Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sản xuất tinh dịch của bò hmông và ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên tại hà giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sản xuất tinh dịch bò H’Mông và ảnh hưởng thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên tại Hà Giang.

• Tác giả: Trịnh Văn Bình
• Người hướng dẫn: Trần Huê Viên
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Nghiên cứu khả năng sản xuất tinh dịch của bò H'Mông và ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên tại Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học
• 1.1.1. Sinh lý sinh dục bò đực
• 1.1.1.1. Sự thành thục về tính
• 1.1.2. Cấu tạo bộ máy sinh dục bò đực
• 1.1.2.1. Giải phẫu định vị các cơ quan sinh dục của bò đực
• 1.1.2.2. Mặt cắt dịch hoàn và phụ dịch hoàn bò đực
• 1.1.3. Các tuyến sinh dục phụ và dương vật
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm và điều kiện nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu và chỉ tiêu theo dõi
• 2.2.1. Điều tra đánh giá đàn bò H'Mông tại 4 huyện vùng cao núi đá Hà Giang
• 2.2.2. Số lượng, chất lượng tinh dịch bò đực giống H'Mông
• 2.2.3. Khả năng sản xuất tinh đông lạnh dạng viên của bò đực giống Mông
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp đánh giá khả năng sản xuất tinh đông lạnh
• 2.3.3. Các chỉ tiêu đánh giá trong phòng thí nghiệm
• 2.4. Đánh giá chất lượng tinh bò H'Mông sau thời gian bảo quản thông qua biện pháp thụ tinh nhân tạo cho bò cái
• 2.5. Sản xuất tinh bò đông lạnh dạng viên
• 2.5.1. Tiêu chuẩn sản xuất tinh bò đông lạnh dạng viên
• 2.5.2. Quy trình khai thác và sản xuất tinh bò đông lạnh dạng viên
• 2.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng số lượng bò nuôi tại bốn huyện vùng cao núi đá Hà Giang
• 3.2. Chất lượng tinh dịch của bò đực giống
• 3.2.1. Lượng xuất tinh (thể tích tinh dịch)
• 3.2.2. Hoạt lực tinh trùng
• 3.2.3. Nồng độ tinh trùng
• 3.2.4. Tổng số tinh trùng sống tiến thẳng
• 3.2.5. Màu sắc tinh dịch
• 3.2.6. Độ pH tinh dịch
• 3.2.7. Tỷ lệ tinh trùng kỳ hình
• 3.2.8. Tỷ lệ tinh trùng sống
• 3.3. Kết quả sản xuất tinh đông lạnh
• 3.3.1. Tỷ lệ số lần khai thác đạt chuẩn sản xuất tinh đông viên
• 3.3.2. Chất lượng tinh dịch trước khi sản xuất tinh đông viên
• 3.3.3. Hoạt lực tinh trùng sau giải đông
• 3.3.4. Ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến phẩm chất tinh đông lạnh
• 3.4. Kết quả phối giống của tinh đông lạnh bò H’Mông
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc sản xuất tinh dịch bò H'Mông và ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên tại tỉnh Hà Giang. Mục tiêu chính là đánh giá khả năng sản xuất và chất lượng của tinh dịch bò H'Mông, từ đó áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng đàn bò. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp cải thiện chất lượng giống mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm của bò H'Mông, một giống bò đặc trưng của vùng núi phía Bắc Việt Nam.

II. Tình hình sản xuất tinh dịch bò H Mông

Tình hình sản xuất tinh dịch bò H'Mông tại Hà Giang hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Số lượng bò đực giống đạt tiêu chuẩn còn hạn chế, trong khi nhu cầu về tinh đông viên ngày càng tăng. Việc khai thác tinh dịch chưa được thực hiện một cách khoa học, dẫn đến chất lượng tinh dịch không đồng đều. Các chỉ tiêu như hoạt lực tinh trùng, nồng độ tinh trùng, và tỷ lệ tinh trùng sống cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu thụ tinh nhân tạo cho bò cái. Nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin cần thiết để nâng cao khả năng sản xuất và chất lượng tinh dịch bò H'Mông.

III. Ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên

Thời gian bảo quản có ảnh hưởng lớn đến chất lượng tinh đông viên. Nghiên cứu cho thấy rằng, khi tinh dịch bò H'Mông được bảo quản trong thời gian dài, hoạt lực tinh trùng và tỷ lệ tinh trùng sống giảm đáng kể. Các yếu tố như nhiệt độ bảo quản, môi trường pha loãng và nồng độ glycerol cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chất lượng tinh dịch. Việc xác định thời gian bảo quản tối ưu sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tinh đông viên trong thụ tinh nhân tạo, từ đó cải thiện năng suất chăn nuôi bò tại Hà Giang.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng sản xuất tinh dịch bò H'Mông có thể được cải thiện thông qua các biện pháp kỹ thuật phù hợp. Việc áp dụng các quy trình bảo quản khoa học sẽ giúp nâng cao chất lượng tinh đông viên, từ đó đáp ứng nhu cầu thụ tinh nhân tạo cho bò cái. Nghiên cứu này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn giống bò H'Mông mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi tại tỉnh Hà Giang. Các kết quả thu được sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng trong thực tiễn chăn nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đàn bò H’Mông tại vùng cao núi đá Hà Giang đóng vai trò quan trọng trong phát triển chăn nuôi địa phương, với tổng số bò toàn tỉnh năm 2006 là 82.240 con, trong đó bò cái chiếm 61% và bò đực 39%. Tuy nhiên, công tác quản lý giống còn nhiều hạn chế, dẫn đến nguy cơ thoái hóa giống do giao phối cận huyết và chọn lọc ngược. Việc khai thác bò đực chưa khoa học, cùng với phương thức chăn nuôi truyền thống, làm giảm chất lượng đàn bò. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá khả năng sản xuất tinh dịch của bò đực giống H’Mông, sản xuất tinh đông viên và khảo sát ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên tại Hà Giang. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 7/2012 đến tháng 8/2013, tại Trạm truyền tinh nhân tạo bò Quyết Tiến và 4 huyện vùng cao núi đá Hà Giang. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm, nâng cao chất lượng đàn bò H’Mông, góp phần phát triển chăn nuôi bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh lý sinh dục bò đực, đặc biệt là quá trình sinh tinh và cấu tạo bộ máy sinh dục đực. Bộ máy sinh dục gồm dịch hoàn, dịch hoàn phụ, ống dẫn tinh, tuyến sinh dục phụ và dương vật, trong đó dịch hoàn là cơ quan chính sản xuất tinh trùng và hormone testosterone. Quá trình sinh tinh diễn ra liên tục, gồm ba giai đoạn: sản sinh tinh trùng, tạo hình tinh trùng và thành thục tinh trùng. Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng tinh dịch bao gồm thể tích tinh dịch, hoạt lực tinh trùng, nồng độ tinh trùng, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình, pH tinh dịch và tỷ lệ tinh trùng sống. Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng các nguyên lý cơ bản về đông lạnh tinh dịch, bao gồm hiện tượng đông băng chất lỏng, ảnh hưởng của glycerol, tốc độ làm lạnh và giải đông, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến sức sống của tinh trùng khi đông lạnh hoặc giải đông.

Phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu gồm 03 bò đực giống H’Mông có độ tuổi từ 55 đến 65 tháng, khối lượng cơ thể từ 493 đến 596 kg, được nuôi dưỡng tại Trạm truyền tinh nhân tạo Quyết Tiến và các huyện vùng cao Hà Giang. Các cá thể được lựa chọn dựa trên tiêu chí ngoại hình cân đối, khỏe mạnh và các chỉ số kích thước cơ thể phù hợp. Nghiên cứu tiến hành khai thác tinh dịch bằng âm đạo giả với tần suất 2-3 lần/tuần, đánh giá chất lượng tinh dịch qua các chỉ tiêu thể tích, hoạt lực tinh trùng, nồng độ tinh trùng, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình, pH và tỷ lệ tinh trùng sống. Tinh dịch đạt tiêu chuẩn được pha chế và sản xuất tinh đông viên theo quy trình kỹ thuật chuẩn, bảo quản ở nhiệt độ -196°C trong nitơ lỏng. Chất lượng tinh đông viên được đánh giá qua hoạt lực tinh trùng sau giải đông và theo dõi ảnh hưởng của thời gian bảo quản. Phân tích số liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả và so sánh trung bình, cỡ mẫu phù hợp đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khả năng sản xuất tinh dịch của bò đực H’Mông: Thể tích tinh dịch trung bình đạt khoảng 4,5 ml/lần, hoạt lực tinh trùng trung bình 72%, nồng độ tinh trùng khoảng 1,1 tỷ/ml, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình dưới 18%, pH tinh dịch dao động từ 6,3 đến 6,7, tỷ lệ tinh trùng sống đạt 80%. Tổng số tinh trùng sống tiến thẳng (VAC) trung bình đạt 3,96 tỷ/lần khai thác, cho thấy khả năng sản xuất tinh dịch của bò H’Mông tương đối ổn định và phù hợp với tiêu chuẩn sản xuất tinh đông viên.

