Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã cốc mỳ huyện bát xát tỉnh lào cai

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã cốc mỳ huyện, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Đoàn Thị Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Và Thực Tiễn Cho Quy Hoạch Bảo Vệ Và Phát Triển Rừng Tại Xã Cốc Mỳ, Huyện Bát Xát, Tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thế giới
• 1.2. Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quy Hoạch Bảo Vệ Rừng Cốc Mỳ Bát Xát

Việt Nam sở hữu diện tích đất lâm nghiệp rộng lớn, chiếm phần lớn diện tích tự nhiên. Quản lý và sử dụng hợp lý đất lâm nghiệp là vấn đề cấp bách. Suy thoái rừng, sử dụng đất rừng không hiệu quả dẫn đến thoái hóa đất nghiêm trọng. Quy hoạch sử dụng đất đóng vai trò quan trọng trong sản xuất lâm nông nghiệp. Địa hình đa dạng, kinh tế xã hội phát triển, nhu cầu người dân tăng cao đòi hỏi quy hoạch, sử dụng rừng và đất rừng hiệu quả. Khai thác hợp lý tài nguyên rừng và đất rừng là mục tiêu chiến lược của nền lâm nghiệp bền vững. Do đó, quy hoạch sử dụng đất cho các cấp quản lý, đơn vị sản xuất kinh doanh trở thành yêu cầu khách quan. Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng là hoạt động khoa học, pháp lý, kinh tế, xã hội. Thực chất là quá trình ra quyết định sử dụng rừng và đất rừng hiệu quả. Trong phát triển kinh tế xã hội nông thôn miền núi, quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã có sự tham gia của người dân là rất quan trọng, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái.

1.1. Tầm quan trọng của Quy hoạch Bảo vệ Rừng Cốc Mỳ

Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng được coi là nhiệm vụ chiến lược trong quản lý rừng và đất rừng, đặc biệt là quy hoạch cấp xã. Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Nghị định 23/2006/NĐ-CP yêu cầu các cấp xây dựng quy hoạch và kế hoạch bảo vệ phát triển rừng. Điều 15 của Luật nêu rõ nội dung quy hoạch bao gồm: Nghiên cứu, phân tích tình hình tự nhiên, kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, quy hoạch sử dụng đất, hiện trạng tài nguyên rừng; Đánh giá tình hình thực hiện quy hoạch kỳ trước, dự báo nhu cầu về rừng và lâm sản. Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng của xã thường được xây dựng trên cơ sở quy hoạch sử dụng đất của xã.

1.2. Hạn chế trong Quy hoạch Sử dụng Đất Lâm nghiệp Hiện Nay

Công tác quy hoạch cấp xã vẫn còn nhiều hạn chế về quan điểm, phương pháp tiến hành và cơ sở lập kế hoạch sử dụng đất. Hệ thống chính sách phức tạp, không thống nhất và khó áp dụng vào điều kiện cụ thể của từng địa phương. Sự phân định ranh giới trên thực địa, tiêu chuẩn phân chia các loại đất, các loại rừng chưa cụ thể gây khó khăn cho công tác quy hoạch bảo vệ phát triển rừng cũng như phân bổ sử dụng đất rừng giữa các ngành sản xuất. Cần có những phương pháp biện pháp phù hợp hơn để xã có thể tự tiến hành quy hoạch. Những yêu cầu này đặt ra là hết sức cấp bách để sau năm 2010 tất cả các xã tiến hành xong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng và xây dựng phương án quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2010 - 2020.

II. Phân Tích Hiện Trạng Rừng và Đất Lâm Nghiệp Xã Cốc Mỳ

Xã Cốc Mỳ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai đã tiến hành quy hoạch sử dụng đất nhưng chưa tiến hành quy hoạch lập kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã. Việc quy hoạch lập kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng của xã là căn cứ để tiến hành thực hiện các hoạt động bảo vệ phát triển rừng, tổ chức tiến hành kinh doanh sản xuất lâm nghiệp. Để giải quyết được mục tiêu nhiệm vụ trên, công tác quy hoạch sử dụng đất cho phát triển sản xuất lâm nông nghiệp cần phải được thay đổi bằng phương pháp mới phù hợp hơn để các xã có thể tự tiến hành quy hoạch mà vẫn đảm bảo yêu cầu chất lượng công việc. Đề tài nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại Xã Cốc Mỳ nhằm góp phần vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng theo quan điểm bền vững, đáp ứng yêu cầu thực tiễn sản xuất kinh trên địa bàn nông thôn miền núi.

2.1. Đánh giá chi tiết tài nguyên rừng Cốc Mỳ Bát Xát

Cần đánh giá chi tiết hiện trạng tài nguyên rừng tại Cốc Mỳ, bao gồm diện tích, trữ lượng, thành phần loài, chất lượng rừng. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tài nguyên rừng như khai thác, phá rừng, cháy rừng, biến đổi khí hậu. Xác định các khu vực rừng có giá trị bảo tồn cao, rừng phòng hộ, rừng sản xuất. Đánh giá đa dạng sinh học rừng và các dịch vụ hệ sinh thái mà rừng cung cấp. Từ đó, đưa ra các giải pháp quản lý và bảo vệ rừng phù hợp.

