mở đầu cho một loạt các Hiệp định tự do hoá thương mại song phương với Jordani (2001), Singapore (2003), Australia và Thái Lan (2004). và một số thiết chế khu vực như Khu vực mậu dich tu do Trung MY (CAFTA), Lién minh hai quan Nam Phi (SACU) về những thoả thuận tương tự. Canada cũng có các hiệp định tự do hoá song phương với Chilê (2001), Costa Rica (2001), Israel và đang đàm phán xây dựng khu vực thương mại tự do với Singapore, Nam Mỹ và EU. Nhật Bản lần đầu tiên ký kết một FTA đầy đủ với Singapore vào năm 2002 và đồng thời đàm phán với nhiều đối tác khác trong khu vực Hàn Quốc, Philippin, Thái Lan, Malaysia, Mêxicô và gần đây nhất là thiết lập một khuôn khổ khung với ASEAN cũng với nội dung căn bản là thiết lập các FTA với các nước ASEAN.
Hiện có khoảng 190 hiệp định đang có hiệu lực và khoảng 60 hiệp định khác sẽ sớm đi vào hoạt động mặc dù chưa thông báo chính thức. WTO ước tính số lượng các hiệp định đang trong quá trình đàm phán và dự kiến có thể thông báo cho WTO vào năm 2005 sẽ lên tới gần 300. Sự gia tăng các liên kết kinh tế khu vực và song phương, nhất là của các nước khu vực châu Á- Thái Bình Dương, bắt nguồn từ một số nguyên nhân: Một là đối phó với bế tắc của những quá trình tự đo hoá kinh tế trong khung khổ Hiệp định đa phương của WTO. Vòng đàm phán Doha khó có thể kết thúc vào năm 2005 do các nước còn bất đồng về thời hạn và lĩnh vực tự do hoá.
Bên cạnh đó, quá trình tự do hoá thương mại và đầu tư trong khuôn khổ APEC và ASEAN còn gặp nhiều trở ngại do hiệu quả thấp và thời hạn mở cửa khác nhau giữa hai nhóm nước phát triển và kém phát triển. Hai là chủ nghĩa khu vực trở nên có lợi lớn cho các nước phát triển. Trước đây Hoa Kỳ luôn phản đối mọi hình thức liên kết kiph tế ở Đông Á do 1o ngại chủ nghĩa khu vực sẽ cố kết các nước nhỏ với nhau, hoặc sẽ giúp Nhật Bản hay Trung Quốc tập hợp lực lượng và làm suy yếu ảnh hưởng của mình. Tuy nhiên do đàm phán trong khuôn khổ WTO bế tắc, Hoa Kỳ đã chuyển từ lập trường chỉ ủng hộ cơ chế đa phương sang ủng hộ cả cơ chế song phương trong tự do hoá thương mại.
Ba là đối phó với tác động bất thường của khủng hoảng kinh tế. Cuộc khủng hoảng kinh tế châu Á năm 1997 đã buộc các nước Đông Á liên kết với nhau nhiều hơn để thu hút đầu tư, đẩy mạnh thương mại và hỗ trợ nhau về tài - chính. Mặc dù vậy các nước này vẫn chưa tạo được nền tảng của tăng trưởng kinh tế bền vững. Trong những thập kỷ qua, các nước Đông Á đã trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế thế giới với gần 2 tỷ người, chiếm 1/3 dân số, 22% GDP và 23% tổng giao dịch xuất nhập khẩu thế giới.
Nhưng do những khác biệt về chế độ chính trị, nền tảng văn hoá. quá trình nhất thể hoá kinh tế giữa các nước châu Á, đặc biệt là các nước Đông Á lại điễn ra hết sức chậm chạp, không tương xứng với tốc độ phát triển kinh tế của mình. Trong một vài năm gần đây, các chương trình tự do hoá của ASEAN không còn đem lại kết quả tăng cường liên kết nội khối như mong muốn. Thật vậy, nỗ lực đáng kể nhất của ASEAN cho mục tiêu tự do hoá là Chương trình thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung của ASEAN (CEPT/AFTA) được thực hiện từ năm 1993.
