CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA CAO SU TIỂU ĐIỀN 1.
Khái niệm cao su tiểu điền Trong ngành cao su Việt Nam và trên thế giới có nhiều hình thức trồng cao su khác nhau. Xét trên quy mô diện tích thì cao su “đại điền” và cao su “tiểu điền”, cao su đại điền là cao su có quy mô diện tích lớn, tập trung chủ yếu ở các công ty, các doanh nghiệp, các nông trường,… có diện tích vài trăm đến vài chục ngàn ha, còn cao su tiểu điền là cao su có quy mô diện tích nhỏ, phân tán từ một đến vài chục ha, được trồng chủ yếu ở các hộ nông dân. Cao su tiểu điền là vườn cao su thuộc sở hữu của nông dân, do nông dân tự bỏ vốn ra đầu tư hoặc do các tổ chức cho nông dân vay vốn phát triển cao su nhân dân. * Đặc điểm của cao su tiểu điền Hộ cao su tiểu điền mang đầy đủ các đặc điểm cơ bản của một nông hộ, ngoài ra cây cao su là cây công nghiệp lâu năm, sản phẩm là hàng hóa 100% nên còn mang một số đặc trưng khác như sau: - Mục đích của cao su tiểu điền là sản xuất hàng hóa với quy mô tương đối lớn.
- Mức độ tập trung và chuyên môn hóa các điều kiện và yếu tố sản xuất cao hơn so với các nông hộ khác, thể hiện ở quy mô đất đai, lao động và giá trị hàng hóa do cao su không thể sản xuất được với quy mô quá nhỏ và phân tán. - Cao su là cây kinh tế - kỹ thuật, vì vậy đòi hỏi chủ hộ phải luôn học hỏi để nâng cao trình độ về kỹ thuật chăm sóc và khai thác cao su, sử dụng lao động có kỹ thuật của gia đình và lao động kỹ thuật thuê ngoài để sản xuất. - Quy mô diện tích tương đối lớn, tài sản của các hộ cao su tiểu điền chủ yếu là các vườn cây cao su, được phân bố trên một vùng rộng lớn, bị ảnh hưởng nhiều bởi điều kiện thời tiết, khí hậu nên tính rủi ro cao. Vai trò của cao su tiểu điền * Đối với phát triển kinh tế Cây cao su là cây đa mục đích, trong đó: Mủ cao su: Là sản phẩm chủ yếu của cây cao su với các đặc tính hơn hẳn cao su tổng hợp về độ co giãn, độ đàn hồi cao, chống nứt, chống lạnh tốt, ít phát nhiệt khi cọ xát và dễ sơ luyện… Mủ cao su là nguyên liệu quan trọng cần thiết trong công nghệ Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 chế biến ra các sản phẩm không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của con người.
Các sản phẩm cao su có thể được chia thành các loại chủ yếu như: + Vỏ ruột xe: Mủ cao su là nguyên liệu chủ yếu để sản xuất ra các loại vỏ, ruột xe các loại, từ xe đạp cho đến vỏ ô tô, máy bay,… Ngành công nghiệp này sử dụng khoảng 70% lượng cao su thiên nhiên sản xuất trên thế giới. Tuy nhiên, ở Việt Nam mủ cao su để sản xuất ra các sản phẩm này còn khá khiêm tốn. + Các sản phẩm thông dụng: Như ống nước, giày dép, vải không thấm nước, dụng cụ gia đình, y tế, thể dục thể thao, đồ chơi trẻ em,… + Các sản phẩm nệm chống xốc, các sản phẩm cao su xốp như: Gối nệm cầu, gối nệm nhà chống động đất, nệm, găng tay, thuyền cao su,… * Đối với tạo việc làm, thu nhập và ổn định đời sống cho người lao động Việc trồng, chăm sóc và khai thác cây cao su đòi hỏi một lượng lao động khá lớn (bình quân 1 lao động/2-3 ha) và ổn định lâu dài suốt 25-30 năm, nên với diện tích cao su trung bình và lớn, một số lượng người lao động sẽ có việc làm thường xuyên và ổn định trong một thời gian dài. Theo số liệu thống kê của Tập đoàn cao su Việt Nam (2015) [39], cao su nông hộ tăng mạnh và hiện nay chiếm trên 50% tổng diện tích.
Tuy nhiên, trong điều kiện ngành cao su gặp rất nhiều khó khăn như giá cao su ở mức thấp, chịu sự tác động của biến đổi khí hậu, khô hạn kéo dài và mưa nhiều trong giai đoạn khai thác cao điểm nhưng Tập đoàn cũng đã hoàn thành vượt mức kế hoạch 2016, doanh thu vượt 14% so với kế hoạch và lợi nhuận vượt trên 50% kế hoạch, giải quyết việc làm cho hơn 90.000 lao động, trong đó có hơn 26.300 lao động là người dân tộc: 26.292 người (chiếm 28,6%) với mức thu nhập trên 6 triệu đồng/người/tháng, là mức thu nhập khá tốt đối với khu vực nông thôn, giúp người lao động có thu nhập ổn định, vượt qua đói nghèo vươn lên khá, giàu. * Đối với việc thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng, đô thị hóa Phát triển cao su góp phần phát triển cả hệ thống cơ sở hạ tầng như điện, đường, trường học, bệnh viện, cơ sở dịch vụ, chế biến,… đặc biệt là nhà ở cho người lao động luôn luôn được phát triển song song với cùng với việc phát triển các vườn cây cao su. Cũng từ thực tế những năm qua, sự phát triển vùng chuyên canh cao su luôn gắn liền với sự hình thành và phát triển các khu vực dân cư mới và khu vực hành chính địa phương, với ý nghĩa đó sự phát triển cây cao su không những chỉ có vai trò về mặt kinh tế, xã hội mà còn góp phần đắc lực trong việc thực hiện các nội dung về CNH - HĐH, đồng thời phát triển cây cao su ở Việt Nam nói chung và ở các tỉnh dọc theo biên giới giáp với Campuchia, Lào cũng như dự án đầu tư cao su ở nước bạn Lào và Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Campuchia còn có ý nghĩa to lớn trong việc tăng cường bảo vệ an ninh quốc gia trong bối cảnh hiện nay. Tóm lại, cây cao su đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội.