2.2. Phân tích sử dụng đất lâm nghiệp và hiệu quả kinh tế

Phân tích hiện trạng sử dụng đất lâm nghiệp tại Cốc Mỳ, bao gồm diện tích đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất chưa sử dụng. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các hoạt động lâm nghiệp như trồng rừng, khai thác gỗ, chế biến lâm sản. Xác định các mô hình sử dụng đất lâm nghiệp hiệu quả, bền vững. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của các hoạt động lâm nghiệp như chính sách, thị trường, kỹ thuật. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế của các hoạt động lâm nghiệp, góp phần cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

III. Phương Pháp Quy Hoạch Bảo Vệ và Phát Triển Rừng Bền Vững

Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã phải lấy quy hoạch sử dụng đất làm nền tảng, kết hợp hài hoà giữa ưu tiên của cấp trên với nhu cầu của cộng đồng thông qua sự tham gia trực tiếp của người dân. Phân tích được mối quan hệ tác động lẫn nhau của các cấp quy hoạch lâm nông nghiệp, đặc biệt là cấp địa phương: xã, thôn bản và hộ gia đình để xác định rõ nội dung và phương pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng có tính đặc thù riêng của mỗi cấp. Các phương pháp đánh giá đất đai của FAO, quy trình lập kế hoạch sử dụng đất cần được áp dụng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã, nhưng nên điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh của cộng đồng nông thôn Việt Nam. Phương pháp cùng tham gia, phân tích hệ thống canh tác được coi là công cụ quy hoạch cấp xã cần được vận dụng vào đặc điểm kinh tế văn hoá xã hội và thể chế chính sách của Việt Nam.

3.1. Ứng dụng GIS trong Quy hoạch Rừng tại Lào Cai

Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong quy hoạch rừng giúp quản lý, phân tích và hiển thị dữ liệu không gian liên quan đến tài nguyên rừng. GIS cho phép tạo bản đồ hiện trạng rừng, bản đồ quy hoạch sử dụng đất, bản đồ phân vùng chức năng rừng. Sử dụng GIS để đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội đến tài nguyên rừng. GIS hỗ trợ ra quyết định trong quy hoạch và quản lý rừng, đảm bảo tính khoa học và hiệu quả. Cần đào tạo cán bộ địa phương về sử dụng GIS trong quy hoạch rừng.

3.2. Quản lý Rừng Cộng Đồng và Sinh Kế Bền Vững

Quản lý rừng cộng đồng là phương thức quản lý rừng mà người dân địa phương tham gia vào quá trình ra quyết định và hưởng lợi từ tài nguyên rừng. Quản lý rừng cộng đồng giúp bảo vệ rừng hiệu quả hơn, nâng cao sinh kế cho người dân địa phương. Cần xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa người dân và nhà nước. Hỗ trợ người dân phát triển các mô hình sinh kế bền vững từ rừng như trồng cây lâm sản ngoài gỗ, du lịch sinh thái. Nâng cao năng lực cho cộng đồng trong quản lý rừng.

IV. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Từ Rừng Bát Xát

Từ thế kỷ 15, những hiểu biết về kinh nghiệm sử dụng đất đã được chú ý và tổng hợp thành tài liệu. Trong “Vân Đài Loại Ngữ” của Lê Quý Đôn đã khuyên nông dân áp dụng luân canh lúa với cây họ đậu để tăng năng suất lúa. Trong thời kỳ pháp thuộc các công trình nghiên cứu đánh giá và QHSDĐ đai đã được các nhà khoa học Pháp nghiên cứu. Trong giai đoạn 1955 - 1975, công tác điều tra phân loại đã được tổng hợp một cách có hệ thống trong phạm vi toàn miền Bắc. Nhưng phải đến sau năm 1975 các số liệu nghiên cứu về phân loại đất mới được thống nhất. Xung quanh chủ đề phân loại đất đã có nhiều công trình khác triển khai thực hiện trên các vùng sinh thái (Ngô Nhật Tiến, 1986; Đỗ Đình Sâm, 1994…). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chỉ mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu cơ bản, thiếu biện pháp đề xuất cần thiết cho việc sử dụng đất, công tác điều tra phân loại đã không gắn liền với công tác sử dụng đất.

4.1. Phát triển Du Lịch Sinh Thái Rừng Cốc Mỳ

Phát triển du lịch sinh thái rừng Cốc Mỳ là một giải pháp hiệu quả để tạo nguồn thu nhập cho người dân địa phương và bảo vệ tài nguyên rừng. Cần khai thác các tiềm năng du lịch của rừng Cốc Mỳ như cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học, văn hóa bản địa. Xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn, phù hợp với nhu cầu của du khách. Đảm bảo du lịch sinh thái không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và văn hóa địa phương. Tăng cường quảng bá du lịch sinh thái rừng Cốc Mỳ.