Đến năm 2003, 98,92% số dòng thuế của các nước ASEAN 6 đã được đưa vào Danh mục cắt giảm (IL), trong đó 99,6% các đòng thuế có thuế suất từ 0 đến 5%. Trái với những con số có vẻ khả quan đó, các nước ASEAN vẫn chưa thực sự quyết tâm tìm kiếm tiếng nói chung để xử lý triệt để các rào cản phi thuế quan như thủ tục hải quan, tiêu chuẩn chất lượng v. vốn làm tang chi phí đáng kể đối với các hoạt động thương mại giữa các nước trong khu vực. Kết quả là sau 10 năm thực hiện CEPT, tỷ trọng thương mại nội khối của ASEAN hầu như không có sự chuyển biến đáng kể, mức tăng trưởng rất chậm so với thương mại giữa ASEAN với các nước bên ngoài khối.
Không chỉ trong lĩnh vực tự do hoá thương mại hàng hoá, tự do hoá thương mại địch vụ và lĩnh vực đầu tư cũng hầu như không phát huy hiệu quả do mức cam kết quá thấp. CEPT cũng như các chương trình hợp tác của ASEAN không thể khắc phục được sự chia cắt thị trường giữa các nước ASEAN và kết quả là những ưu thế khu vực của ASEAN về nguồn tài nguyên, nhân lực, môi trường kinh doanh để tạo nên những mặt hàng có ưu thế cạnh tranh trên cấp độ khu vực không được phát huy hiệu quả. Đó chính là những nguyên nhân chủ yếu làm suy giảm động cơ hợp tác và phát triển của ASEAN vẻ lâu dài. Trong tình hình phát triển của xu thế toàn cầu hoá và khu vực hoá nên __ kinh tế, sự cạnh tranh trên thế giới ngày càng quyết liệt.
Sự thiệt hại do những chính sách ưu đãi của các liên minh kinh tế dành cho các thành viên đã tạo ra 10 những khó khăn không nhỏ cho các nước ngoài liên minh, làm cho các nước ASEAN cảm thấy cần phải xây dựng một liên minh kinh tế và thương mại lớn mạnh để có sức cạnh tranh cao hơn. Mặt khác, việc xây dựng khu mậu dịch tự do châu Á cũng chịu ảnh hưởng của các tác nhân bên ngoài khác. Chẳng hạn, Hoa Kỳ đang xúc tiến các kế hoạch mở rộng khu mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA) đến cả châu Mỹ latinh và dự định thành lập khu mậu dịch tự do cả châu Mỹ và châu Á tức là khối thị trường chung Thái Bình Dương. Liên minh châu Âu cũng mở rộng xuống phía Nam và phía Đông làm hạn chế trao đối thương mại của các nước Đông Á với các nước Đông Âu.
Việc xây dựng khu mậu dịch tự do các nước châu Á bao gồm cả Trung Quốc và các nước ASEAN đã trở thành nhu cầu bức bách trong điều kiện phải đối mặt với sự thách thức của NAFTA va EU. Xu hướng tăng cường liên kết kinh tế giữa Trung Quốc và ASEAN Khủng hoảng tài chính và tiên tệ ở Đông Á đã làm cho các nước Đông Nam Á thức tỉnh. Sự chậm trễ và sai lầm trong việc xử lý khủng hoảng tài chính và tiên tệ ở Đông Á đã cho thấy những hậu quả của sự phụ thuộc của nên kinh tế của Đông Á vào các nên kinh tế bên ngoài. Trong 10 nước ASEAN, trong đó phải kể đến Singapore, Thái Lan, Malaysia, xuất khẩu sang Hoa Kỳ đã trở thành động lực để phát triển kinh tế, khi nhu cầu của thị trường Hoa Kỳ thay đổi thì cả nên kinh tế sẽ rơi vào tình cảnh khó khăn.
