BỘ GI¸o dôc vµ TẠO Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT TRêng ®¹i häc l©m nghiÖp Tr¬ng ngäc tiÕn Nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn quy ho¹ch ph¸t triÓn vïng trång Luång t¹i huyÖn Ngäc LÆc tØnh Thanh Ho¸ LUẬN VĂN THẠC Sü KHOA HỌC L©m nghiÖp Hµ Néi, n¨m 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 §Æt vÊn ®Ò Trong c«ng t¸c trång rõng phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc còng nh trång rõng phôc vô c«ng nghiÖp vµ c¸c môc ®Ých kh¸c, ngoµi c¸c lo¹i c©y nh: Keo, B¹ch ®µn, Th«ng, L¸t…§èi víi tØnh Thanh Ho¸ nãi chung, huyÖn Ngäc LÆc nãi riªng Luång (Dendrocalamus membranaceus Munro) ®îc xem nh lµ c©y xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, t¨ng thªm thu nhËp, t¹o ®iÒu kiÖn c¶i thiÖn cho ®êi sèng nh©n d©n miÒn nói vµ trung du tØnh Thanh Ho¸. Luång lµ loµi c©y ®a t¸c dông, sinh trëng nhanh, s¶n lîng cao, c«ng dông réng, nh©n d©n thêng dïng lµm c¸c s¶n phÈm nh ræ r¸, ®òa, ghÕ.vµ phôc vô cho x©y dùng; Luång lµ nguyªn liÖu giÊy rÊt tèt v× hµm lîng xenluloza cao. NhiÒu n¨m l¹i ®©y ngêi ta dïng tre Luång lµm, v¸n d¨m, v¸n sµn…MÆt kh¸c, gi¸ thµnh vµ c¸c hiÖu Ých kh¸c Luång cã thÓ vît xa gç kinh tÕ. Gi¸ trÞ ®Çu tiªn vµ to lín nhÊt mµ rõng ®em l¹i cho ®êi sèng cña chóng ta lµ gi¸ trÞ sinh th¸i kh«ng thÓ thay thÕ.
Luång cã kh¶ n¨ng quang hîp lµm gi¶m nång ®é CO2 vµ t¨ng nång ®é O2 trong kh«ng khÝ, ®iÒu hoµ khÝ hËu t¹o kh«ng khÝ trong lµnh. L¸ c©y rông xuèng khi ph©n gi¶i t¹o mét lîng chÊt h÷u c¬ tr¶ l¹i cho ®Êt, lµm cho ®Êt t¬i xèp vµ t¨ng ®é ph× nhiªu, cã kh¶ n¨ng thÊm níc tèt, gi¶m dßng ch¶y bÒ mÆt, h¹n chÕ xãi mßn vµ röa tr«i ®Êt. §ång thêi, nhê hÖ rÔ ®Æc biÖt cña nã mµ c©y Luång ®îc xem lµ loµi c©y cã gi¸ trÞ phßng hé cao. Luång cã gi¸ trÞ nh vËy nhng vÊn ®Ò mµ chóng ta ®ang gÆp ph¶i khã kh¨n hiÖn t¹i lµ viÖc quy ho¹ch diÖn tÝch ®Êt trång sao cho phï hîp.