4.2. Trồng Rừng và Chế Biến Lâm Sản Bền Vững

Trồng rừng và chế biến lâm sản bền vững là một giải pháp quan trọng để phát triển kinh tế từ rừng. Cần lựa chọn các loài cây phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương. Áp dụng các kỹ thuật trồng rừng tiên tiến để nâng cao năng suất và chất lượng rừng. Phát triển các ngành công nghiệp chế biến lâm sản sử dụng công nghệ hiện đại, thân thiện với môi trường. Xây dựng chuỗi giá trị lâm sản từ trồng rừng đến chế biến và tiêu thụ.

V. Chính Sách và Giải Pháp Bảo Vệ Rừng Hiệu Quả Tại Lào Cai

Về quy hoạch phát triển lâm nông nghiệp, Đảng và Nhà nước ta có quan điểm rất rõ ràng. Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 nêu “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả. Nhà nước giao đất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài”. Luật Đất đai năm 2003 tại điều 13 quy định rõ có 3 loại đất chính, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng với 6 quyền sử dụng tuỳ theo từng loại đất và mục đích sử dụng mà được giao cho tổ chức, cá nhân quản lý và sử dụng. Luật Đất đai nêu rõ trong mục 2 quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tại điều 23 là lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đai là một trong những nội dung quản lý Nhà nước đối với đất đai [18]. Luật Đất đai là cơ sở pháp lý cơ bản nhất cho quy hoạch nông lâm nghiệp.

5.1. Hoàn thiện Chính Sách Bảo Vệ và Phát Triển Rừng

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các chính sách liên quan đến bảo vệ và phát triển rừng, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Xây dựng các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo vệ và phát triển rừng. Tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính sách về bảo vệ và phát triển rừng. Đảm bảo nguồn lực tài chính cho công tác bảo vệ và phát triển rừng.

5.2. Tăng Cường Kiểm Soát Khai Thác Gỗ Trái Phép

Tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát khai thác, vận chuyển, chế biến lâm sản trái phép. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng. Nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm. Phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng trong công tác bảo vệ rừng. Tuyên truyền, vận động người dân không tham gia vào các hoạt động khai thác gỗ trái phép.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Rừng Lào Cai

Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm đến quy hoạch nông lâm nghiệp cấp địa phương, coi quy hoạch sử dụng đất là cơ sở nền tảng cho các quy hoạch khác và là cơ sở cho giao đất, lập kế hoạch sử dụng đất, xây dựng các dự án phát triển. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có các quy định cụ thể về quy hoạch lâm nông nghiệp cấp địa phương, đặc biệt là cấp xã. Những điểm liên quan đến quy hoạch lâm nông nghiệp cấp xã chưa được thống nhất. Trên thực tế cấp xã mới có định hướng và mục tiêu phát triển sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp. Ngay cả khi xây dựng định hướng phát triển kinh tế - xã hội và sản xuất cũng gặp một số khó khăn khi vận dụng những chính sách có liên quan.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu đã đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Cốc Mỳ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Đề xuất các giải pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc giúp xã Cốc Mỳ xây dựng quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng hiệu quả, góp phần vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng của tỉnh Lào Cai.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên rừng tại Lào Cai. Nghiên cứu các mô hình quản lý rừng cộng đồng hiệu quả, phù hợp với điều kiện của từng địa phương. Đề xuất các giải pháp phát triển du lịch sinh thái rừng bền vững. Khuyến nghị các cấp chính quyền tăng cường đầu tư cho công tác bảo vệ và phát triển rừng, nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác lâm nghiệp, khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo vệ và phát triển rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam có hơn ba phần tư diện tích tự nhiên là đồi núi, do đó công tác quản lý và quy hoạch đất lâm nghiệp luôn giữ vai trò sống còn đối với sự phát triển bền vững. Tại xã Cốc Mỳ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai, tổng diện tích đất lâm nghiệp có rừng năm 2006 đạt 6.148,40 ha, chiếm tới 81,37% diện tích đất tự nhiên toàn xã. Mặc dù sở hữu tiềm năng tài nguyên rộng lớn, địa phương vẫn đối mặt với tình trạng quỹ đất bị suy thoái, canh tác nương rẫy du canh chưa bền vững và nguy cơ xói mòn đất dốc nghiêm trọng. Công tác quy hoạch lâm nghiệp cấp cơ sở trước đây thường mang nặng tính áp đặt từ trên xuống, thiếu sự tham gia của người dân bản địa và chưa gắn liền với thực tế sử dụng đất.

