trên cánh đồng và nhà lưới. Đặc biệt gây thiệt hại về năng suất của những vùng sản xuất rau, là loài sâu hại chính tại các vùng cà chua ở Geogria và trở thành loài sâu hại thứ hai trên cây bông.
Năm 1988 các vùng trồng bông ở Georgia cũng bị loài sâu hại này tấn công gây hại là 102.505 ha bị hại rất nặng. Sản lượng bông bị mất ở vùng này là 2. Các vùng trồng đậu tương ở Geogria cũng bị loài sâu hại này tấn công cùng thời điểm này, chi phí phòng trừ 558. Sản lượng đậu tương bị mất là 272 tấn.000 ha cây bông ở Mỹ đã bị sâu keo da láng gây hại nặng và làm thiệt hại khoảng 19,2 triệu USD (Gore & cs., 2000) Ở Texas, sâu keo da láng đã bùng phát số lượng thành dịch trên cây bông vào năm 1995, gây ra thiệt hại rất khác nhau giữa các vùng trồng bông ở Texas và diện tích bị hại trên 1.000 ha, trong đó khoảng 480.000 ha được xử lý dập dịch với chi phí hết trên triệu 31USD và làm giảm năng suất bông khoảng 6,8% ở toàn nước Mỹ (Huffman, 1996).
Ở California sâu keo da láng đã gây thiệt hại kinh tế đáng kể khoảng 200 ha cây có múi giai đoạn cây con và gốc ghép ở giai đoạn vươn ươm trong mùa hè và mùa thu năm 1957, 1958 và 1959 (Atkins Jr, 1960). 5 Theo dõi thường xuyên trên hành tây trong năm 2017, sự xuất hiện của sâu keo da láng cho thấy sâu này gây hại nghiêm trọng trên bộ phận lá tại trang trại thử nghiệm ở ICAR- DOGR , Pune. Trong lần xuất hiện đầu tiên, khoảng 44,72% cây bị hại ở mức độ tổn thương trong khi ở giai đoạn sau mức độ thiệt hại lên đến 81,90%. Khoảng 5-8 sâu non/ lá ghi nhận ở thời điểm cao nhất.
Có ô nhiễm nặng 10-12% củ bị hại sau thu hoạch. Một số nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu keo da láng Spodoptera exigua Theo Capinera (2002) trứng được đẻ thành ổ từ 50-150 trứng, một trưởng thành cái đẻ từ 300-600 trứng. Trứng thường nằm ở mặt dưới của lá, và thường gần hoa và đầu cành, các quả trứng riêng lẻ có hình tròn khi nhìn từ trên xuống, khi nhìn từ bên cạnh quả trứng hơi có đỉnh thuôn nhọn. Trứng có màu xanh lục đến trắng và được bao phủ bởi lớp lông màu trắng.
Trứng nở sau 2- 3 ngày khi thời tiết ấm áp. Theo Wilson (1932), sâu non bình thường có 5 tuổi, trong điều kiện mùa hè, thời tiết ấm áp, thời gian phát dục của tuổi tương ứng là 2,3; 2,2; 1,8; 1,0 và 3,1 ngày.