Luận án tiến sĩ nghiên cứu một số đặc điểm sinh học kỹ thuật nhân giống và trồng xoay dialium cochinchiensis pierre tại gia lai

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm sinh học kỹ thuật nhân giống và trồng xoay dialium cochinchiensis pierre, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Tiến Bằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hằng Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Sinh Học Và Kỹ Thuật Nhân Giống Xoay Dialium Cochinchinensis Tại Gia Lai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thông tin chung về loài Xoay
• 1.2. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học
• 1.4. Nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống
• 1.5. Nghiên cứu về kỹ thuật trồng
• 1.6. Nhận xét, đánh giá chung
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học Xoay
• 2.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Xoay
• 2.3. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Xoay
• 2.4. Đề xuất biện pháp kỹ thuật trồng Xoay tại Gia Lai
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Quan điểm, phương pháp tiếp cận
• 2.5.2. Phương pháp nghiên cứu chung
• 2.5.3. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm sinh học của loài Xoay
• 3.1.1. Đặc điểm phân bố, sinh thái loài Xoay
• 3.1.2. Đặc điểm hình thái Xoay
• 3.1.3. Đặc điểm vật hậu Xoay
• 3.1.4. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý Xoay
• 3.1.5. Đặc điểm đa dạng di truyền loài Xoay tại Gia Lai
• 3.1.6. Đặc điểm cấu trúc lâm phần có Xoay phân bố
• 3.1.7. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của Xoay
• 3.2. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Xoay
• 3.2.1. Kỹ thuật nhân giống Xoay từ hạt
• 3.2.2. Kỹ thuật nhân giống Xoay bằng phương pháp giâm hom
• 3.3. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Xoay
• 3.3.1. Tiêu chuẩn cây giống Xoay xuất vườn
• 3.3.2. Phương thức trồng Xoay
• 3.3.3. Đề xuất biện pháp kỹ thuật gây trồng Xoay tại Gia Lai
• 3.3.4. Điều kiện gây trồng Xoay
• 3.3.5. Kỹ thuật tạo giống Xoay
• 3.3.6. Kỹ thuật trồng Xoay
• 4. KẾT LUẬN, TÁN TÁI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về loài Xoay Dialium cochinchinensis Pierre

Loài Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre) là một trong những loài cây quý hiếm, có giá trị kinh tế và dược liệu cao. Phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là tại Việt Nam, loài này được ghi nhận có mặt tại nhiều tỉnh như Gia Lai, Kon Tum, và Bình Định. Theo nghiên cứu, Xoay có khả năng cung cấp gỗ chất lượng cao, được sử dụng trong xây dựng và trang trí nội thất. Ngoài ra, quả và lá của cây cũng chứa nhiều hợp chất có lợi cho sức khỏe, có khả năng chống oxy hóa và điều trị một số bệnh. "Xoay là loài cây đa tác dụng, có giá trị kinh tế, dược liệu và bảo tồn nguồn gen". Tuy nhiên, hiện nay, loài này đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc nghiên cứu và phát triển kỹ thuật nhân giống là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững loài cây này.

1.1 Đặc điểm sinh học của loài Xoay

Đặc điểm sinh học của loài Xoay bao gồm hình thái, cấu trúc và sinh lý. Cây Xoay có chiều cao trung bình từ 10 đến 20 mét, với tán lá rộng và hình dạng đặc trưng. Hệ thống rễ phát triển mạnh mẽ, giúp cây chịu đựng tốt trong điều kiện khô hạn. Theo nghiên cứu, "Đặc điểm sinh lý của Xoay cho thấy khả năng thích nghi cao với môi trường sống khác nhau". Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học sẽ giúp trong việc phát triển các phương pháp nhân giống và trồng cây hiệu quả hơn. Đặc biệt, nghiên cứu về đa dạng di truyền của loài cũng rất quan trọng, giúp xác định các quần thể có khả năng sinh trưởng tốt và chống chịu với bệnh tật.

II. Kỹ thuật nhân giống Xoay

Kỹ thuật nhân giống Xoay hiện nay chủ yếu được thực hiện qua hai phương pháp: nhân giống bằng hạt và giâm hom. Nhân giống bằng hạt là phương pháp truyền thống, tuy nhiên, tỷ lệ nảy mầm không cao do chất lượng hạt giống và điều kiện môi trường. "Kỹ thuật giâm hom đã cho thấy hiệu quả cao hơn trong việc nhân giống cây Xoay". Phương pháp này giúp tăng tỷ lệ sống sót của cây con và rút ngắn thời gian sinh trưởng. Nghiên cứu cho thấy, việc xử lý hom trước khi giâm có thể cải thiện đáng kể tỷ lệ ra rễ và sinh trưởng của cây. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật hiện đại trong nhân giống sẽ góp phần bảo tồn và phát triển bền vững loài cây này.

2.1 Kỹ thuật giâm hom

Kỹ thuật giâm hom được thực hiện bằng cách chọn lựa các cành khỏe mạnh, không bị sâu bệnh. Hom được cắt từ các cây mẹ có chất lượng tốt, sau đó được xử lý bằng các chất kích thích ra rễ. "Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng IBA và NAA có thể tăng tỷ lệ ra rễ của hom lên đến 80%". Sau khi giâm, hom cần được chăm sóc trong điều kiện ẩm ướt và ánh sáng phù hợp để đảm bảo tỷ lệ sống sót cao. Việc áp dụng kỹ thuật này không chỉ giúp tăng cường nguồn giống mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm của loài Xoay.

III. Kỹ thuật trồng Xoay tại Gia Lai

Kỹ thuật trồng Xoay tại Gia Lai cần được thực hiện theo các tiêu chuẩn nhất định để đảm bảo sự phát triển bền vững. Đất trồng cần được chuẩn bị kỹ lưỡng, đảm bảo độ pH và độ ẩm phù hợp. "Việc lựa chọn thời điểm trồng cũng rất quan trọng, nên thực hiện vào mùa mưa để cây có đủ nước sinh trưởng". Ngoài ra, việc chăm sóc cây con trong giai đoạn đầu cũng cần được chú trọng, bao gồm tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Nghiên cứu cho thấy, "cây Xoay có khả năng phát triển tốt trong điều kiện đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng". Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật trồng hợp lý sẽ giúp cây phát triển khỏe mạnh và cho năng suất cao.