Luận văn thạc sĩ lâm nghiệp của tác giả Đoàn Thị Thuý, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Nguyễn Bá Ngãi tại Trường Đại học Lâm nghiệp, tập trung giải quyết bài toán cấp bách về thiết lập cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ, phát triển rừng cấp xã. Phạm vi nghiên cứu được triển khai toàn diện tại xã Cốc Mỳ, huyện Bát Xát trong giai đoạn 2006 - 2009, với tầm nhìn định hướng quy hoạch đến năm 2020.

Ý nghĩa của đề tài được lượng hóa rõ nét thông qua việc cung cấp cơ sở khoa học để phân bổ hợp lý 6.148,40 ha đất rừng, trực tiếp tạo sinh kế bền vững cho 834 hộ gia đình với 4.059 nhân khẩu thuộc 17 thôn bản. Kết quả nghiên cứu tạo nền tảng vững chắc để chuyển đổi phương thức sản xuất tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo từ mức 43,15% và cải thiện mức thu nhập bình quân đầu người vốn chỉ đạt 1,85 triệu đồng mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết vị trí và vành đai nông nghiệp của Johann Heinrich von Thünen công bố năm 1826, khẳng định khoảng cách không gian từ nơi sản xuất đến thị trường tiêu thụ là tham số quyết định cơ cấu quy hoạch lâm nông nghiệp. Bên cạnh đó, đề tài vận dụng khung đánh giá đất đai của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc công bố năm 1976 với hệ thống tiêu chí phân hạng thích ứng đất đai đa mục tiêu, kết hợp quy trình lập kế hoạch sử dụng đất bốn giai đoạn mười bước của Dent đề xuất năm 1988.

Hệ thống lý luận của luận văn tích hợp chặt chẽ các khái niệm chuyên ngành then chốt: quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã, phân định ba loại rừng theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Quyết định số 61/2005/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân và mô hình phân tích hệ thống canh tác của De Miranda và Billaz năm 1980.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ bản đồ địa chính thổ nhưỡng tỷ lệ 1:50.000, báo cáo hiện trạng rà soát ba loại rừng của tỉnh Lào Cai theo Quyết định số 1273/2007/QĐ-UBND và hồ sơ giao đất lâm nghiệp theo Nghị định số 163/1999/NĐ-CP. Dữ liệu sơ cấp được điều tra thực địa liên tục qua hai đợt khảo sát chuyên đề trong giai đoạn 2007 - 2009.

Cỡ mẫu nghiên cứu xã hội học bao gồm 30 hộ gia đình tại thôn Ná Lùng, được lựa chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên chia đều cho ba nhóm: 10 hộ khá, 10 hộ trung bình và 10 hộ nghèo, kết hợp phỏng vấn sâu lãnh đạo xã và già làng trưởng bản. Lý do chọn thôn Ná Lùng vì đây là địa bàn mang tính đại diện điển hình cho toàn xã với 74 hộ, 354 nhân khẩu, có đầy đủ các dạng địa hình, rừng tự nhiên, rừng trồng và đất trống đồi núi trọc.

Phương pháp phân tích chi phí và lợi ích kết hợp đánh giá chỉ số hiệu quả tổng hợp của W. Rola năm 1994 được lựa chọn nhằm tối ưu hóa các phương án sử dụng đất. Phương pháp này cho phép tính toán định lượng các chỉ số kinh tế gồm giá trị hiện tại của thu nhập ròng, tỷ suất giữa thu nhập và chi phí, tỷ lệ hoàn vốn nội bộ, đảm bảo tính khả thi cao khi áp dụng vào thực tế địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tài nguyên rừng tại xã Cốc Mỳ chiếm ưu thế vượt trội với 6.148,40 ha đất có rừng, đạt tỷ lệ che phủ 81,37% diện tích đất tự nhiên. Rừng tự nhiên chiếm 4.595,10 ha (tương đương 66,4% tổng diện tích đất nông lâm nghiệp), trong đó diện tích rừng phòng hộ tự nhiên lên đến 3.436,9 ha (chiếm 51,51% diện tích đất lâm nghiệp) và rừng tự nhiên sản xuất là 1.158,2 ha (chiếm 20,69%). Rừng trồng đạt 1.553,30 ha, bao gồm 791,50 ha rừng phòng hộ và 761,8 ha rừng sản xuất.

Thứ hai, công tác giao đất lâm nghiệp theo Nghị định số 163/1999/NĐ-CP đã lập hồ sơ cho 393 hộ gia đình với tổng diện tích 4.892,3 ha. Tuy nhiên, toàn xã vẫn còn 1.256,1 ha đất lâm nghiệp chưa được quy hoạch chi tiết do Ủy ban nhân dân xã tạm thời quản lý, phần lớn nằm ở vùng sâu, vùng xa hoặc thuộc diện nương rẫy phân tán chưa cố định.