2. Chất lượng tinh đông viên sau giải đông: Hoạt lực tinh trùng sau giải đông duy trì ở mức 65-70% trong tháng đầu bảo quản, giảm nhẹ còn khoảng 60% sau 6 tháng bảo quản ở -196°C. Tỷ lệ tinh trùng sống sau giải đông vẫn duy trì trên 75%, tỷ lệ tinh trùng kỳ hình không tăng đáng kể theo thời gian bảo quản.

3. Ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên: Qua theo dõi trong 12 tháng, hoạt lực tinh trùng giảm khoảng 10% so với ban đầu, tuy nhiên vẫn đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật để sử dụng trong thụ tinh nhân tạo. Tỷ lệ thụ tinh thực tế khi sử dụng tinh đông viên đạt trên 60%, tương đương với các giống bò khác trong khu vực.

4. So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước: Kết quả thể tích tinh dịch và hoạt lực tinh trùng của bò H’Mông tương đương hoặc cao hơn so với các giống bò Zêbu và Brahman được nghiên cứu tại Việt Nam và quốc tế, chứng tỏ tiềm năng sinh sản và khả năng thích nghi tốt của giống bò này tại điều kiện khí hậu vùng cao Hà Giang.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân khả năng sản xuất tinh dịch và chất lượng tinh đông viên của bò H’Mông đạt được kết quả tích cực là do sự lựa chọn cá thể khỏe mạnh, chế độ dinh dưỡng hợp lý và quy trình khai thác tinh dịch khoa học. Việc bảo quản tinh đông viên ở nhiệt độ nitơ lỏng giúp duy trì hoạt lực tinh trùng ổn định trong thời gian dài, phù hợp với các nguyên lý đông lạnh tinh dịch đã được nghiên cứu. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định tiềm năng phát triển công nghệ thụ tinh nhân tạo cho bò H’Mông, góp phần nâng cao chất lượng đàn bò địa phương. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể tích tinh dịch, hoạt lực tinh trùng theo thời gian bảo quản và bảng so sánh các chỉ tiêu sinh học với các giống bò khác để minh họa rõ nét hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác chọn lọc và quản lý bò đực giống: Áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt trong lựa chọn bò đực giống, tập trung vào các chỉ tiêu sinh học tinh dịch để nâng cao chất lượng đàn bò H’Mông trong vòng 3-5 năm tới. Chủ thể thực hiện là các trung tâm giống và cơ quan quản lý nông nghiệp tỉnh Hà Giang.

2. Phát triển quy trình sản xuất và bảo quản tinh đông viên: Nâng cấp trang thiết bị và đào tạo kỹ thuật viên về công nghệ đông lạnh tinh dịch, đảm bảo chất lượng tinh đông viên ổn định trong thời gian dài, hướng tới sản xuất quy mô công nghiệp trong 2 năm tiếp theo.

3. Xây dựng chương trình thụ tinh nhân tạo mở rộng: Khuyến khích người chăn nuôi sử dụng tinh đông viên bò H’Mông để cải thiện năng suất và chất lượng đàn bò cái, giảm thiểu giao phối tự do và đồng huyết, dự kiến triển khai trong 3 năm tới.

4. Nghiên cứu bổ sung về ảnh hưởng môi trường và dinh dưỡng: Tiếp tục khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch và khả năng sinh sản của bò đực H’Mông nhằm tối ưu hóa điều kiện nuôi dưỡng và chăm sóc, thực hiện song song với các đề xuất trên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành chăn nuôi: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực nghiệm chi tiết về sinh lý sinh sản bò đực, kỹ thuật khai thác và bảo quản tinh dịch, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển đề tài mới.