§èi víi huyÖn Ngäc LÆc nh÷ng n¨m gÇn ®©y cã chñ tr¬ng quy ho¹ch æn ®Þnh vµ ph¸t triÓn diÖn tÝch rõng Luång, ®ã lµ quy häach c¸c vïng th©m canh trªn diÖn tÝch ®Êt trèng ®åi nói träc vµ mét sè diÖn tÝch trªn ®Êt trång c©y mÝa ®¹t n¨ng suÊt thÊp, quy ho¹ch c¸c vïng s¶n xuÊt gièng ®Ó cung cÊp cho c¸c tØnh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 ChÝnh v× nh÷ng lý do trªn, víi hy väng gãp mét phÇn vµo c«ng t¸c quy ho¹ch ®Þnh híng ph¸t triÓn kinh tÕ cho huyÖn ®ång thêi còng lµ mét ®Ò tµi cã thÓ ¸p dông vµo thùc tiÔn nh»m ®em laÞ hiÖu qu¶, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “ Nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn quy ho¹ch ph¸t triÓn vïng trång Luång t¹i huyÖn Ngäc LÆc tØnh Thanh Ho¸” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Ch¬ng I Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu Trong qu¸ tr×nh tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña x· héi loµi ngêi cã liªn quan mËt thiÕt ®Õn c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn. Trong ®ã cã thÓ nãi r»ng ®Êt cã vai trß rÊt lín ®èi víi s¶n xuÊt N«ng – l©m nghiÖp nãi riªng vµ ®èi víi c¸c ngµnh kinh tÕ nãi chung. Tèc ®é d©n sè ngµy cµng cao ®· ®a con ngêi tíi viÖc l¹m dông qu¸ møc giíi h¹n vèn cã cña ®Êt ®ai.
Vµo nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû 16 th× d©n sè thÕ giíi vµo kho¶ng 500 triÖu ngêi, nhng ®Õn nay d©n sè thÕ giíi ®· gÇn 6,2 tû ngêi. Theo b¸o c¸o vÒ ph¸t triÓn thÕ giíi (1993) dù ®o¸n d©n sè thÕ giíi kho¶ng 8,3 tû ngêi vµo n¨m 2025 [28]. Víi tèc ®é t¨ng d©n sè nh trªn cho nªn viÖc khai th¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn mét c¸ch å ¹t ®· lµm cho nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn bÞ c¹n kiÖt nhanh chãng. Tríc ®©y thÕ giíi cã kho¶ng 17,6 tû ha rõng, hiÖn nay chØ cßn kho¶ng 4,1 tû ha rõng [21].
DiÖn tÝch rõng che phñ chiÕm 31,7% diÖn tÝch lôc ®Þa. Mçi n¨m tÝnh trung b×nh diÖn tÝch rõng nhiÖt ®íi gi¶m kho¶ng 11 triÖu ha, diÖn tÝch rõng trång hµng n¨m ë c¸c níc nhiÖt ®íi b»ng 1/10 diÖn tÝch rõng bÞ mÊt. Do n¹n ph¸ rõng diÔn ra trµn lan víi tèc ®é lín, cho nªn hiÖn nay cã tíi 875 triÖu ngêi ph¶i sèng ë nh÷ng vïng sa m¹c ho¸. Do xãi mßn hµng n¨m thÕ giíi mÊt ®i 12 tû tÊn ®Êt, víi lîng bÞ mÊt ®i nh vËy cã thÓ s¶n xuÊt ra 50 triÖu tÊn l¬ng thùc.
Hµng ngh×n hå chøa níc ë vïng nhiÖt ®íi ®ang bÞ c¹n dÇn, tuæi thä nhiÒu c«ng tr×nh thuû ®iÖn vïng nhiÖt ®íi bÞ rót ng¾n [22]. VÊn ®Ò qu¶n lý sö dông ®Êt trªn thÕ giíi. C¬ së khoa häc vÒ ®Êt ®ai tr¶i qua hµng tr¨m n¨m nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn, nh÷ng thµnh tùu nghiªn cøu vÒ ph©n lo¹i ®Êt vµ x©y dùng b¶n ®å ®Êt lµm c¬ së quan träng cho viÖc t¨ng n¨ng suÊt vµ sö dông ®Êt ®ai mét c¸ch cã hiÖu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tuú theo c¸ch nh×n nhËn vÒ qu¶n lý vµ sö dông ®Êt ®ai sao cho hîp lý ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ kh¸c nhau ®Ò cËp tíi møc ®é réng hÑp kh¸c nhau.
