phần mở đầu và kết luận, bao gồm ba chương: CHUGNG 1: TONG QUAN VE CO CHẾ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CHUONG 2: TINH HINH VA THUC TRANG AP DUNG CO CHẾ MỚI VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TỪ KHI THỰC HIỆN ĐƯỜNG LỐI ĐỔI MỚI HIỆN NAY Ở NƯỚC TA (1986-1998), CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUAN LÝ TÀI CHÍNH TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC TA. Toàn bộ luận án có khối lượng 144 trang đánh máy, 24 bảng biểu, hình vẽ, cùng một danh mục tài liệu tham khảo. EEE CHUONG 1 TONG QUAN VE CO CHE QUAN LY TAI CHINH 1.1 BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG CỦA TÀI CHÍNH 1.1 Sự cần thiết khách quan của tài chính Tài chính là một phạm trù khách quan xuất biện trong quá trình tái sản xuất xã hội (sản xuất - phân phối - trao đổi - tiêu đùng). Tài chính là khâu phân phối dưới hình thức giá trị, điều đó cũng có nghĩa là phân phối tài chính chỉ xuất hiện khi việc phân chia tổng sản phẩm xã hội được diễn ra dưới dạng tiển tệ thay cho việc phân phối dưới hình thức | hién vat.
Xét về mặt xuất hiện của tài chính, hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau, tuy nhiên chúng ta có thể nghiên cứu và nhìn nhận theo sự lý giải sau: Quá trình sắn xuất - phân phối — trao đối - tiêu dùng có từ thời cộng sản nguyên thủy nhưng lúc đó việc phân phối mang tính chất tự nhiên dưới hình thái hiện vật, có sự phân công lao động xã hội nhưng sức sẵn xuất xã hội còn thấp cho nên việc phân phối còn mang tính chất bình quân. Khi xã hội phát triển, chăn nuôi đã tách ra khỏi trồng trọt, xã hội đã xuất hiện nhiều ngành nghề, nền kinh tế hàng hóa cũng phát triển.thì cần thiết phải có vật trao đối làm ngang giá chung nên tiền tệ đã xuất hiện. Xã hội ngày càng phát triển dẫn tới sự phần hóa giàu nghèo và giai cấp đã xuất hiện và điểu đó dẫn đến sự hình thành nên Nhà nước với mục đích bảo vệ cho một giai cấp nhất định. Cơ sở đảm bảo cho sự tổn tại và phát triển Nhà nước đầu tiên là cơ sở vật chất, muốn có nó Nhà nước phải phân phối một phần giá trị sản phẩm xã hội sáng tạo và thuế là hình thức tài chính đầu tiên được Nhà nước sử dụng để động viên một phần của cải vật chất đó.Theo cách hiểu truyền thống, sự ra đời, phát triển của tài chính có các đặc trưng: “ ¬ - Kinh tế hàng hóa là cơ sở để quyết định hình thành các quan hệ phân phối, cũng có nghĩa là cơ sở sâu xa để hình thành tài chính chính là nền kinh tế hàng hóa.
Đồng thời, Nhà nước là nguyên nhân trực tiếp của sự ra đời các quan hệ tài chính. - Vì tài chính gắn liển với nền kinh tế hàng hóa và chịu sự tác động của kinh tế hàng hóa nên ta xem tài chính là một phạm trù kinh tế, - Vì cùng ra đời với Nhà nước, và bị Nhà nước chi phối, đồng thời Nhà nước là một phạm trù lịch sử nên tài chính cũng là một phạm trù lịch sử.2 Khái niệm và bản chất của tài chính Hiện nay ở Việt Nam có nhiều khái niệm khác nhau về tài chính. Về đại thể có 3 loại khái niệm: - “Tài chính là tống thể các quan hệ kinh tế gắn liền với việc phân phối tổng sản phẩm quốc dân và các nguồn tiển tệ khác trong quá trình hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ để thực hiện các mục tiêu kinh tế-xã hội đã định” - “Tài chính là hệ thống các quan hệ tiền tệ,.” - “Tài chính là hệ thống phân phối.” Với mỗi khái niệm đương nhiên có mội sự lý giải riêng của nó. Bản chất cúa tài chính được xác định bới hai thành phần cơ bản, đó là thực chất và mục đích, vì để đưa ra khái niệm tài chính người ta phái diễn đạt thực chất của nó là gì và mục đích như thế nào.
Từ chính khái niệm này lại tiếp tục bàn về bản chất của tài chính. Xét về mặt ra đời và phát triển của nên tài chính, không phải chỉ đơn thuần tài chính gắn chặt với Nhà nước, mà còn được quyết định bởi nền tái sắn xuất xã hội với đặc điểm dư thừa về mặt sản phẩm, với sức mạnh tạo ra được từ các yếu tố tỉnh thần và vật chất. Tài chính bắt nguồn từ nền kinh tế mà ra và lại phục vụ cho nền kinh tế, Trong các công trình nghiên cứu về tài chính, nhiều tác giả cho rằng tài chính không chỉ là một mặt của quan hệ phân phối hiểu theo 4 nghĩa giản đơn mà còn bao gồm một bệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn lực tài chính bằng việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm đáp ứng yêu cầu tích lũy và tiêu dùng cúa các chủ thể trong xã hội. Thực vậy, tài chính là hệ thống các quan hệ kinh tế như sau: a) Quan hệ giữa Nhà nước với các tổ chức kinh tế.