3.1 Điều kiện sinh thái và kỹ thuật trồng

Điều kiện sinh thái tại Gia Lai rất phù hợp cho việc trồng cây Xoay. Nhiệt độ trung bình và lượng mưa hàng năm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây. "Kỹ thuật trồng cần chú ý đến khoảng cách giữa các cây để đảm bảo ánh sáng và không gian phát triển". Việc trồng cây theo hàng lối sẽ giúp dễ dàng trong việc chăm sóc và thu hoạch sau này. Ngoài ra, việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường trong quá trình trồng cũng rất quan trọng, nhằm bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên và đa dạng sinh học tại khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre, đồng danh thường gặp Dialium cochinchinense Pierre) là loài cây thân gỗ bản địa đa tác dụng, thuộc phân họ Dialioidae (họ Đậu - Fabaceae), phân bố tự nhiên hạn chế ở một số quốc gia Đông Nam Á và được xếp vào nhóm thực vật gần bị đe dọa (Near Threatened - NT). Tại Việt Nam, Xoay phân bố rải rác từ Nghệ An đến Đồng Nai, tập trung nhiều ở khu vực Tây Nguyên, đặc biệt là tỉnh Gia Lai. Về mặt kinh tế, gỗ Xoay có tỷ trọng cao, độ bền cơ học lớn, được ứng dụng trong xây dựng, trang trí nội thất và làm tà vẹt đường sắt; quả Xoay có cùi thịt giàu dinh dưỡng, mang lại giá trị thương phẩm cao. Về mặt dược liệu, các hợp chất chiết xuất từ vỏ, lá và hạt Xoay chứa hoạt chất chống oxy hóa, hỗ trợ điều trị đái tháo đường và kháng ký sinh trùng.

Tuy nhiên, trước áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất lâm nghiệp và tình trạng khai thác quả, khai thác gỗ thiếu bền vững, diện tích rừng tự nhiên có Xoay phân bố tại Gia Lai bị thu hẹp đáng kể. Phần lớn nguồn sản phẩm từ cây Xoay hiện nay vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào thu hái tự nhiên. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc mô tả sơ bộ hình thái hoặc khảo sát thăm dò, thiếu cơ sở khoa học đồng bộ về đặc điểm lâm học, sinh lý, di truyền phân tử, kỹ thuật tạo giống và biện pháp trồng thâm canh. Do đó, luận án tiến sĩ lâm nghiệp của tác giả Phạm Tiến Bằng (Trường Đại học Lâm nghiệp, bảo vệ năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Hồng Hải và TS. Phí Đăng Sơn) đã được thực hiện nhằm giải quyết các khoảng trống này.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu chung: Xác định được cơ sở khoa học để phát triển bền vững loài Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre) tại tỉnh Gia Lai.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Mục tiêu 1: Xác định bổ sung được một số đặc điểm sinh học loài Xoay.
   • Mục tiêu 2: Bổ sung được một số biện pháp kỹ thuật nhân giống và trồng Xoay.
   • Mục tiêu 3: Đề xuất được một số kỹ thuật nhân giống và trồng Xoay tại tỉnh Gia Lai.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre) phân bố trong các lâm phần rừng tự nhiên; vật liệu nhân giống (hạt giống, cành hom) thu hái từ rừng tự nhiên; cây con gieo ươm tại vườn ươm và cây Xoay sinh trưởng trong các mô hình thí nghiệm trồng.
• Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): Toàn bộ địa bàn tỉnh Gia Lai, bao gồm khảo sát điều tra phân bố và sinh thái trên 35 tuyến (4 tuyến chính, 31 tuyến nhánh) qua các huyện/thành phố (Ia Grai, Kbang, Mang Yang, Krông Pa, Pleiku...); thu thập mẫu điển hình tại các tiểu vùng khí hậu (TVKH) có Xoay phân bố; vườn ươm đặt tại Trung tâm Lâm nghiệp Nhiệt đới (thành phố Pleiku); thí nghiệm trồng thực địa triển khai tại 2 tiểu vùng khí hậu thuộc xã Ia Chía (huyện Ia Grai) và xã Sơn Lang (huyện Kbang).
• Phạm vi thời gian: Công trình được thực hiện liên tục từ năm 2017 đến năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

• Phân loại học và vị trí phát sinh loài: Chi Dialium được Linnaeus mô tả năm 1767 với loài Dialium indum Linn. Vị trí phân loại của chi trải qua nhiều lần sửa đổi bởi De Candolle (1825), Bentham (1840, 1865), Hutchinson (1964) và Justo P. Rojo (1982). Năm 2017, nhóm nghiên cứu phát sinh loài thực vật (Legume Phylogeny Working Group - LPWG) sử dụng trình tự gen lục lạp matK đã tách chi Dialium vào phân họ mới Dialioidae (gồm 85 loài thuộc 15 chi). Mẫu tiêu bản đầu tiên của cây Xoay do Pierre L. thu thập năm 1877 tại Biên Hòa (Đồng Nai) mang số hiệu BM000958829.
• Đặc điểm sinh thái và phân bố quốc tế: Nghiên cứu của Dhanmoanonda P. (1993) tại Thái Lan, Toyama Hironori và cộng sự (2013) tại Campuchia, Hoang Van Sam và cộng sự (2004) tại Lào, Chong Kwek Yan và cộng sự (2009) tại Singapore xác định Xoay phân bố chủ yếu trong rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và rừng nửa rụng lá ở độ cao 300–1.600 m so với mực nước biển.
• Giải phẫu, sinh lý và nhân giống: Chhay Horng Chhouk (2017) xác định các chỉ tiêu cơ lý tính gỗ Xoay (khối lượng thể tích 1,2703 tấn/m³, lực ép dọc trục 109,2 MPa); Smith David Livingston (1983) nghiên cứu mối tương quan kích thước hạt và hình thái lá mầm; Pitman John Iain (1996) mô hình hóa độ mở khí khổng. Nghiên cứu nhân giống chi Dialium của Nwaoguala CNC và cộng sự (2014) trên D. guineense cho thấy hạt ngâm nước lạnh 24 giờ nảy mầm sớm nhất sau 5 ngày gieo; Osaigbovo AU và Nwaoguala CNC (2011) xác định giá thể cát sông trộn đất mặt (tỷ lệ 1:2) cho sinh trưởng cây con tốt nhất; thí nghiệm giâm hom D. guineense của Nwaoguala CNC và Osaigbovo AU (2007) ghi nhận hom không ra rễ khi dùng NAA.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

Lịch sử nghiên cứu cây Xoay tại Việt Nam được luận án phân chia thành ba giai đoạn rõ rệt:

1. Giai đoạn 1877–2000 (Phát hiện và mô tả): Gồm các công bố thực vật học của Pierre L. (1898), Phạm Hoàng Hộ (1999) và nghiên cứu giải phẫu cơ lý gỗ của Nguyễn Đình Hưng (1977 - tỷ trọng 1,15–1,2 g/cm³, lực nén dọc thớ 800 kg/cm²).
2. Giai đoạn 2000–2010 (Nghiên cứu thăm dò): Bùi Thanh Hằng và Ngô Văn Cẩm (2009) thử nghiệm gieo ươm tại Trạm Kon Hà Nừng và Trạm Pleiku; Hứa Đức Soa (2002) thử nghiệm bảo quản hạt ở nhiệt độ 8–21°C giữ tỷ lệ nảy mầm 55% sau 3 tháng.
3. Giai đoạn 2010 đến nay (Mở rộng kỹ thuật gieo ươm và trồng): Phạm Thế Dũng và cộng sự (2012) thử nghiệm trồng tại Ninh Thuận và Bình Thuận (tỷ lệ sống 52,6%); Trần Hồng Sơn và cộng sự (2012, 2016) xây dựng phương trình sinh trưởng đường kính - chiều cao, khảo sát phân bón lót và phương thức trồng làm giàu rừng; Hồng Bích Ngọc và cộng sự (2018, 2019) nghiên cứu gieo ươm hạt tại Thừa Thiên Huế; Nguyễn Thị Hà và cộng sự (2019) phân tích đa dạng di truyền 75 mẫu lá Xoay tại Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; Phạm Tiến Bằng và cộng sự (2020) xác lập mô hình tương quan độ tàn che với mật độ tái sinh tự nhiên.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù có nhiều nghiên cứu rải rác, hệ thống dẫn liệu khoa học về loài Xoay còn tồn tại nhiều điểm chưa thống nhất và thiếu hụt nghiêm trọng:

• Chưa có nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc giải phẫu lá, hàm lượng diệp lục quang hợp, giới hạn chịu nóng sinh lý và đặc điểm đa dạng di truyền phân tử của các quần thể Xoay tại tỉnh Gia Lai.
• Kết quả nghiên cứu về tuổi thọ bảo quản và phương pháp xử lý hạt giống còn mâu thuẫn giữa các tác giả (một số cho rằng hạt mất sức nảy mầm sau 3–6 tháng, số khác nhận định hạt duy trì sức sống đến 3 năm).
• Thiếu nghiên cứu định lượng về ảnh hưởng của kích thước túi bầu, tiêu chuẩn tuổi cây con xuất vườn, và chưa có dẫn liệu thực nghiệm thành công về nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom.
• Thí nghiệm trồng rừng trước đây chủ yếu dừng ở quy mô ngắn hạn dưới tán rừng nghèo kiệt, chưa khảo sát phương thức trồng thuần loài trên đất trống và trồng xen thâm canh cây công nghiệp (cà phê) theo dõi nhiều năm.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Quan điểm và phương pháp tiếp cận

• Quan điểm sinh thái học hệ thống: Xem xét sự thích nghi, phân bố và sinh trưởng của cây Xoay trong mối quan hệ tương tác hữu cơ giữa cá thể với cá thể, cá thể với quần thể và mối liên hệ với các yếu tố sinh thái lập địa (độ dốc, trạng thái rừng, loại đất, khí hậu).
• Tiếp cận theo tiểu vùng khí hậu (TVKH): Dựa trên phân loại khí hậu Tây Nguyên của Hoàng Đức Cường và cộng sự (2014), phân tích đặc điểm sinh học và phản ứng sinh thái của loài Xoay tại 4 TVKH có loài phân bố tự nhiên ở Gia Lai (gồm TVKH I2, TVKH I3, TVKH II1, TVKH II3).
• Tiếp cận thực nghiệm lâm sinh: Bố trí các khối thí nghiệm nhân giống và trồng rừng có lặp lại, xử lý dữ liệu bằng các thuật toán thống kê sinh học để xây dựng quy trình kỹ thuật.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Thu thập, kế thừa tài liệu và số liệu thứ cấp
Đặc điểm sinh học         Kỹ thuật nhân giống        Kỹ thuật trồng
(Sinh thái, hình thái,    (Bảo quản, xử lý hạt,      (Tuổi xuất vườn,
vật hậu, giải phẫu,       ruột bầu, túi bầu,         phương thức thuần
di truyền, cấu trúc,      giâm hom ĐHST, giá thể)    loài & xen cà phê)
              Đánh giá, tổng hợp kết quả nghiên cứu
      Đề xuất biện pháp kỹ thuật gây trồng Xoay tại Gia Lai

Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học

• Điều tra lập địa và đất đai: Điều tra 35 tuyến trên toàn tỉnh Gia Lai. Đào và phân tích 12 phẫu diện đất tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên theo các tiêu chuẩn: thành phần cơ giới (TCVN 8567:2010), mùn tổng số (TCVN 8941:2011), đạm tổng số (TCVN 6498:1999), lân dễ tiêu $\text{P}_2\text{O}_5$ (TCVN 8661:2011), kali trao đổi $\text{K}_2\text{O}$ (TCVN 8662:2011), pH (TCVN 5979:2007).
• Mô hình hóa quan hệ mật độ cây với nhân tố sinh thái: Thiết lập 11 điểm nghiên cứu điển hình diện tích $1\text{ km}^2$, mỗi điểm gồm 2 tuyến song song cách nhau 500 m, mỗi tuyến 5 ô mẫu hình tròn $1.000\text{ m}^2$ (tổng số 110 ô mẫu). Khảo sát 9 nhân tố sinh thái: Trạng thái rừng (Tt), Độ tàn che (TC), Độ dốc (DD), Vị trí địa hình (DH), Độ cao (DC), Loại đất (LD), Lượng mưa năm (P), Nhiệt độ trung bình năm (T), Độ ẩm năm (DA).
  • Sử dụng kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis để loại biến không ảnh hưởng ($P > 0,05$).
  • Sử dụng trắc nghiệm Duncan để gom nhóm, mã hóa biến.
  • Sử dụng tiêu chuẩn $C_p$ của Mallows để xác định số lượng nhân tố tối ưu.
  • Ước lượng hàm phi tuyến đa biến theo thuật toán Marquardt có trọng số $W = 1/x_i^a$ (với $a$ biến thiên trong khoảng $\pm 20$), đánh giá qua hệ số xác định hiệu chỉnh $R_{adj}^2$, sai số bình phương trung bình (MSE), sai số phần trăm tuyệt đối trung bình (MAPE).
• Hình thái và vật hậu: Đo đếm 115 cây mẫu trưởng thành trong các ô tiêu chuẩn ($2.000\text{ m}^2$) để thu thập kích thước đường kính $D_{1,3}$, chiều cao $H_{vn}$, chiều cao dưới cành $H_{dc}$, đường kính tán $D_t$, chiều cao bạnh vè $H_{bv}$, độ dày vỏ $D_v$. Đo đếm 120 lá mẫu, 400 lá chét, và 50 kg quả (chọn ngẫu nhiên 31 quả/TVKH để cân đo chi tiết). Theo dõi định kỳ vật hậu trên 12 cây mẫu tại 4 TVKH từ năm 2017 đến tháng 12/2022.
• Giải phẫu, sinh lý và tính chịu nhiệt: Cắt vi phẫu ngang và bề mặt lá của 21 mẫu (cây trưởng thành, cây tái sinh, cây con vườn ươm 6 và 12 tháng tuổi), quan sát cấu trúc mô giậu, mô xốp và đo đếm khí khổng trên kính hiển vi Olympus (độ phóng đại $20\text{x} \times 20\text{x}$). Tách chiết diệp lục bằng axetôn 80%, đo quang phổ hấp thụ trên máy UV-VIS và tính hàm lượng diệp lục $C_a$, $C_b$ theo công thức Arnon (1949) và Grodzinxki (1981). Thử nghiệm tính chịu nóng theo phương pháp Maxcop: ngâm mẫu lá 30 phút ở dải nhiệt độ $35^\circ\text{C}, 40^\circ\text{C}, 45^\circ\text{C}, 50^\circ\text{C}, 55^\circ\text{C}, 60^\circ\text{C}, 65^\circ\text{C}$, sau đó xử lý qua dung dịch $\text{HCl } 0,2\text{N}$ trong 20 phút để tính tỷ lệ diện tích tổn thương mô.
• Đa dạng di truyền phân tử: Thu 40 mẫu lá từ 4 TVKH. Tách chiết ADN tổng số bằng dung dịch đệm CTAB theo Doyle & Doyle (1987). Sử dụng 4 chỉ thị phân tử ISSR (UBC811, UBC818, UBC855, UBC856) thực hiện phản ứng PCR (40 chu kỳ: biến tính $94^\circ\text{C}$, gắn mồi $56^\circ\text{C}$, kéo dài $72^\circ\text{C}$). Điện di sản phẩm trên gel agarose 2%, xử lý số liệu nhị phân (1/0) qua phần mềm POPGENE V1.32, phân tích phương sai phân tử (AMOVA) và tọa độ chính (PCoA) trên GenAlEx 6.5, vẽ cây phát sinh di truyền theo phương pháp UPGMA trên phần mềm MEGA X.
• Cấu trúc lâm phần và quan hệ không gian: Thiết lập 24 ô tiêu chuẩn ($2.000\text{ m}^2$) đánh giá cấu trúc tầng cây cao và vị thế tán theo Dawkins (1958); điều tra 120 ô 6 cây theo Thomasius (1976) để xác định loài đi kèm; thiết lập 06 ô tiêu chuẩn định vị 1 ha ($100 \times 100\text{ m}$, chia ô lưới $10 \times 10\text{ m}$) tại khu vực Kon Hà Nừng trên 3 trạng thái rừng (tác động mạnh - HIL, tác động trung bình - MIL, tác động nhẹ - UL) để phân tích hàm phân bố điểm không gian giữa các cá thể Xoay và loài ưu thế.
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Điều tra 120 ô dạng bản (ODB) trong lâm phần ($D < 6\text{ cm}$); thiết lập 288 ODB ($16\text{ m}^2$) theo 4 hướng (Đông, Tây, Nam, Bắc) ở 3 cự ly khoảng cách quanh gốc 24 cây mẹ.

Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và trồng

• Kỹ thuật nhân giống từ hạt: Thí nghiệm xử lý hạt giống gồm 6 công thức (XL1: ngâm nước $20^\circ\text{C}$; XL2: chà xát + ngâm nước $20^\circ\text{C}$; XL3: ngâm nước $40^\circ\text{C}$; XL4: chà xát + ngâm nước $40^\circ\text{C}$; XL5: ngâm nước $60^\circ\text{C}$; XL6: chà xát + ngâm nước $60^\circ\text{C}$ trong 24 giờ), bố trí ngẫu nhiên 3 lần lặp (50 hạt/lặp, tổng số 900 hạt). Thí nghiệm thành phần ruột bầu (RB) và kích thước túi bầu (TB) theo dõi tỷ lệ sống, $D_0$, $H_{vn}$ tại vườn ươm.
• Kỹ thuật giâm hom: Thử nghiệm chất điều hòa sinh trưởng (IBA, NAA ở các nồng độ và thời gian ngâm 20, 40, 60 phút), mùa vụ giâm hom và các loại giá thể giâm hom polyclorua vô trùng.
• Kỹ thuật trồng thực địa: Thí nghiệm tuổi cây con xuất vườn (các mức tuổi) và 2 phương thức gây trồng: (1) Trồng ngoài đám trống và (2) Trồng xen Cà phê tại 2 TVKH (Ia Chía và Sơn Lang), theo dõi liên tục trong 39 tháng về tỷ lệ sống, tăng trưởng đường kính gốc ($D_0$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và phân cấp chất lượng cây.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và các nghiên cứu liên quan đến cây Xoay trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam. Nội dung nêu bật lịch sử định danh phân loại học của chi Dialium, khẳng định sự chuyển dịch từ phân họ Vang (Caesalpinioideae) sang phân họ Dialioidae theo hệ thống phát sinh phân tử APG IV và LPWG (2017). Tác giả làm rõ các đặc trưng sinh thái của loài: ưa sáng khi trưởng thành, chịu bóng giai đoạn non, thích hợp đất có tầng dày, thoát nước tốt, phân bố ở vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa từ 1.000 đến 2.500 mm/năm. Chương này chỉ ra ba lỗ hổng chính mà đề tài tập trung giải quyết: thiếu dẫn liệu sinh lý - giải phẫu và chỉ thị phân tử ADN; kỹ thuật bảo quản, xử lý nảy mầm và giâm hom chưa hoàn thiện; thiếu mô hình khảo nghiệm trồng thâm canh/trồng xen dài hạn tại địa bàn Gia Lai.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết khung nội dung nghiên cứu toàn diện từ sinh học, nhân giống đến gây trồng. Tác giả thiết lập hệ thống phương pháp luận chặt chẽ:

Nhóm nội dung	Phương pháp / Công cụ chính	Quy mô mẫu / Thí nghiệm
Phân bố & Sinh thái	Tuyến điều tra GPS, phẫu diện đất TCVN, mô hình hồi quy phi tuyến Marquardt, chỉ số Mallows $C_p$	35 tuyến, 12 phẫu diện đất, 110 ô mẫu ($1.000\text{ m}^2$)
Hình thái & Vật hậu	Đo đếm lâm học, phân tích hình thái cơ quan sinh dưỡng/sinh sản, kiểm nghiệm hạt 04-TCN 33-2001	115 cây đo đếm, 120 lá, 400 lá chét, 50 kg quả, 12 cây vật hậu
Giải phẫu & Sinh lý	Vi phẫu lá Olympus, quang phổ UV-VIS (Arnon/Grodzinxki), phương pháp chịu nhiệt Maxcop	21 mẫu vi phẫu, 21 mẫu diệp lục, 7 dải nhiệt độ ($35\text{--}65^\circ\text{C}$)
Đa dạng di truyền	Tách CTAB, 4 mồi ISSR (UBC811, 818, 855, 856), POPGENE V1.32, GenAlEx 6.5, MEGA X	40 mẫu ADN đại diện cho 4 TVKH tại Gia Lai
Cấu trúc & Tái sinh	Phân cấp Dawkins, ô 6 cây Thomasius, mô hình điểm không gian 1 ha, ODB tái sinh	24 OTC ($2.000\text{ m}^2$), 120 ô Thomasius, 6 OTC 1 ha, 408 ODB
Kỹ thuật nhân giống	Xử lý hạt 6 công thức, ruột bầu, túi bầu, giâm hom ĐHST (IBA, NAA), mùa vụ, giá thể	900 hạt xử lý, các lô cây con vườn ươm, hom cành thực nghiệm
Kỹ thuật gây trồng	Tuổi cây con xuất vườn, trồng ngoài đám trống và trồng xen Cà phê theo dõi 39 tháng	2 TVKH (Ia Chía - Ia Grai và Sơn Lang - Kbang)

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 là phần trọng tâm của luận án, trình bày toàn bộ các phát hiện thực nghiệm được rút ra từ các đợt điều tra và thí nghiệm:

1. Đặc điểm phân bố, sinh thái và lập mô hình mật độ

Xoay phân bố tự nhiên tại 4/6 tiểu vùng khí hậu ở Gia Lai (TVKH I2, I3, II1, II3). Đất rừng nơi Xoay phân bố có thành phần cơ giới từ thịt nhẹ đến sét pha thịt, tầng đất dày, hàm lượng mùn từ trung bình đến giàu, pH dao động từ chua vừa đến ít chua. Mô hình quan hệ giữa cấp mật độ cây Xoay ($N$) với các nhân tố sinh thái được thiết lập thông qua 4 nhân tố có ý nghĩa thống kê cao nhất ($P < 0,05$): Trạng thái rừng ($Tt$), Độ dốc ($DD$), Vị trí địa hình ($DH$), và Lượng mưa bình quân năm ($P$).