ViÖc ®a ra mét kh¸i niÖm thèng nhÊt lµ mét ®iÒu rÊt khã thùc hiÖn, song ph©n tÝch qua kh¸i niÖm cho thÊy cã nh÷ng ®iÓm gièng nhau, ®ã lµ dùa trªn quan niÖm vÒ sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng th× c¸c ho¹t ®éng cã liªn quan ®Õn ®Êt ®ai ph¶i ®îc xem xÐt mét c¸ch toµn diÖn vµ ®ång thêi ®¶m b¶o mét c¸ch l©u dµi vµ bÒn v÷ng. Nh÷ng néi dung chñ yÕu thêng ®îc chó ý lµ c¸c yÕu tè vÒ mÆt kinh tÕ, b¶o vÖ m«i trêng, b¶o vÖ hÖ sinh th¸i ®a d¹ng sinh häc vµ c¸c ®Æc ®iÓm vÒ mÆt x· héi vµ nh©n v¨n. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña viÖc qu¶n lý sö dông ®Êt trªn thÕ giíi lu«n g¾n liÒn víi lÞch sö ph¸t triÓn cña x· héi loµi ngêi. Tr¶i qua mét qu¸ tr×nh khai th¸c, bãc lét l©u dµi tµi nguyªn thiªn nhiªn mµ kh«ng hÒ nghÜ tíi phôc håi vµ b¶o vÖ nã.
Con ngêi chØ biÕt lµm sao ®em l¹i lîi nhuËn cao vÒ kinh tÕ, chÝnh v× lÏ ®ã mµ thiªn nhiªn ®· quay lng l¹i víi x· héi loµi ngêi, thiªn tai h¹n h¸n x¶y ra thêng xuyªn, mÆt ®Êt nãng lªn vµ l¹nh ®i thÊt thêng. Sö dông qu¸ nhiÒu chÊt ®èt ho¸ th¹ch, c¸c chÊt ho¸ häc ®· dÉn ®Õn tÇng «z«n bÞ ph¸ huû, hiÖu øng nhµ kÝnh xuÊt hiÖn, tr¸i ®Êt nãng lªn, b¨ng ®¸ hai cùc tan ra, níc biÓn d©ng cao nhÊn ch×m nh÷ng vïng ®Êt ven biÓn, nh÷ng h×nh ¶nh ®ã phÇn nµo ®· lµm cho con ngêi thøc tØnh h¬n. ChÝnh v× thÕ nh÷ng n¨m gÇn ®©y con ngêi ®· biÕt sö dông ®Êt bÒn v÷ng, hîp lý h¬n. HiÖn nay, trªn thÕ giíi, c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ë ch©u ¸ ®Òu cã mét thùc tr¹ng gÇn gièng nhau, ®ã lµ n¹n du canh, du c tµn ph¸ tµi nguyªn thiªn nhiªn, d©n sè t¨ng nhanh, nhiÒu vïng miÒn nói vµ n«ng th«n cha tù cung, tù cÊp ®îc l¬ng thùc, thùc phÈm, n¨ng suÊt c©y trång vËt nu«i cßn thÊp.
T¸c ®éng cña nhµ níc lµm thay ®æi bé mÆt kinh tÕ v¨n ho¸ miÒn nói cßn Ýt. Ngêi d©n nghÌo khæ ph¶i ®i ph¸ rõng lÊy ®Êt canh t¸c, khai th¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn bõa b·i, nhÊt lµ tµi nguyªn rõng ®Ó tån t¹i. §øng tríc vÊn ®Ò cÊp b¸ch ®ã, mét lo¹t c¸c nghiªn cøu vÒ m« h×nh sö dông ®Êt ®îc ra ®êi. T¹i c¸c níc ph¸t triÓn ®· cã rÊt nhiÒu c¸c c«ng tr×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 nghiªn cøu quy ho¹ch sö dông hîp lý tµi nguyªn thiªn nhiªn nhÊt lµ vÒ ®Êt.