Đây là quan hệ giữa Nhà nước và các tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp trên nhiều mặt: động viên tích lũy tiền tệ thông qua thuế; thực hiện các chính sách tiển tệ của Nhà nước thông qua việc miễn giảm thuế, bù lỗ, cho vay, trợ giá, bảo hiểm giá, tài trợ từ quỹ quốc gia. đầu tư để xây dựng cơ sở hạ tầng chú yếu hỗ trợ các doanh nghiệp. Quan hệ này cũng là quan hệ trung tâm của tài chính. Chính nó giải quyết vấn để tích tụ và tập trung vốn; tích lãy và tiêu dùng và cũng xuất phát từ đây, tạo nên cơ cấu then chốt của toàn bộ hệ thống tài chính đồng thời nó là nền tắng đế hình thành cơ chế quản lý kinh tế - tài chính.
b) Quan hệ giữa Nhà nước với các cơ quan chức năng của Nhà nước. Đây cũng là một loại quan hệ kinh tế gián tiếp. c) Quan hệ giữa Nhà nước và các tầng lớp dân cư. Quan hệ này thể hiện qua việc đóng thuế đối với kinh tế tư nhân, thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao; quan hệ tín dụng với các tẳng lớp dân cư: vay, cổ phiếu, trái phiếu, xổ số,.
các hình thức tự giác đóng góp khác; Nhà nước xây dựng các công trình phúc lợi, công cộng để phục vụ lợi ich toan dan. d) Quan hệ giữa các tổ chức kinh tế với các thành viên trong các tố chức, Quan hệ này thể hiện qua tién lương, tiển thưởng. Những vấn để trên cho chúng ta thấy: các quan hệ tài chính thực chất là các quan hệ tổng hợp và đa dạng nhất trong các quan hệ kinh tế- xã hội nói chung. Nói cách khác, các quan hệ tài chính gắn liển với việc 3 phân phối tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân, gắn liền với việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung (NSNN chẳng hạn) và không tập trung (doanh nghiệp công, doanh nghiệp tư.) nhằm mục đích phục vụ cho lợi ích nền kinh tế- xã hội của Nhà nước.3 Những nhân tố tác động đến bản chất của tài chính - Ban chat tài chính bị tác động bởi phương thức sản xuất trong đó trực tiếp là quan hệ san xuất.
Ở đây quan hệ sản xuất bao gồm quan hệ sở hữu, quan hệ phân phối và quản lý; cụ thể quan hệ sản xuất quyết định bắn chất tài chính ở các vấn để: + Mục tiêu, nội dung và chức năng của tài chính. + Cơ chế vận hành của các quan hệ tài chính. + Hình thức cơ cấu hệ thống tài chính. - Bản chất tài chính bị tác động bởi các quy luật kinh tế khách quan.
Bản chất tài chính phái tương ứng với phương thức sắn xuất, phù hợp với các quy luật: giá trị, cung - cầu, cạnh tranh. và các phạm trù giá cả v. chính các quy luật và các phạm trù này ảnh hưởng đến đặc tính, xu hướng của các quan hệ tài chính. - Bắn chất của tài chính bị tác động bởi bản chất chức năng của Nhà nước tương ứng.
Vì bản chất chức năng cúa Nhà nước thể hiện qua chiến lược, sách lược. và để phù hợp với chiến lược, sách lược này tài chính cũng phải có cơ chế vận hành, các quan hệ tương ứng.4 Chức năng của tài chính Tài chính có 2 chức năng cơ bản: a) Chức năng phân phối - Về nội dung, tài chính thực hiện phân phối tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân nhằm hình thành quỹ tích lũy và tiêu dùng nhằm. tạo cho cơ cấu cũng như nhịp độ phát triển một cách hợp lý. 6 - Về hình thức, tài chính phân phối dưới hình thức giá trị, nói một cách cụ thể là phân phối dưới hình thức bằng tiền.
- Cơ sở thực hiện các quan hệ phân phối dựa vào các quan hệ kinh tế: Theo K. Marx, tổng sắn phẩm xã hội được phân phối theo sơ dé: 1. Bù đắp tr liệu sản xuất tiêu hao. 3, Lập quỹ bảo hiểm và dự trữ.
4, Bảo đám nhu cầu quần lý của Nhà nước. Các chi phí thỏa mãn nhu cầu xã hội và các bảo đảm xã hội khác. Nuôi dưỡng những người không có khá năng lao động. Phân phối theo lao động.
Trong điều kiện lịch sử cụ thể của thời kỳ chú nghĩa đế quốc mà mình đang sống, Lênin đã bổ sung thêm sơ đổ phân phối nói trên bằng việc hình thành quỹ quốc phòng và an ninh trước khi được phân phối cho người lao động. Chức năng phân phối diễn ra qua 2 bước: phân phối lần đầu và phân phối lại. - Phân phối lần đầu là phân phối phần thu nhập cơ bản được sáng tạo trong nền kinh tế quốc dân giữa những người lao động hoạt động, trong lãnh vực sẵn xuất vật chất, - Phân phối lại hay còn gọi là tái phân phối đó là việc tiếp tục phân phối những phân phối lần đâu để đáp ứng mọi nhu câu của xã hội. Việc phân phối lại có ý nghĩa rất lớn: + Đảm báo nhu cầu của các hoạt động thuộc lĩnh vực không sản xuất vật chất.
+ Điều hòa thu nhập giữa các vùng và các ngành kinh tế khác nhau. + Thông qua phân phối lại thực hiện sự đóng góp công bằng giữa các tầng lớp dân cư. + Huy động các nguồn vốn nhàn rỗi để tham gia vào thị trường tài chính.