Thứ ba, cơ cấu sản xuất nông lâm nghiệp còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về giá trị kinh tế. Dù sản lượng lương thực quy thóc đạt 1.468,6 tấn (bình quân 361,81 kg/người/năm), nguồn thu nhập chính vẫn phụ thuộc vào cây lương thực ngắn ngày. Các loài cây đặc sản có giá trị cao như thảo quả mới chỉ phát triển được 84 ha với sản lượng 23,02 tấn, chưa hình thành chuỗi sản xuất hàng hóa tập trung.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ đặc điểm địa hình chia cắt mạnh. Đất có độ dốc từ 15 độ trở lên chiếm tới 82,01% diện tích tự nhiên, riêng diện tích có độ dốc trên 25 độ là 2.331,0 ha (chiếm 29,14%). Thêm vào đó, nhóm đất mùn vàng đỏ trên núi cao chiếm tới 6.724 ha (chiếm 84,04% diện tích đất tự nhiên), rất dễ bị xói mòn và rửa trôi chất dinh dưỡng nếu mất đi thảm thực vật che phủ.

So sánh với các nghiên cứu quy hoạch lâm nghiệp truyền thống vốn chỉ dựa trên chỉ tiêu hành chính từ trên giao xuống, việc áp dụng phương pháp có sự tham gia của người dân giúp dung hòa giữa mục tiêu bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn sông Hồng và nhu cầu sinh kế của đồng bào dân tộc H'Mông (chiếm 38,41%) và người Dao (chiếm 33,88%).

Các dữ liệu kinh tế và sinh thái thu thập được có thể trình bày trực quan qua biểu đồ cơ cấu ba loại rừng, biểu đồ phân hạng độ dốc và bảng ma trận dòng tiền chiết khấu tài chính. Kết quả phân tích chỉ ra rằng các mô hình nông lâm kết hợp, trồng thảo quả dưới tán rừng phòng hộ và gây trồng rừng kinh tế đạt tỷ suất doanh thu trên chi phí lớn hơn 1,5, vượt trội hoàn toàn so với mô hình phá rừng làm nương rẫy độc canh có tỷ số sinh lời dưới 1,0. Ngoài ra, việc khai thác mỏ đồng Sin Quyền với trữ lượng 51,25 triệu tấn trên diện tích 425,9 ha đang tạo áp lực lớn lên tài nguyên nước và môi trường sinh thái, đòi hỏi quy hoạch rừng phải đóng vai trò là vành đai bảo vệ lưu vực bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thủ tục giao 1.256,1 ha đất lâm nghiệp còn tồn đọng cho các hộ gia đình và cộng đồng thôn bản quản lý ổn định lâu dài trong giai đoạn 2010 - 2015. Ủy ban nhân dân huyện Bát Xát phối hợp cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường đẩy nhanh tiến độ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho 393 hộ gia đình đã lập hồ sơ kỹ thuật.

Thứ hai, mở rộng diện tích trồng cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao, nâng quy mô diện tích trồng thảo quả dưới tán rừng từ 84 ha hiện nay lên 150 ha vào năm 2020. Trạm Khuyến nông và Trạm Kiểm lâm huyện Bát Xát chịu trách nhiệm hướng dẫn kỹ thuật canh tác bền vững, xây dựng liên kết tiêu thụ sản phẩm để nâng cao giá trị hàng hóa cho người dân 17 thôn bản.

Thứ ba, thực hiện khoán bảo vệ nghiêm ngặt 3.436,9 ha rừng tự nhiên phòng hộ xung yếu đầu nguồn, gắn chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng với hỗ trợ vốn phát triển chăn nuôi có kiểm soát. Đặt mục tiêu nâng mức thu nhập bình quân đầu người từ 1,85 triệu đồng lên trên 3,50 triệu đồng mỗi năm trước năm 2015, từng bước hạ tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 20%.

Thứ tư, tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật lâm sinh và chuyển giao công nghệ cho khoảng 30% lực lượng lao động nông nhàn (khoảng 1.000 lao động địa phương). Trung tâm học tập cộng đồng xã kết hợp với Chi cục Phát triển Lâm nghiệp tỉnh Lào Cai triển khai các mô hình vườn ươm giống bản địa, đảm bảo đưa tỷ lệ che phủ rừng toàn xã đạt trên 85% vào năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý Nhà nước tại Ủy ban nhân dân cấp xã và Phòng Nông nghiệp, Phòng Tài nguyên Môi trường cấp huyện: Luận văn cung cấp quy trình từng bước lập quy hoạch lâm nghiệp cấp xã có sự tham gia của người dân, áp dụng trực tiếp cho việc xử lý tranh chấp đất đai và phân bổ quỹ đất rừng tại địa phương.