2. Đặc điểm hình thái, vật hậu và giải phẫu - sinh lý

• Hình thái: Cây gỗ lớn, vỏ có 2 dạng bề mặt, có bạnh vè phát triển ở gốc; lá kép lông chim lẻ 5–7 lá chét; hoa lưỡng tính mọc đầu cành, mẫu hoa biến đổi với 5 lá đài và không có cánh hoa tràng; quả hạch khô hình trứng dài hơi dẹt, vỏ ngoài mỏng giòn phủ lông mịn màu đen khi chín, chứa 1–2 hạt.
• Vật hậu: Cây rụng lá và ra lá non từ tháng 1 đến tháng 3; ra hoa rộ từ tháng 3 đến tháng 6; quả chín rộ từ tháng 9 đến tháng 10 và kéo dài rải rác đến tháng 12. Chu kỳ sai quả cách năm từ 1 đến 2 năm.
• Giải phẫu và sinh lý: Lá cây trưởng thành tầng vượt tán có tầng cutin và mô giậu dày hơn rõ rệt so với lá cây tái sinh dưới tán. Hàm lượng diệp lục tổng số ($C_a + C_b$) biến động theo vị trí sinh thái và tuổi cây con. Thí nghiệm chịu nhiệt của lá cho thấy ngưỡng tổn thương nhiệt mô lá bắt đầu rõ nét ở $50^\circ\text{C}$ và hoại tử mạnh khi nhiệt độ đạt $60\text{--}65^\circ\text{C}$.

3. Đa dạng di truyền phân tử

Phân tích ADN với 4 mồi ISSR cho thấy mức độ đa dạng di truyền nội bộ quần thể ở mức trung bình đến khá cao, trong khi khoảng cách di truyền giữa 4 quần thể tự nhiên tại Gia Lai tương đối hẹp, phản ánh mối quan hệ nguồn gốc phát sinh gần gũi giữa các xuất xứ trong cùng một vùng sinh thái.

4. Cấu trúc lâm phần và đặc điểm tái sinh tự nhiên

• Tầng cây cao: Xoay luôn có xu hướng vươn lên tầng ưu thế sinh thái (tầng vượt tán theo phân loại Dawkins). Tương quan không gian cho thấy các cá thể Xoay phân bố ngẫu nhiên hoặc phân cụm tùy thuộc vào mức độ tác động khai thác của rừng (HIL, MIL, UL).
• Tái sinh tự nhiên: Mật độ cây tái sinh dưới tán rừng nguyên sinh hoặc rừng ít tác động đạt chất lượng tốt ở giai đoạn cây mầm nhưng suy giảm nhanh khi chuyển sang cấp chiều cao lớn hơn do thiếu sáng. Phân bố cây tái sinh quanh gốc cây mẹ tập trung mật độ cao nhất ở phạm vi từ mép tán đến 2 lần bán kính tán cây mẹ.

5. Kỹ thuật nhân giống và gây trồng

• Xử lý hạt: Hạt Xoay có lớp cutin dày gây cản trở thấm nước. Công thức xử lý cơ học chà xát nhẹ kết hợp ngâm nước ấm ban đầu $40\text{--}60^\circ\text{C}$ trong 24 giờ cho tỷ lệ nảy mầm cao và đồng đều nhất so với đối chứng.
• Kỹ thuật tạo bầu: Thành phần ruột bầu có bổ sung phân hữu cơ vi sinh và phân khoáng NPK kết hợp kích thước túi bầu phù hợp giúp bộ rễ phát triển hoàn chỉnh, gia tăng sinh trưởng chiều cao ($H_{vn}$) và đường kính cổ rễ ($D_0$).
• Giâm hom: Khảo sát chất điều hòa sinh trưởng cho thấy xử lý IBA hoặc NAA ở nồng độ và thời gian ngâm thích hợp trên giá thể cát sạch/hỗn hợp thông thoáng tạo tỷ lệ ra rễ đạt yêu cầu kỹ thuật.
• Kỹ thuật gây trồng thực địa (39 tháng theo dõi): Cây con đủ tiêu chuẩn xuất vườn ở tuổi thích hợp đạt tỷ lệ sống trên 85–90%. Phương thức trồng xen Cà phê và trồng thuần loài ngoài đám trống tại Ia Chía và Sơn Lang chứng minh cây Xoay có khả năng sinh trưởng tốt về chiều cao và đường kính gốc, đồng thời tận dụng được chế độ chăm sóc và che bóng tương hỗ trong hệ thống nông lâm kết hợp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học (Lý luận)

• Bổ sung các dẫn liệu khoa học mới và chuẩn hóa mô tả biến dị hình thái học, phân loại học cũng như mở rộng bản đồ phân bố tự nhiên của loài Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre) tại các tiểu vùng khí hậu tỉnh Gia Lai.
• Thiết lập thành công mô hình toán học dự đoán mật độ phân bố cây Xoay dựa trên 4 nhân tố sinh thái trọng yếu: trạng thái rừng, độ dốc, vị trí địa hình và lượng mưa bình quân năm thông qua thuật toán hồi quy phi tuyến Marquardt có trọng số.
• Cung cấp dẫn liệu đầu tiên mang tính hệ thống về đặc điểm giải phẫu cấu trúc lá, mật độ khí khổng, hàm lượng sắc tố diệp lục ($C_a, C_b$), ngưỡng sinh lý chịu nhiệt độ cao của mô lá, và cấu trúc đa dạng di truyền phân tử (chỉ thị ISSR) của các quần thể Xoay tại Gia Lai.
• Làm sáng tỏ quy luật cấu trúc tầng tán (Dawkins), tương quan điểm không gian lâm phần và phân bố tái sinh tự nhiên quanh gốc cây mẹ làm cơ sở khoa học cho công tác xúc tiến tái sinh tự nhiên và chọn giống.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn (Ứng dụng và Giải pháp)

• Xác lập quy trình xử lý phá ngủ sinh lý hạt giống Xoay hiệu quả bằng phương pháp cơ học kết hợp nhiệt độ ngâm nước ấm, rút ngắn thời gian nảy mầm và nâng cao tỷ lệ nảy mầm phục vụ sản xuất cây giống quy mô lớn.
• Bổ sung giải pháp nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom cành có sử dụng chất điều hòa sinh trưởng (IBA/NAA), mở ra hướng nhân bản nhanh các dòng cây mẹ ưu trội có năng suất hạt/quả cao.
• Xác định tiêu chuẩn kích thước túi bầu, thành phần ruột bầu dinh dưỡng và tiêu chuẩn tuổi cây con xuất vườn tối ưu nhằm đảm bảo tỷ lệ sống cao sau khi đem trồng rừng.
• Đánh giá thực nghiệm và đề xuất quy trình kỹ thuật gây trồng Xoay trên hai phương thức: trồng thuần loài ngoài đám trống và trồng xen trong vườn Cà phê tại Gia Lai, tạo tiền đề nhân rộng các mô hình nông lâm kết hợp bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:

  • Do điều kiện địa hình và thời gian thực hiện, các thí nghiệm trồng thực địa mới chỉ được triển khai tại 2 tiểu vùng khí hậu (xã Ia Chía - huyện Ia Grai và xã Sơn Lang - huyện Kbang), chưa tiến hành khảo nghiệm đồng loạt trên toàn bộ 4 tiểu vùng khí hậu có loài phân bố tự nhiên tại Gia Lai.
  • Thời gian theo dõi mô hình rừng trồng thực nghiệm dừng ở mốc 39 tháng; đối với một loài cây thân gỗ lâu năm như Xoay, thời gian này đủ để đánh giá tỷ lệ sống và sinh trưởng giai đoạn non nhưng chưa đủ để đánh giá toàn diện chu kỳ sinh trưởng thành thục, năng suất gỗ và sản lượng quả thương phẩm dài hạn.

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Tiếp tục quan trắc, đo đếm định kỳ các chỉ tiêu sinh trưởng, năng suất quả và khả năng chống chịu sâu bệnh của các mô hình thí nghiệm trồng thuần loài và trồng xen Cà phê tại Ia Grai và Kbang trong các giai đoạn khép tán tiếp theo.
  • Mở rộng khảo nghiệm nhân giống vô tính bằng các kỹ thuật chiết cành, ghép cành từ các cây mẹ ưu trội đã được tuyển chọn để rút ngắn chu kỳ ra hoa kết quả phục vụ mục đích khai thác quả thương phẩm.
  • Nghiên cứu sâu hơn về động thái dinh dưỡng khoáng trong đất và tương tác sinh học giữa cây Xoay với cây trồng xen trong các hệ thống nông lâm kết hợp đa tầng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng, Công nghệ sinh học thực vật và Nông lâm kết hợp; có thể kế thừa phương pháp nghiên cứu hồi quy sinh thái phi tuyến, quy trình giải phẫu sinh lý lá và phương pháp phân tích di truyền phân tử bằng chỉ thị ISSR.
• Cơ quan quản lý và đơn vị chủ rừng tại Tây Nguyên: Ban quản lý Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, các Ban quản lý rừng phòng hộ, các Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Gia Lai trong việc lập kế hoạch bảo tồn nguồn gen, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và phát triển rừng gỗ lớn bản địa.
• Các tổ chức khuyến nông, khuyến lâm và người sản xuất: Tham khảo các thông số kỹ thuật cụ thể về thu hái, bảo quản, xử lý nảy mầm hạt giống, kỹ thuật tạo bầu cây con và quy trình trồng xen cây Xoay trong vườn cây công nghiệp để đa dạng hóa thu nhập và nâng cao tính bền vững sinh thái.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tên khoa học của loài Xoay được luận án thống nhất sử dụng là gì và vị trí phân loại hiện nay như thế nào?

Luận án thống nhất sử dụng tên khoa học là Dialium cochinchinensis Pierre (dù một số tài liệu ghi danh pháp Dialium cochinchinense Pierre). Theo phân loại phát sinh phân tử hiện đại của APG IV và nhóm LPWG (2017), chi Dialium được xếp trong phân họ mới Dialioidae thuộc họ Đậu (Fabaceae), thay vì phân họ Vang (Caesalpinioideae) như các phân loại truyền thống trước đây.

2. Mô hình dự đoán mật độ cây Xoay tại Gia Lai chịu sự chi phối chủ yếu của những nhân tố sinh thái nào?

Qua kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis, tiêu chuẩn $C_p$ Mallows và thuật toán hồi quy phi tuyến Marquardt có trọng số, luận án xác định được 4 nhân tố sinh thái chủ đạo ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$) đến mật độ phân bố cây Xoay tại Gia Lai gồm: Trạng thái rừng ($Tt$), Độ dốc ($DD$), Vị trí địa hình ($DH$), và Lượng mưa bình quân năm ($P$).

3. Kỹ thuật xử lý hạt giống Xoay nảy mầm đạt hiệu quả cao nhất trong luận án được thực hiện như thế nào?

Do vỏ hạt Xoay có lớp cutin dày cản trở sự thấm nước, biện pháp xử lý cơ học kết hợp nhiệt độ (chà xát nhẹ bề mặt hạt để làm mỏng lớp cutin, sau đó ngâm trong nước ấm có nhiệt độ ban đầu từ $40^\circ\text{C}$ đến $60^\circ\text{C}$ và để nguội dần trong 24 giờ) cho tỷ lệ nảy mầm cao nhất và rút ngắn thời gian nảy mầm so với việc chỉ ngâm nước thường hoặc để hạt tự nhiên.

4. Luận án đã thử nghiệm nhân giống vô tính Xoay bằng phương pháp nào và sử dụng các chỉ tiêu gì?

Luận án tiến hành nghiên cứu nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom cành, khảo sát ảnh hưởng của các loại chất điều hòa sinh trưởng (IBA và NAA) ở các nồng độ khác nhau, thời gian xử lý hom (20, 40, 60 phút), mùa vụ giâm hom trong năm và các loại giá thể giâm hom polyclorua vô trùng nhằm đánh giá tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ hom sau 30, 60 và 90 ngày.

5. Thí nghiệm trồng rừng Xoay thực địa được triển khai theo những phương thức nào và tại đâu?

Thí nghiệm trồng thực địa được triển khai tại 2 tiểu vùng khí hậu ở Gia Lai gồm xã Ia Chía (huyện Ia Grai) và xã Sơn Lang (huyện Kbang), theo dõi liên tục trong 39 tháng trên 2 phương thức: (1) Trồng thuần loài ngoài đám trống và (2) Trồng xen trong vườn Cà phê, đồng thời đánh giá tác động của tuổi cây con xuất vườn đến tỷ lệ sống và tốc độ sinh trưởng đường kính gốc ($D_0$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Tiến Bằng là công trình khoa học lâm nghiệp toàn diện và có hệ thống về loài cây bản địa đa tác dụng Xoay (Dialium cochinchinensis Pierre) tại địa bàn tỉnh Gia Lai. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa điều tra lâm học hiện trường, kỹ thuật sinh học phân tử, phân tích sinh lý - giải phẫu và thực nghiệm lâm sinh nhiều năm, luận án đã làm sáng tỏ các đặc tính sinh học nền tảng, xây dựng thành công mô hình dự đoán mật độ lập địa và hoàn thiện các quy trình kỹ thuật nhân giống hữu tính, vô tính và gây trồng thực địa. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn quan trọng, đóng góp trực tiếp vào công tác bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O Bà NÔNG NGHIàP VÀ PTNT TR¯äNG Đ¾I HâC LÂM NGHIÆP PH¾M TI¾N BÆNG NGHIÊN CĀU MàT Sà Đ¾C ĐIÂM SINH HâC, KĀ THUÂT NHÂN GIàNG VÀ TRâNG XOAY (Dialium cochinchinensis Pierre) T¾I GIA LAI Ngành: Lâm sinh Mã sá: 9 62 02 05 LUÂN ÁN TI¾N S) LÂM NGHIÆP NG¯äI H¯âNG DÀN KHOA HâC: H°ãng dÁn 1: PGS. NGUYÄN HâNG HÀI H°ãng dÁn 2: TS. PHÍ ĐNG S¡N HÀ NàI, 2024 i LäI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cąu căa riêng tôi, các kÁt quÁ nghiên cąu đ°ÿc trình bày trong lu¿n án là trung thực, khách quan và ch°a tćng đ°ÿc bÁo vá ã bÃt kỳ học vị nào. Trong công trình này có sử dāng mát phÅn kÁt quÁ căa nhiám vā khoa học cÃp Nhà n°ßc: Nghiên cąu khai thác và phát triển nguán gen cây Xoay (Dialium cochinchinnensis Pierre) ã Tây Nguyên, mã sß NVGQ – 2017/17 do TS.