T¹i c¸c níc cã nÒn N«ng nghiÖp ph¸t triÓn cao nh §øc, Thôy §iÓn, Cana®a…th× c«ng t¸c quy ho¹ch sö dông ®Êt ®· cã lÞch sö tõ hµng tr¨m n¨m. Nh÷ng thµnh tùu nghiªn cøu vÒ ph©n lo¹i ®Êt, ph©n tÝch mèi quan hÖ gi÷a c©y trång víi tõng lo¹i ®Êt, x©y dùng b¶n ®å hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt, b¶n ®å lËp ®Þa ®îc coi lµ c¬ së quan träng cho viÖc t¨ng n¨ng suÊt vµ sö dông ®Êt ®ai cã hiÖu qu¶ h¬n. Tõ cuèi thËp niªn 70 cña thÕ kû 20, vÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ngêi d©n ®îc nhiÒu nhµ khoa häc nghiªn cøu vµ c«ng bè kÕt qu¶, c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu tra ®¸nh gi¸ cïng tham gia nh ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n (RRA), ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ngêi d©n (PRA). Nh÷ng thö nghiÖm ph¬ng ph¸p RRA vµo thËp kû 80 vµ lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt ®îc thùc hiÖn trªn 30 níc ph¸t triÓn (Chambers 1994) [46] ®· cho thÊy u thÕ cña ph¬ng ph¸p nµy trong quy ho¹ch.
Wulfgen (1823) [45] ®· ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c cña §øc, «ng cho r»ng ®é ph× cña ®Êt ®îc b¶o toµn tèt h¬n khi c©n ®èi ®Çu vµo vµ ®Çu ra trªn mçi diÖn tÝch canh t¸c. Ph¬ng ph¸p ph©n tÝch hÖ thèng canh t¸c cho quy ho¹ch sö dông ®Êt ®îc nghiªn cøu réng r·i. Mét trong nh÷ng nghiªn cøu cã gi¸ trÞ ®ã lµ tµi liÖu héi th¶o gi÷a Trêng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam vµ Trêng Tæng hîp Kü thuËt Dresden, vÊn ®Ò quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ngêi d©n ®· ®îc Holm Wibrig ®Ò cËp ®Õn mét c¸ch kh¸ ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn [44]. Trong tµi liÖu nµy t¸c gi¶ ®· ph©n tÝch mét c¸ch ®Çy ®ñ vÒ mèi quan hÖ gi÷a c¸c lo¹i c«ng t¸c cã liªn quan nh: Quy ho¹ch rõng, vÊn ®Ò ph¸t triÓn n«ng th«n, quy ho¹ch sö dông ®Êt, ph©n cÊp h¹ng ®Êt vµ ph¬ng ph¸p tiÕp cËn míi trong quy ho¹ch sö dông ®Êt.
Mét trong nh÷ng thµnh c«ng cÇn ®îc ®Ò cËp tíi lµ c¸c nhµ khoa häc cña Trung t©m ph¸t triÓn ®êi sèng n«ng th«n Basptit Mindanao Philippiness tæng hîp, hoµn thµnh vµ ph¸t triÓn tõ nh÷ng n¨m 1970 ®Õn nay. §ã lµ m« h×nh kü LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 thuËt canh t¸c trªn ®Êt dèc SALT (Sloping Argicultural Land Technology) [33]. Tr¶i qua mét thêi gian dµi nghiªn cøu vµ hoµn thiÖn ®Õn n¨m 1992 c¸c nhµ khoa häc ®· cho ra ®êi 4 m« h×nh tæng hîp vÒ kü thuËt canh t¸c n«ng nghiÖp bÒn v÷ng trªn ®Êt dèc vµ ®îc c¸c tæ chøc quèc tÕ ghi nhËn, ®ã lµ c¸c m« h×nh SALT1, SALT2, SALT3 vµ SALT4. ë In®«nªxia tõ n¨m 1972, viÖc chän ®Êt ®Ó trång c©y l©m nghiÖp ®Òu do c«ng ty l©m nghiÖp nhµ níc tæ chøc.
N«ng d©n ®îc c¸n bé cña c«ng ty híng dÉn trång c©y n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp sau khi trång c©y n«ng nghiÖp hai n¨m ngêi d©n bµn giao l¹i rõng cho c«ng ty, s¶n phÈm n«ng nghiÖp hä toµn quyÒn sö dông. Ngoµi ra ë ®©y cßn cã m« h×nh l©m nghiÖp “Ladang” rÊt ®îc chó ý. VÊn ®Ò qu¶n lý sö dông ®Êt ë ViÖt Nam.