Từ cuối năm 2000, nền kinh tế của Hoa Kỳ, Nhật Bản và EU lần lượt rơi vào tình trạng suy thoái. Vì thế xuất khẩu của ASEAN gặp khó khăn trầm trọng về thị trường, tốc độ tăng trưởng kinh tế đã chậm lại, buộc các nước ASEAN phải đi tìm một không gian phát triển tại châu Á. Tăng cường xuất khẩu đối với khu vực này đã trở thành sự lựa chọn sáng suốt. Đây cũng là nguyên nhân chủ yếu mà ASEAN tăng nhanh việc thúc đẩy tiến trình “nhất thể hoá” mat dịch tự đo khu vực.
Trái với xu thế không lạc quan của nền kinh tế thế giới, nền kinh tế của Trung Quốc trong những năm qua đã tăng trưởng không ngừng với mức tăng GDP bình quân trong giai đoạn 1997 — 2001 đạt 7,6% /năm. Trong khi sự bùng nổ khủng hoảng tài chính ở châu Á đã làm cho nền kinh tế của nhiều nước tại. 11 châu Á bị tác động nghiêm trọng, Trung Quốc đã giữ cho đồng nhân dân tệ không bị sụt giá, góp phần vào sự ổn định kinh tế của châu Á. Với vị trí địa lý gần kể, Trung Quốc có ảnh hưởng đáng kể đối với các nước ASEAN.
Những năm 90 của thế kỷ 20, mối quan hệ kinh tế, chính trị giữa Trung Quốc và các nước ASEAN đã đạt được sự phát triển quan trọng. Từ năm 1991, Trung Quốc đã thiết lập quan hệ ngoại giao hoặc khôi phục quan hệ ngoại giao với tất cả các nước ASEAN. 5 năm sau đó, Trung Quốc lại trở thành nước đối thoại toàn diện với các nước ASEAN. Tình hình tốt đẹp của quan hệ chính trị giữa Trung Quốc và ASEAN đã đem lại sự tất yếu cho việc phát triển quan hệ hợp tác kinh tế thương mại hai bên.
ASEAN còn là bạn hàng quan trọng của Trung Quốc về nhận thầu công trình và hợp tác dịch vụ. Những thành tựu đó đặt cơ sở cho hai bên xây dựng khu mận dịch tự do. Hiện nay, Trung Quốc và ASEAN đều là bạn hàng mau dich quan trong của nhau. Trong mậu địch đối ngoại của Trung Quốc vai trò của ASEAN không ngừng tăng lên, trở thành bạn hàng lớn thứ 5 sau Nhật Bản, Mỹ, EU và Hồng Kông.
Đồng thời, Trung Quốc cũng trở thành bạn hàng lớn thứ 6 của ASEAN sau Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU, Hồng Kông và Đài Loan. Theo số liệu thống kê của Trung Quốc, kim ngạch ngoại thương giữa Trung Quốc và ASEAN năm 2003 đạt 78,252 tỷ USD (tăng 42,87% so với năm 2002), chiếm 9,1% tổng kim ngạch ngoại thương của Trung Quốc (tỷ lệ này năm 1991 là 5,8%). Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, tính đến tháng 12/2003, các nước ASEAN đã có 19.281 dự án đầu tư tại Trung Quốc với tổng giá trị 64,59 tỷ USD, trong khi Trung Quốc cũng đã đầu tư vào 857 dự án ở các nước ASEAN với tổng giá trị 941 triệu USD. Trao đổi địch vụ du lịch giữa Trung Quốc và ASEAN tăng rất nhanh với mức độ tăng là 65,1% trong 5 năm qua.
Năm 1998, các nước ASEAN có 1,2 triệu người đến Trung Quốc du lịch, đến năm 2001 tăng lên 1,98 triệu người. Trung Quốc tích cực tham gia giúp đỡ và thúc đẩy hợp tác kinh tế khu vực Đông Á và hợp tác kinh tế tiểu vùng. Hợp tác tiểu vùng sông Mê Kông đã thu được bước tiến khởi đầu rất khả quan, mở ra những phương thức mới cho hợp tác kinh tế thương mại giữa Trung Quốc và ASEAN. Trung Quốc gia nhập WTO là chất xúc tác để xây dựng khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc Tháng 11/2001 Trung Quốc đã trở thành thành viên chính thức của Tổ chức thương mại thế giới (WTO).