2. Cán bộ kỹ thuật tại các trung tâm giống và trạm truyền tinh nhân tạo: Tham khảo quy trình khai thác, đánh giá chất lượng tinh dịch và công nghệ sản xuất tinh đông viên, nâng cao hiệu quả công tác chọn lọc và bảo tồn giống bò H’Mông.

3. Người chăn nuôi và doanh nghiệp chăn nuôi bò: Hiểu rõ về tiềm năng sinh sản và cách sử dụng tinh đông viên để cải thiện chất lượng đàn bò, từ đó áp dụng kỹ thuật thụ tinh nhân tạo hiệu quả, tăng năng suất và giá trị kinh tế.

4. Cơ quan quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển giống bò địa phương, bảo tồn nguồn gen quý hiếm và thúc đẩy phát triển chăn nuôi bền vững tại vùng cao Hà Giang.

Câu hỏi thường gặp

1. Bò đực H’Mông có khả năng sản xuất tinh dịch như thế nào so với các giống khác?
   Bò đực H’Mông có thể tích tinh dịch trung bình khoảng 4,5 ml/lần, hoạt lực tinh trùng trên 70%, tương đương hoặc cao hơn so với các giống Zêbu và Brahman được nghiên cứu trong nước và quốc tế, cho thấy khả năng sinh sản tốt và thích nghi với điều kiện địa phương.

2. Thời gian bảo quản tinh đông viên ảnh hưởng thế nào đến chất lượng tinh trùng?
   Chất lượng tinh trùng giảm nhẹ sau 6 tháng bảo quản ở -196°C, hoạt lực tinh trùng giảm khoảng 10% sau 12 tháng nhưng vẫn đảm bảo tiêu chuẩn sử dụng, chứng tỏ tinh đông viên có thể bảo quản lâu dài mà không ảnh hưởng nhiều đến khả năng thụ tinh.

3. Quy trình sản xuất tinh đông viên được thực hiện như thế nào?
   Tinh dịch được khai thác, đánh giá chất lượng, pha loãng với môi trường chứa glycerol, làm lạnh dần xuống 5°C, cân bằng glycerol, sau đó đông lạnh nhanh và bảo quản trong nitơ lỏng ở -196°C, đảm bảo giữ nguyên hoạt lực tinh trùng sau giải đông.

4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng tinh dịch của bò đực H’Mông?
   Cần áp dụng chế độ dinh dưỡng cân đối, chăm sóc tốt, lựa chọn cá thể khỏe mạnh, duy trì khoảng cách lấy tinh hợp lý (3-4 ngày/lần) và thực hiện quy trình khai thác tinh dịch khoa học để tăng thể tích và hoạt lực tinh trùng.

5. Tinh đông viên bò H’Mông có thể sử dụng trong thụ tinh nhân tạo hiệu quả không?
   Kết quả phối giống thực tế cho thấy tỷ lệ thụ tinh trên 60%, tương đương với các giống bò khác, chứng tỏ tinh đông viên bò H’Mông có hiệu quả cao trong thụ tinh nhân tạo, góp phần cải thiện chất lượng đàn bò cái.

Kết luận

• Đã xác định được khả năng sản xuất tinh dịch của bò đực giống H’Mông với thể tích trung bình 4,5 ml/lần, hoạt lực tinh trùng trên 70%, nồng độ tinh trùng khoảng 1,1 tỷ/ml.
• Sản xuất thành công tinh đông viên bò H’Mông và đánh giá được ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến chất lượng tinh đông viên trong vòng 12 tháng.
• Chất lượng tinh đông viên sau giải đông duy trì hoạt lực trên 60%, đảm bảo tiêu chuẩn kỹ thuật và hiệu quả thụ tinh thực tế.
• Kết quả nghiên cứu góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm bò H’Mông, nâng cao năng suất chăn nuôi tại Hà Giang.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách phát triển giống bò đực, mở rộng ứng dụng thụ tinh nhân tạo trong 3-5 năm tới.

Khuyến khích các trung tâm giống và người chăn nuôi áp dụng quy trình sản xuất và sử dụng tinh đông viên bò H’Mông, đồng thời tiếp tục nghiên cứu nâng cao chất lượng và mở rộng quy mô sản xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học 1. Sinh lý sinh dục bò đực 1. Sự thành thục về tính Trong quá trình trưởng thành một con đực hoặc cái đạt được mức thành thục về tính dục là khi chúng có khả năng sản sinh giao tử và biểu hiện đầy đủ các hệ quả tập tính sinh dục.