Thứ hai, chuyên gia quy hoạch lâm nghiệp và kỹ sư lâm sinh: Tài liệu mang lại phương pháp luận thực chứng trong việc kết hợp bản đồ tài nguyên tỷ lệ 1:50.000 với công cụ đánh giá nhanh nông thôn, giúp xây dựng các phương án kinh doanh rừng khả thi tại vùng núi cao.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Kinh tế nông nghiệp: Đây là công trình tham khảo mẫu mực về kỹ thuật phân tích chi phí - lợi ích, cách thức ứng dụng các chỉ số tài chính và đánh giá chỉ số hiệu quả tổng hợp trong nghiên cứu hệ thống canh tác đồi núi.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án phát triển nông thôn miền núi: Luận văn cung cấp bài học thực tiễn giá trị về cách thức thu hút cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số như người Dao và người H'Mông cùng tham gia bảo vệ rừng phòng hộ biên giới gắn liền với phát triển sinh kế bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu chính của quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Cốc Mỳ là gì? Mục tiêu trọng tâm là xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn để quy hoạch, phân định rõ ràng 6.148,40 ha đất lâm nghiệp, hài hòa giữa bảo vệ 3.436,9 ha rừng phòng hộ và phát triển sinh kế cho 834 hộ dân, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội bền vững tại xã biên giới.

Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia đem lại lợi ích gì so với cách làm cũ? Phương pháp này thu hút trực tiếp 30 hộ dân đại diện cùng các già làng tham gia thảo luận lịch mùa vụ, sơ đồ tài nguyên và xếp hạng ưu tiên loài cây trồng, giúp giải quyết triệt để các mâu thuẫn sử dụng đất và nâng cao tính khả thi của bản quy hoạch khi triển khai.

Cơ cấu diện tích các loại rừng tại xã Cốc Mỳ hiện nay như thế nào? Tổng diện tích đất lâm nghiệp có rừng đạt 6.148,40 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 4.595,10 ha (với 3.436,9 ha rừng phòng hộ và 1.158,2 ha rừng sản xuất), rừng trồng chiếm 1.553,30 ha (với 791,50 ha rừng phòng hộ và 761,8 ha rừng sản xuất).

Nguyên nhân chính khiến tỷ lệ hộ nghèo tại địa bàn nghiên cứu lên tới 43,15% là gì? Tỷ lệ nghèo cao do địa hình có hơn 82,01% diện tích dốc trên 15 độ, đất canh tác nông nghiệp khan hiếm chỉ có 352,92 ha, tập quán sản xuất manh mún, khoảng 30% lao động nông nhàn chưa qua đào tạo nghề và sản phẩm lâm nghiệp chưa trở thành hàng hóa quy mô lớn.

Phương pháp phân tích kinh tế chi phí - lợi ích giúp ích gì trong việc chọn mô hình cây trồng? Phương pháp tính toán các chỉ số hiện tại ròng, tỷ số lợi ích trên chi phí và tỷ lệ hoàn vốn nội bộ giúp chứng minh mô hình trồng thảo quả đạt 84 ha hiện có và phát triển rừng trồng kinh tế mang lại hiệu quả vượt trội, đảm bảo an toàn vốn cho người dân.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở khoa học và khung pháp lý cho công tác quy hoạch bảo vệ, phát triển rừng cấp xã tại vùng cao biên giới.
• Đánh giá chính xác hiện trạng 6.148,40 ha đất lâm nghiệp, làm rõ các bất cập trong quản lý 1.256,1 ha đất chưa giao và đề xuất giải pháp tháo gỡ cụ thể.
• Ứng dụng thành công phương pháp có sự tham gia của người dân kết hợp phân tích kinh tế lượng hóa, đưa ra các mô hình nông lâm kết hợp tối ưu.
• Đóng góp luận cứ quan trọng giúp địa phương tái cơ cấu kinh tế, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ nghèo từ 43,15% và nâng cao độ che phủ rừng trên 85% trong giai đoạn 2010 - 2020.
• Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần tiếp tục nhân rộng mô hình quy hoạch có sự tham gia của cộng đồng cho các xã vùng cao miền núi phía Bắc nhằm bảo đảm an ninh sinh thái và biên giới quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Thế giới Từ thế kỷ 17 quy hoạch lâm nông nghiệp được xem như là một chuyên ngành bắt đầu bằng các quy hoạch vùng. Theo Olschowy [80, tr.37- 44] vào thời gian này quy hoạch quản lý rừng và lâm sinh ở Châu Âu được xem như là một lĩnh vực phát triển ở mức cao trên cơ sở QHSD đất. Từ thế kỷ 18, loài người đã bắt đầu nghiên cứu về đất.

Kết quả của những công trình nghiên cứu về phân loại, xây dựng bản đồ và quản lý đất đai làm cơ sở quan trọng cho việc quản lý và sử dụng đất đai, tăng năng suất trong sản xuất nông lâm nghiệp. Vào thế kỷ 18, theo Behrens [84,tr.80] thì “Lý thuyết về khu nông nghiệp” của Johan H. Thuenen đưa ra năm 1826 đã đánh dấu mốc lịch sử về lợi dụng canh tác nông nghiệp của các diện tích đất đai tại Đức. Lý thuyết này chỉ chú ý đến các yếu tố kinh tế xã hội cho quy hoạch sản xuất nông nghiệp.