Việc phát triển cây cao su sẽ đem lại nhiều lợi ích cho người trồng cũng như lợi ích chung của toàn xã hội. Phát triển cây cao su sẽ góp phần CNH - HĐH nông nghiệp và nông thôn trong giai đoạn hiện nay. VAI TRÒ CỦA CÂY TRỒNG XEN ĐỐI VỚI CAO SU Ngoài sản phẩm mủ, gỗ cao su cung cấp cho nhiều ngành công nghiệp ở giai đoạn kinh doanh, thì ở giai đoạn KTCB có thể thu được nguồn lợi từ các cây trồng xen giữa các hàng cao su như các loại hoa màu (đậu tương, đậu lạc, dưa hấu,…), cây lương thực, cỏ chăn nuôi và có thể nuôi ong lấy mật từ hoa, cuống lá cao su non (Tổng công ty Cao su Việt Nam, 1997) [40]. Đối với vườn cao su trong thời kỳ KTCB (2 - 3 năm đầu) do cây còn nhỏ và khoảng trống giữa các hàng cao su tương đối rộng (6 - 7 m) cho nên có thể tận dụng khoảng trống giữa các hàng để trồng xen các cây lương thực ngắn ngày nhằm tạo thêm một phần thu nhập cho người trồng cao su, che phủ đất, tiết kiệm chi phí làm cỏ và cải tạo bồi dưỡng độ phì của đất (đối với cây họ Đậu).
Trong trường hợp khoảng cách trồng cao su được nới rộng đến 17 - 20 m (trồng cây hàng kép) có thể trồng xen các cây dài ngày như cây ăn trái, cà phê hoặc các cây ngắn ngày như mía, dứa, dâu tằm trong suốt cả chu kỳ kinh tế của cây cao su (Nguyễn Tử Siêm và cs, 1999) [35]. Việc trồng xen tạo ra thu nhập phụ thêm cho các nông hộ tiểu điền hoặc đơn vị nông trường cao su thuộc quản lý Nhà nước trong khi cao su giai đoạn KTCB còn chưa thu hoạch được. Ngoài ra, việc trồng xen còn tạo ra một vài hiệu quả khác nhau đối với từng loại cây, ví dụ như: Cây họ đậu: cải tạo đất do có các nốt sần ở rễ chứa vi khuẩn cố định đạm (Rhizobium), tạo được nguồn phân cho cây cao su. Các loài cây tạo thảm phủ: che phủ mặt đất hạn chế tác động của sức nóng từ ánh sáng mặt trời thường làm bay hơi các chất dinh dưỡng trong lớp đất mặt, giảm được rửa trôi, giữ ẩm và chống xói mòn đất khá hiệu quả (Bùi Đức Anh, 2008) [1].
Trồng xen các loại cây họ đậu trong vườn cao su KTCB đã cải thiện tình trạng dinh dưỡng của đất, làm giảm đáng kể lượng phân bón trong năm mà không làm giảm khả năng sinh trưởng và năng suất sau này của cây cao su (RRIM, 1992) [72]. Vai trò của cây che phủ có tác dụng đến sự tăng trưởng và năng suất của cây cao su. Lượng thân, lá trả lại trên đất đã tăng đáng kể các chất dinh dưỡng, đặc biệt là nitơ (Jalil bin Haji Yusoff, 1998) [61]. Cây họ đậu được trồng xen với cao su trung bình đạt 150 - 200 kg/ha mỗi năm trong một khoảng thời gian 5 năm (Broughton, 1997) [54].
Lượng dinh dưỡng mà cây họ đậu để lại trong đất đã làm giảm đáng kể lượng bón đạm khoảng 152 kg N/ha (Bùi Đức Anh, 2008) [1]. Khi sử dụng cây đậu xanh, đậu tương, Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 lạc trong vườn cao su cho thấy lượng nitơ được cố định từ 50 - 80% tổng số nitơ được cố định bởi các vi khuẩn (Tisdale và Nelson, 1975) [74]. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CAO SU TIỂU ĐIỀN 2.
Hiện trạng phát triển cao su tiểu điền trên thế giới Trên thế giới, hình thức sản xuất cao su tùy từng quốc gia, có nơi trồng cao su trên diện tích rộng từ 500 - 10.000 ha, hoặc lớn hơn nữa gọi là cao su đại điền, có nơi trồng cao su trên diện tích hẹp 1,0 - 2,0 ha với quy mô nhỏ gọi là cao su tiểu điền (nông hộ), nhưng trên phạm vi thế giới thì cao su nông hộ là thành phần quan trọng chiếm khoảng 80 - 90% tổng diện tích cao su. Riêng ở Mêhicô, Nigeria, Cameroon, Campuchia và Trung Quốc, thành phần cao su nông hộ chiếm tỷ lệ không đáng kể (khoảng 3 - 5%) hoặc kém hơn nữa (Nguyễn Khoa Chi, 1996) [9]. Sản lượng cao su tiểu điền và cao su đại điền trên thế giới qua các năm được thể hiện ở bảng 1. Sản lượng cao su giữa hai thành phần đại điền và tiểu điền ĐVT: 1000 (tấn) Năm Tổng Đại điền Tiểu điền (%) tiểu điền 2010 10.