Ở con đực thành thục về tính là lúc bộ máy sinh sản đã đủ phát triển, sản sinh ra tinh trùng có khả năng làm con cái có chửa (Kunitada, 1992) [57]. Thành thục về tính là kết quả của sự điều chỉnh dần dần của sự tăng tiết hoạt động của Gonadotropin và khả năng của các tuyến sinh dục để đảm nhiệm đồng thời việc sản sinh Sertoli và sản sinh giao tử. Sự thành thục về tính dục phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như tuổi, khối lượng cơ thể, điều kiện nuôi dưỡng và môi trường. Ở bò đực trong ống sinh tinh lúc 3-4 tháng tuổi xuất hiện các tinh bào sơ cấp, lúc bê đực 6 tháng tuổi xuất hiện các tinh trùng trưởng thành.

Lúc 8-10 tháng tuổi đã có nhiều tinh trùng có thể sử dụng thụ tinh nhân tạo được (Hafer, 1987) [51]. Cấu tạo bộ máy sinh dục bò đực Bộ máy sinh dục bò đực bao gồm các bộ phận chính như: Dịch hoàn, bao dịch hoàn, dây treo dịch hoàn, tuyến sinh dục phụ, các ống dẫn tinh, cơ quan giao cấu (Hình 1) (Nguyễn Xuân Trạch và CS, 2006) [35] Bao dịch hoàn: là do nếp tiền đình của tuyến sinh dục ở giai đoạn phôi biệt hóa thành. Nó là một túi do da bụng thõng xuống ở vùng bụng bên trong chứa 2 dịch hoàn, làm cho bao dịch hoàn có hình ô van chia thành hai phần bằng nhau, phần phía trên bao dịch hoàn gọi là cổ bao gắn vào vùng bẹn trong chứa các hệ thống dây treo, các mạch máu, dây thần kinh và ống dẫn tinh. n 4 Bao dịch hoàn có nhiều lớp cơ khác nhau hợp thành có tác dụng bảo vệ và điều hoà nhiệt độ ở dịch hoàn.

Tùy thời tiết nó tạo nhiệt độ thích hợp cho sự sinh tinh và bảo tồn tinh trùng trong cơ thể bò đực trước khi xuất tinh ra ngoài (Nguyễn Tấn Anh và Nguyễn Duy Hoan, 1998) [3]. Giải phẫu định vị các cơ quan sinh dục của bò đực (Nguyễn Xuân Trạch và cs, 2006) [35] - Dịch hoàn: gồm hai dịch hoàn có dạng hình trứng nằm trong bao dịch hoàn. Kích thước dài khoảng 11-12 cm, đường kính 5-7 cm và khối lượng khoảng 250-350 gam. Dịch hoàn là cơ quan sinh dục nguyên thủy ở con đực, nơi sản xuất ra tinh trùng và hormone sinh dục đực (testosteron).

Dịch hoàn chứa các ống sinh tinh. Ống sinh tinh có đường kính rất nhỏ (200 µm) được xếp ngoằn ngoèo trong dịch hoàn, chiều dài tổng cộng của chúng tới 5. Những tế bào kẽ (tế bào Leydig) nằm giữa các ống sinh tinh sản sinh ra hormone sinh dục đực. Những tế bào đỡ (Sertoli) và tế bào mầm trong ống sinh tinh biệt hoá thành tế bào tinh và thành tinh trùng (Đinh Văn Cải và Nguyễn Ngọc Tấn, 2007) [9].

n 5 Ở bò đực tuyến yên tiết hormon FSH (Follice Sitmulating Hormone) và LH (Luteinizing Hormone). FSH kích thích sự phát triển của ống sinh tinh, xúc tiến quá trình hình thành tinh trùng. LH kích thích tế bào kẽ tiết hormone testosterone, Androgen. trong đó testosteron có hoạt lực mạnh nhất tạo nên đặc tính thứ cấp của con đực và làm tăng quá trình đồng hoá, trước hết là đồng hoá protein.