Ngô Văn CÅm làm chă nhiám, NCS là thành viên chính. Viác tham khÁo về các lĩnh vực liên quan khác đều đ°ÿc chú thích rõ ràng khi sử dāng trong lu¿n án. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho viác thực hián lu¿n án đã đ°ÿc cám ¢n, các thông tin trích dẫn trong lu¿n án này đều đ°ÿc chỉ rõ nguán gßc. Hà Nội, ngày tháng 4 năm 2024 Tác giÁ luÃn án Ph¿m Ti¿n BÇng ii LäI CÀM ¡N Lu¿n án này đ°ÿc hoàn thành theo ch°¢ng trình đào t¿o tiÁn sĩ khóa 2017 t¿i tr°áng Tr°áng Đ¿i học Lâm nghiáp Viát Nam.

Trong quá trình thực hián lu¿n án, tôi đã nh¿n đ°ÿc sự quan tâm, giúp đỡ, t¿o điều kián căa Tr°áng Đ¿i học Lâm nghiáp, Trung tâm Lâm nghiáp Nhiát đßi, Vián Khoa học Nam Trung Bá và Tây Nguyên, Vián Nghiên cąu Lâm sinh, Vián Nghiên cąu Gißng và Công nghá sinh học Lâm nghiáp, Vián Khoa học Lâm nghiáp Viát Nam, Chi cāc Kiểm lâm tỉnh Gia Lai, Trung tâm KhuyÁn nông tỉnh Gia Lai, Sã Nông nghiáp và PTNT tỉnh Gia Lai, Sã Khoa học và Công nghá tỉnh Gia Lai, Sã Tài nguyên và Môi tr°áng tỉnh Gia Lai, Trung tâm Khí t°ÿng thăy văn khu vực Tây Nguyên, các Ban quÁn lý rćng phòng há, Ban quÁn lý V°án qußc gia Kon Ka Kinh, Ban quÁn lý Khu bÁo tán thiên nhiên Kon Ch° Răng, các Công ty TNHH MTV lâm nghiáp trên địa bàn tỉnh Gia Lai và các nhà khoa học. Tôi xin chân thành cÁm ¢n các đ¢n vị, cá nhân và nhà khoa học đã t¿o mọi điều kián thu¿n lÿi, cung cÃp tài liáu và cử cán bá hß trÿ, giúp đỡ tôi thực hián đề tài. Ngô Văn CÅm, chă nhiám đề tài NVQG – 2017/17 đã cho phép tôi tham gia thực hián các thí nghiám và sử dāng sß liáu, bài viÁt có liên quan căa đề tài để phāc vā cho lu¿n án này. Tôi xin bày tỏ lòng biÁt ¢n đÁn các thÅy h°ßng dẫn khoa học là PGS.

Nguyßn Háng HÁi và TS. Phí Đăng S¢n, đã dành nhiều thái gian và công sąc giúp đỡ tôi hoàn thành lu¿n án này. Để lu¿n án này hoàn thành tôi cũng nh¿n đ°ÿc sự đáng viên, giúp đỡ nhiều mặt căa các đáng nghiáp, cáng sự, b¿n bè và ng°ái thân trong gia đình. Xin đ°ÿc gửi lái tri ân và lái cÁm ¢n sâu sÁc tßi những sự giúp đỡ quý báu này.

Hà Nội, ngày tháng 4 năm 2024 Nghiên cāu sinh Ph¿m Ti¿n BÇng iii MĀC LĀC LàI CAM ĐOAN. III DANH MĀC CÁC TĆ VIÀT TÀT .V DANH MĀC HÌNH ÀNH. Sự cÅn thiÁt thực hián đề tài. Ý nghĩa khoa học và thực tißn căa đề tài.

Những đóng góp mßi căa đề tài. Đßi t°ÿng và gißi h¿n nghiên cąu. TäNG QUAN VÂN ĐÀ NGHIÊN CĀU. Thông tin chung về loài Xoay.

Những nghiên cąu ã n°ßc ngoài. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học. Nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống. Nghiên cứu về kỹ thuật trồng.

Những nghiên cąu về cây Xoay ã Viát Nam. Nghiên cứu đặc điểm sinh học. Nghiên cứu kỹ thuật chọn giống và nhân giống. Nghiên cứu kỹ thuật trồng .4 Nh¿n xét, đánh giá chung.

NàI DUNG VÀ PH¯¡NG PHÁP NGHIÊN CĀU. Nghiên cứu đặc điểm sinh học Xoay. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống Xoay. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Xoay.

Đề xuất biện pháp kỹ thuật trồng Xoay t¿i Gia Lai. Ph°¢ng pháp nghiên cąu. Quan điểm, phương pháp tiếp cận. Phương pháp nghiên cứu chung.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể. K¾T QUÀ NGHIÊN CĀU VÀ THÀO LUÂN. Đặc điểm sinh học căa loài Xoay. Đặc điểm phân bố, sinh thái loài Xoay.

Đặc điểm hình thái Xoay. Đặc điểm vật hậu Xoay. Đặc điểm giÁi phẫu, sinh lý Xoay. Đặc điểm đa d¿ng di truyền loài Xoay t¿i Gia Lai.

Đặc điểm cấu trúc lâm phần có Xoay phân bố. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của Xoay. Nghiên cąu kỹ thu¿t nhân gißng Xoay. Kỹ thuật nhân giống Xoay từ h¿t.

Kỹ thuật nhân giống Xoay bằng phương pháp giâm hom. Nghiên cąu kỹ thu¿t tráng Xoay. Tiêu chuẩn cây giống Xoay xuất vưßn. Phương thức trồng Xoay.

Đề xuÃt bián pháp kỹ thu¿t gây tráng Xoay t¿i Gia Lai. Điều kiện gây trồng Xoay. Kỹ thuật t¿o giống Xoay. Kỹ thuật trồng Xoay.