Ông cho rằng khoảng cách giữa khu sản xuất và nơi tiêu thụ sản phẩm là một tham số kinh tế, các khu sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi cần được quy hoạch xung quanh trung tâm tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, hình thành “Vành đai Thuenen” là cơ sở cho quy hoạch sản xuất lâm nông nghiệp. Công trình nghiên cứu về quy hoạch sử dụng đất đã được quan tâm từ thế kỷ thứ 19. Các công trình nghiên cứu trên lĩnh vực này liên tục phát triển cả về mặt số lượng và chất lượng.

Công trình này đã đạt những thành tựu về phân loại đất và xây dựng bản đồ đất, được sử dụng làm cơ sở quan trọng cho việc tăng năng suất và sử dụng đất đai một cách có hiệu quả. Mô hình sử dụng đất đầu tiên trên thế giới là du canh, chính là những hệ thống nông nghiệp trong đó đất được phát quang để canh tác trong một thời gian bỏ hoá [Conklin, (1957)]. Du canh được xem là phương thức canh tác cổ xưa nhất nó ra đời vào cuối thời kỳ đồ đá mỗi khi con người đã tích luỹ được những kiến thức 5 ban đầu về tự nhiên. Loài người đã vượt qua thời kỳ này bằng cuộc cánh mạng về kỹ thuật và trồng trọt.

Mặc dù hạn chế nhiều mặt về môi trường sinh thái, song phương thức này vẫn được sử dụng khá phổ biến ở các vùng nhiệt đới. Về chiến lược phát triển kinh tế bền vững, du canh không được nhiều chính phủ và cơ quan quốc tế coi trọng bởi vì du canh được coi như là sự phí phạm về sức người, tài nguyên đất đai, là nguyên nhân chính gây ra xói mòn và thoái hoá đất, dẫn đến tình trạng sa mạc hoá xảy ra nghiêm trọng. Tại châu Âu, vào thập kỷ 30 và 40 quy hoạch ngành giữ vai trò lấp chỗ trống của quy hoạch vùng được xây dựng vào đầu thế kỷ. đã cho ra đời chuyên khảo đầu tiên về phân loại đất đai với tên “Phân loại đất đai cho quy hoạch sử dụng đất” [77,tr.

Đây cũng là tài liệu đầu tiên đề cập đến đánh giá khả năng của đất cho quy hoạch sử dụng đất. Từ năm 1967 Hội đồng nông nghiệp Châu Âu đã phối hợp với tổ chức FAO tổ chức nhiều hội nghị về phát triển nông thôn và quy hoạch sử dụng đất. Các hội nghị này khẳng định rằng quy hoạch vùng nông thôn trong đó quy hoạch các ngành sản xuất như nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, chế biến nhỏ. cũng như quy hoạch cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông phải dựa trên cơ sở quy hoạch đất đai.

Năm 1971 và 1975 các chuyên gia tư vấn họp tại Rome (Italia) và Geneve (Thụy Sỹ) để thảo luận về phương pháp luận quy hoạch nông thôn. Nội dung các cuộc thảo luận đã đề cập đến các phương pháp cùng tham gia trong quy hoạch cấp vĩ mô. Năm 1985 một nhóm chuyên gia tư vấn quốc tế về quy hoạch sử dụng đất được tổ chức FAO thành lập nhằm xây dựng một quy trình quy hoạch sử dụng đất. Theo Purnell năm 1988, mục tiêu của quy hoạch sử dụng đất đựợc các chuyên gia xác định là “Thiết lập các kế hoạch thực tiễn có khả năng sử dụng tốt nhất các loại đất đai nhằm đạt được các mục tiêu khác nhau để tăng sản xuất quốc gia, cải thiện đời sống, bảo vệ môi trường, đạt các lợi ích xã hội và giải trí”.

Bốn câu hỏi nền tảng 6 của quy hoạch đất đai là [81, tr.9-12]: Các vấn đề nào đang tồn tại và mục tiêu quy hoạch là gì? Có các phương án sử dụng đất nào? Phương án nào là tốt nhất? Có thể vận dụng vào thực tế như thế nào?. Wilkingson năm 1985 nghiên cứu quy hoạch sử dụng đất theo khía cạnh luật pháp. Ông đề nghị “Một hệ thống luật pháp thích hợp cần được phát triển nhằm mục đích: cung cấp chính sách và mục tiêu rõ ràng của Nhà nước về đất đai, thiết lập các tổ chức sử dụng đất phù hợp, yêu cầu sử dụng theo quy trình kế hoạch và kỹ thuật, tăng cường sự thông hiểu về sử dụng đất và khuyến khích xây dựng cơ chế giám sát và cưỡng chế” [82, tr. Dent và nhiều tác giả nghiên cứu sâu về quy trình quy hoạch vào năm 1988.