Quá trình sinh tinh và tác động của các nhân tố điều khiển diễn ra liên tục vì vậy hoạt động sinh dục của bò đực diễn ra thường xuyên kể từ khi thành thục về tính (Nguyễn Văn Đức và cs, 2006) [14]. Mặt cắt dịch hoàn và phụ dịch hoàn bò đực (Đinh Văn Cải và Nguyễn Ngọc Tấn, 2007 )[7] Dịch hoàn cùng với bao dịch hoàn điều hòa nhiệt độ trong dịch hoàn trong một điều kiện nhất định, nhưng nhìn chung nếu nhiệt độ môi trường là 50C - 210C thì nhiệt độ bên trong dịch hoàn thấp hơn nhiệt độ cơ thể 40C - 70C. n 6 Vì vậy, dịch hoàn là bộ phận chính của bộ máy sinh sản của con đực và cũng là bộ phận mà các nhà thụ tinh nhân tạo chú ý nhiều nhất trong khi chọn lọc đực giống. Dịch hoàn phải có kích thước có tỷ lệ tương ứng với tầm vóc con đực, có hình dạng cân đối, cấu tạo hoàn chỉnh và hoạt động tốt.

Dịch hoàn phụ: các ống dẫn ra từ dịch hoàn tập trung lại hình thành nên một ống đơn gọi là dịch hoàn phụ. Mỗi dịch hoàn có một dịch hoàn phụ. Cấu tạo dịch hoàn phụ gồm có đầu, thân, đuôi và có thể sờ thấy được qua bìu dái. Mặc dù chỉ có một ống nhưng dịch hoàn phụ rất gấp khúc và có chiều dài khoảng 40-60m (Nguyễn Xuân Trạch, 2003) [33] Dịch hoàn phụ có một số chức năng chính: - Vận chuyển tinh trùng: là một ống nối từ dịch hoàn đến ống dẫn tinh ngoài, dịch hoàn phụ có chức năng vận chuyển tinh trùng từ dịch hoàn đến ống dẫn tinh ngoài.

Hoạt động này xảy ra nhờ các chu kỳ co bóp của lớp cơ trên dịch hoàn phụ và lực hút chân không được tạo ra trong ống dẫn tinh ngoài. Thời gian vận chuyển tinh trùng qua hết ống dịch hoàn phụ khoảng 9- 11 ngày. - Làm đậm đặc nồng độ tinh trùng: tinh trùng từ dịch hoàn vào đầu dịch hoàn phụ có nồng độ loãng (khoảng 1.000 triệu tinh trùng/ml), suốt trong quá trình vận chuyển trong ống dịch hoàn phụ, quần thể tinh trùng được làm đặc lên, khoảng 4.000 triệu tinh trùng/ml (Canadian Association Animal Breeders, 1991) [47]. - Làm thành thục tinh trùng: khi mới được hình thành và còn lưu trú trong các ống dẫn tinh trong, năng lực vận động và khả năng thụ tinh của tinh trùng còn rất kém hoặc không có.

Trong quá trình di chuyển trong ống dịch hoàn phụ, năng lực vận động và khả năng thụ tinh của tinh trùng tăng lên khá nhanh. Nếu tinh trùng nào còn giọt bào tương bám theo thì tinh trùng đó được coi là tinh trùng kỳ hình và không có khả năng thụ tinh. n 7 - Bảo tồn và lưu giữ tinh trùng: đuôi dịch hoàn phụ của bò đực trưởng thành có thể chứa được 50 -70 tỷ tinh trùng sống. Ở đây có điều kiện tối ưu cho sự tồn tại của tinh trùng trong một thời gian khá dài (khoảng 60 ngày) cụ thể là có: pH thấp, độ nhớt cao, nồng độ CO2 cao, tỷ lệ giữa nồng độ K+ và Na+ lớn, có sự ảnh hưởng của testosterone kết hợp với những yếu tố khác đã làm giảm quá trình trao đổi chất của tinh trùng và do đó kéo dài được tuổi thọ của chúng.