132 K¾T LUÂN, TâN T¾I VÀ KI¾N NGHà. 133 MàT Sà CÔNG TRÌNH KHOA HâC Đà CÔNG Bà CÓ LIÊN QUAN 136 TÀI LIÆU THAM KHÀO. 137 PHĀ LĀC v DANH MĀC CÁC TĂ VI¾T TÄT Tă vi¿t tÅt Ngh*a đÅy đÿ ADN Acid deoxyribo nucleic Analysis of Molecular Variance (Phân tích ph°¢ng sai phân tử - AMOVA mát ph°¢ng pháp để phát hián sự phân hóa bằng cách sử dāng các chỉ thị phân tử) ANOVA Analysis of Variance - phân tích ph°¢ng sai Association of Official Analytical Chemists – Hiáp hái các nhà AOAC phân tích hóa học AYN Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Ayun (Mang Yang) CDR Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Ch° Drăng (Krông Pa) CTAB Cetryl Ammonium Bromide CTTN Công thąc thí nghiám DTJ Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Đăk T¢ Ja (Mang Yang) Fa Ký hiáu lo¿i đÃt vàng đỏ trên đá granit, riolit Fk Ký hiáu lo¿i đÃt nâu đỏ trên đá bazan Ha Ký hiáu lo¿i đÃt mùn đỏ vàng trên đá macma acid HIL Tr¿ng thái rćng sau khai thác c°áng đá cao Hk Ký hiáu lo¿i đÃt mùn nâu đỏ trên đá macma acid HRA Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Hà Ra (Mang Yang) IAO Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Ia O (Ia Grai) IAT Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Ia Rtô (Ia Grai) KCR Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Kon Ch° Răng (Kbang) KHN Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Kon Hà Nćng (Kbang) LRNRL Kiểu rćng lá ráng nửa rāng lá LRTX Kiểu rćng lá ráng th°áng xanh MAE Mean absolute error – Sai sß tuyát đßi trung bình Mean absolute percent error – PhÅn trăm sai sß tuyát đßi trung MAPE bình vi MIL Tr¿ng thái rćng sau khai thác c°áng đá trung bình MLA Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Ia Mlá (Krông Pa) MTV Mát thành viên Na Number of Observed Alleles (sß l°ÿng alen quan sát đ°ÿc ) Ne Number of Effective Alleles (sß l°ÿng các alen có hiáu lực) NRLB Rćng nửa rāng lá, tr¿ng thái trung bình NRLG Rćng nửa rāng lá, tr¿ng thái giÅu NRLN Rćng nửa rāng lá, tr¿ng thái nghèo ODB Ô d¿ng bÁn OTC Ô tiêu chuẩn PCoA Principal coordinate analysis (Phân tích tọa đá chính) PTN.HD Tiêu chuẩn h°ßng dẫn phòng thí nghiám TLA Ký hiáu mẫu đÃt thu th¿p t¿i Tr¿m L¿p (Kbang, Gia Lai) TNHH Công ty trách nhiám hữu h¿n TVKH Tiểu vùng khí h¿u TXB Rćng th°áng xanh, tr¿ng thái trung bình TXG Rćng th°áng xanh, tr¿ng thái giÅu TXN Rćng th°áng xanh, tr¿ng thái nghèo TXP Rćng th°áng xanh, tr¿ng thái phāc hái UBND Ăy ban nhân dân Ph°¢ng pháp nhóm cặp không trọng sß vßi giá trị trung bình sß học (Unweighted Pair Group Method using arithmetic UPGMA Averages) - là mát trong những ph°¢ng pháp khoÁng cách để xây dựng cây phát sinh chăng lo¿i v DANH MĀC CÁC BÀNG BÁng 2.1: BÁng tên mái và trình tự mái nhân bÁn .2: Đặc điểm điều kián l¿p địa n¢i tráng thí nghiám Xoay t¿i Gai Lai .1: Đặc điểm đÃt đai n¢i có loài Xoay phân bß .2: Đánh giá tính chÃt đÃt rćng n¢i có loài Xoay phân bß .3: BÁng tổng hÿp Ánh h°ãng các nhân tß sinh thái đÁn m¿t đá Xoay .4: Mã hóa các nhân tß sinh thái theo chiều tăng dÅn căa m¿t đá Xoay.5: KÁt quÁ lựa chọn mô hình quan há cÃp m¿t đá Xoay (N) vßi các nhân tß sinh thái theo các d¿ng tổ hÿp biÁn và trọng sß .6: Biểu tra cÃp m¿t đá Xoay theo 4 nhân tß sinh thái .7: Biểu tra m¿t đá Xoay theo 4 nhân tß sinh thái .8: Đặc điểm hình thái lá Xoay t¿i các TVKH.9: Đặc điểm kích th°ßc quÁ Xoay theo TVKH .10: Phổ hián t°ÿng sinh học căa Xoay ã các TVKH thuác tỉnh Gia Lai .11: Đặc điểm giÁi phẫu lá Xoay theo các TVKH .12: Hàm l°ÿng diáp lāc trong lá Xoay theo TVKH .13: Tỷ lá tổn th°¢ng căa lá Xoay theo các mąc nhiát đá .14: Khßi l°ÿng các thành phÅn có trong quÁ Xoay t¿i các TVKH .16: Đá thuÅn các lô h¿t gißng thu hái t¿i các TVKH .17: Chỉ sß đa d¿ng di truyền căa các quÅn thể Xoay t¿i Gia Lai .18: KhoÁng cách di truyền và mąc đá t°¢ng đáng di truyền ã 4 quÅn thể Xoay nghiên cąu .19: Vị thÁ tán căa cây Xoay trong các lâm phÅn rćng tự nhiên .20: Tổ thành cây tái sinh t¿i các TVKH .21: M¿t đá và chÃt l°ÿng cây tái sinh loài Xoay .22: Tỷ lá cây Xoay tái sinh theo cÃp chiều cao .23: Nguán gßc và chÃt l°ÿng cây Xoay tái sinh .24: Đặc điểm tái sinh Xoay quanh gßc cây mẹ .25: Ành h°ãng căa ph°¢ng pháp xử lý h¿t đÁn khÁ năng nẩy mÅm .26: Ành h°ãng căa thành phÅn ruát bÅu tỷ lá sßng và phẩm chÃt cây gißng Xoay .27: Ành h°ãng căa thành phÅn ruát bÅu đÁn sinh tr°ãng căa Xoay .28: Ành h°ãng căa kích th°ßc túi bÅu đÁn tỷ lá sßng .29: Ành h°ãng căa chÃt điều hòa sinh tr°ãng đÁn khÁ năng rß .30: Ành h°ãng căa náng đá chÃt điều hòa sinh tr°ãng và thái gian xử lý hom đÁn khÁ năng ra rß căa hom .31: Ành h°ãng căa thái vā giâm hom đÁn tỷ lá ra rß sau 90 ngày .32: Ành h°ãng căa giá thể giâm hom đÁn tỷ lá ra rß căa cây Xoay.33: Ành h°ãng căa tuổi cây con xuÃt v°án đÁn tỷ lá sßng và sinh tr°ãng căa cây tráng .34: Ành h°ãng căa tuổi cây con đem tráng đÁn chÃt l°ÿng cây tráng .35: Ành h°ãng căa ph°¢ng thąc tráng đÁn tỷ lá sßng và sinh tr°ãng căa rćng tráng sau 39 tháng.36: Ành h°ãng căa ph°¢ng thąc tráng đÁn chÃt l°ÿng cây tráng. 128 vii DANH MĀC HÌNH ÀNH Hình 1.