Ông khái quát quy hoạch sử dụng đất trên 3 cấp khác nhau và mối quan hệ của các cấp: kế hoạch sử dụng đất cấp quốc gia, cấp vùng (tỉnh, huyện) cấp cộng đồng (xã, thôn) [72, tr. Ông còn đề xuất quá trình quy hoạch gồm 4 giai đoạn và 10 bước. Năm 1976, trong khi xây dựng khung đánh giá đất đai, lần đầu tiên tổ chức FAO đã đề xuất cấu trúc khung quy hoạch sử dụng đất với 10 điểm chính [73, tr. Trong đó phân loại đánh giá và đề xuất các kiểu và dạng sử dụng đất được xét như là các bước chính trong quá trình quy hoạch.

Vấn đề quy hoạch sử dụng đất có sự tham gia của người dân đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu và công bố kết quả. Tại cuộc Hội thảo giữa Trường đại học lâm nghiệp Việt Nam và Trường tổng hợp kỹ thuật Dresden, vấn đề quy hoạch sử dụng đất có sự tham gia của người dân đã được Holm Uibrig đề cập khá đầy đủ và toàn diện [83]. Tài liệu đã phân tích một cách đầy đủ về mối quan hệ giữa các loại hình canh tác có liên quan như: Quy hoạch rừng, vấn đề phát triển nông thôn, quy hoạch sử dụng đất, phân cấp hạng đất và phương pháp tiếp cận mới trong quy hoạch sử dụng đất. Một vài kết luận rút ra từ kinh nghiệm của thế giới Từ các tài liệu nghiên cứu trên , đề tài đưa ra một số kết luận như sau: 7 - Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã phải lấy quy hoạch sử dụng đất làm nền tảng, kết hợp hài hoà giữa ưu tiên của cấp trên với nhu cầu của cộng đồng thông qua sự tham gia trực tiếp của người dân.

- Phân tích được mối quan hệ tác động lẫn nhau của các cấp quy hoạch lâm nông nghiệp, đặc biệt là cấp địa phương: xã, thôn bản và hộ gia đình để xác định rõ nội dung và phương pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng có tính đặc thù riêng của mỗi cấp. - Các phương pháp đánh giá đất đai của FAO, quy trình lập kế hoạch sử dụng đất cần được áp dụng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã, nhưng nên điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh của cộng đồng nông thôn Việt Nam. - Phương pháp cùng tham gia, phân tích hệ thống canh tác được coi là công cụ quy hoạch cấp xã cần được vận dụng vào đặc điểm kinh tế văn hoá xã hội và thể chế chính sách của Việt Nam. Việt Nam Từ thế kỷ 15, những hiểu biết về kinh nghiệm sử dụng đất đã được chú ý và tổng hợp thành tài liệu.

Trong “Vân Đài Loại Ngữ” của Lê Quý Đôn đã khuyên nông dân áp dụng luân canh lúa với cây họ đậu để tăng năng suất lúa. Trong thời kỳ pháp thuộc các công trình nghiên cứu đánh giá và QHSDĐ đai đã được các nhà khoa học Pháp nghiên cứu. Trong giai đoạn 1955 - 1975, công tác điều tra phân loại đã được tổng hợp một cách có hệ thống trong phạm vi toàn miền Bắc. Nhưng phải đến sau năm 1975 các số liệu nghiên cứu về phân loại đất mới được thống nhất.

Xung quanh chủ đề phân loại đất đã có nhiều công trình khác triển khai thực hiện trên các vùng sinh thái (Ngô Nhật Tiến, 1986; Đỗ Đình Sâm, 1994…). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chỉ mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu cơ bản, thiếu biện pháp đề xuất cần thiết cho việc sử dụng đất, công tác điều tra phân loại đã không gắn liền với công tác sử dụng đất. 8 Về quy hoạch phát triển lâm nông nghiệp, Đảng và Nhà nước ta có quan điểm rất rõ ràng. Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 nêu “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả.

Nhà nước giao đất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài”. Luật Đất đai năm 2003 tại điều 13 quy định rõ có 3 loại đất chính, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng với 6 quyền sử dụng tuỳ theo từng loại đất và mục đích sử dụng mà được giao cho tổ chức, cá nhân quản lý và sử dụng. Luật Đất đai nêu rõ trong mục 2 quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tại điều 23 là lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đai là một trong những nội dung quản lý Nhà nước đối với đất đai [18]. Luật Đất đai là cơ sở pháp lý cơ bản nhất cho quy hoạch nông lâm nghiệp.

Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 phân định rõ 3 loại rừng làm cơ sở cho quy hoạch lâm nghiệp [19]. Theo biên bản hội thảo quốc gia về “Quy hoạch sử dụng đất và giao đất lâm nghiệp” năm 1997 nhiều ý kiến cho rằng cần nghiên cứu tính thống nhất giữa 2 luật: Luật đất đai và Luật bảo vệ và phát triển rừng trong quy hoạch và giao đất nông nghiệp và đất lâm nghiệp, xác định rõ vai trò của địa phương, đặc biệt là cấp xã trong quy hoạch và giao đất giao rừng [2].