Tuy nhiên, nếu thời gian lưu giữ nói trên quá dài thì số lượng tinh trùng chết của lần xuất tinh này sẽ cao và làm cho khả năng thụ tinh kém (Hiroshi, 1992) [53]. Ống dẫn tinh: là một ống có cơ chắc chạy từ đuôi dịch hoàn phụ ở đáy dịch hoàn ngược theo dịch hoàn đến phồng ống dẫn tinh (ampullae). Khác với dịch hoàn phụ, ống dẫn tinh là một ống thẳng và khá ngắn. Hai ống dẫn tinh hợp lại với nhau tạo thành phồng ống dẫn tinh, gặp ống dẫn nước tiểu từ bàng quang cùng với chất tiết của một số tuyến sinh dục phụ đổ vào ống chung gọi là niệu đạo (Nguyễn Xuân Trạch và Mai Thị Thơm, 2004) [34] Niệu sinh dục: vừa là cơ quan tiết niệu vừa là cơ quan sinh dục nối từ hai đoạn phồng ống dẫn tinh đến đầu dương vật, nên nó vừa là đường dẫn nước tiểu vừa là đường dẫn tinh dịch khi bò đực xuất tinh.

Khi bò đực xuất tinh, đầu tiên có một ít tinh thanh được tiết ra (chất tẩy rửa đường dẫn tinh dịch trong quá trình xuất tinh), việc hòa lẫn tinh trùng vào tinh thanh sẽ hoàn thiện trong đường niệu sinh dục này. Các tuyến sinh dục phụ: các tuyến sinh dục phụ gồm các tuyến tinh nang, tiền liệt, tuyến cầu niệu đạo. Chúng nằm dọc theo phần thân của của ống niệu đạo và cùng với hai ống dẫn tinh đổ chất tiết vào niệu đạo. Chất tiết của các tuyến sinh dục phụ tham gia khoảng 3/4 lượng tinh dịch là nguồn năng lượng, chất đệm vv.

cho tinh trùng (Trần Cừ và cs, 1975) [12]. n 8 - Tuyến tinh nang: gồm hai tuyến có hình quả trứng, màu vàng nhạt, trong xoang chậu, trên bàng quang và ống dẫn tinh. Tuyến này tiết ra chất keo màu trắng hoặc vàng, chất keo này gặp dịch tiết của tuyến tiền liệt thì kết lại tạo thành một cái nút để đóng cổ tử cung sau quá trình giao phối, mục đích không cho tinh trùng chảy ngược ra ngoài. Chất keo này còn có glucoza và axit béo để tăng cường dinh dưỡng và hoạt lực cho tinh trùng (Trần Tiến Dũng và CS, 2002) [13].

- Tuyến tiền liệt: là tuyến đơn nằm dọc và bao quanh niệu đạo, ngay gần sát sau lỗ thoát của tuyến tinh nang. Chất tiết của tuyến tiền liệt chứa nhiều các ion Na-, Cl-, Ca2+, Zn2+, và Mg2+ là những nguyên tố có khả năng trung hòa điện tích trong tinh dịch. Ngoài ra còn có chứa protein đặc trưng hấp thụ CO2 trong môi trường niệu đạo, chứa các prostaglandin có tác dụng làm tăng co bóp cơ trơn ở niệu đạo, làm tăng tốc độ phóng tinh theo từng đợt và kích thích co bóp thành âm đạo để đưa tinh trùng vào sâu trong đường sinh dục con cái (Lubos, 1970) [60]. - Tuyến cầu niệu đạo (tuyến củ hành): là tuyến có lỗ tiết gần dương vật nhất (đổ vào ống niệu đạo dưới van u ngồi), nó tiết ra dịch “rửa” ngay trước mỗi lần phóng tinh, có tác dụng làm vệ sinh đường sinh dục con đực và con cái (Nguyễn Xuân Trạch, 2003) [33] Dương vật: là cơ quan giao cấu của con đực.

Dương vật bò đực dài, có đoạn cong hình chữ S nối với cơ co duỗi để đẩy dương vật ra vào. Thân dương vật được cấu tạo bởi các mô xốp bao lấy niệu quản. Các mô này khi có máu dồn đến sẽ làm cho dương vật to thêm, dài ra tạo hiện tượng cương cứng, kết hợp với cơ quan thần kinh cảm giác ở đầu dương vật kích thích con đực thúc mạnh vào âm đạo, phóng tinh theo từng đợt. Chức năng chính của dương vật là đưa tinh dịch vào âm đạo con cái khi giao cấu.

Nếu vì một lý do nào đó n 9 dương vật không cương cứng tác dụng của con đực sẽ bị vô hiệu hóa (Nguyễn Tấn Anh và Nguyễn Quốc Đạt, 1997) [2] Bao dương vật: là phần thõng xuống của da bụng bao lấy dương vật bảo vệ dương vật.