Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh trưởng của cây bương lông dendrocalamus giganteus tại huyện tuần giáo tỉnh điện biên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh trưởng của cây bương lông Dendrocalamus giganteus tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên.

• Tác giả: Phạm Thị Ly
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh trưởng của cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ CÁC VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Về thực tiễn
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Nghiên cứu về cây tre trúc ở trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Nghiên cứu về tre trúc trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu về phân loại, phân bố
• 2.2.3. Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái của các loài tre trúc trên thế giới
• 2.2.4. Nghiên cứu về tre trúc ở Việt Nam
• 2.2.5. Nghiên cứu về phân loại, phân bố tre trúc ở Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Điều tra tình hình phân bố và đặc điểm hình thái cây Bương lông điện biên tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 3.2.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng về chiều cao và đường kính của cây, số cây/khóm theo tuổi
• 3.2.3. Nghiên cứu điều kiện lập địa (đất) và thành phần thực vật và khả năng phòng hộ cây Bương lông
• 3.2.4. Tìm hiểu kinh nghiệm bản địa về trồng và chăm sóc, giá trị sử dụng của cây Bương tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu và các chỉ tiêu theo dõi
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái và phân bố cây Bương lông tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái cây
• 4.1.2. Đặc điểm phân bố
• 4.1.3. Đặc điểm sinh trưởng của cây Bương lông tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 4.2. Kết quả điều tra điều kiện lập địa (đất), thành phần cây bụi và khả năng phòng hộ của cây Bương lông tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 4.2.1. Đặc điểm đất sinh trưởng của cây Bương lông
• 4.2.2. Thành phần thực vật trong rừng Bương lông
• 4.2.3. Khả năng phòng hộ của rừng Bương
• 4.3. Tổng kết kiến thức bản địa của người dân trong việc trồng, chăm sóc và giá trị sử dụng cây Bương lông tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên
• 4.4. Kỹ thuật trồng bằng giống gốc
• 4.5. Giá trị sử dụng của cây Bương lông
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm phân bố cây Bương lông Dendrocalamus giganteus

Cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) là một trong những loài tre lớn nhất tại Việt Nam, phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên. Đặc điểm phân bố của loài này không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn liên quan đến các yếu tố sinh thái như độ cao, độ ẩm và loại đất. Theo nghiên cứu, cây Bương lông thường mọc ở những khu vực có độ cao từ 500 đến 1.200 mét so với mực nước biển, nơi có khí hậu ẩm ướt và lượng mưa trung bình từ 1.500 đến 2.500 mm/năm. Điều này cho thấy rằng môi trường sống lý tưởng cho cây Bương lông là những khu rừng có độ che phủ cao, giúp bảo vệ cây khỏi các yếu tố bất lợi từ môi trường. Việc nghiên cứu phân bố của cây Bương lông không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn nguồn gen mà còn hỗ trợ cho việc phát triển bền vững tài nguyên rừng tại địa phương.

1.1. Phân tích điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên tại huyện Tuần Giáo rất thuận lợi cho sự phát triển của cây Bương lông. Địa hình nơi đây chủ yếu là đồi núi, với độ dốc vừa phải, tạo điều kiện cho nước mưa không bị xói mòn. Đất đai tại khu vực này thường là đất đỏ bazan, giàu dinh dưỡng, thích hợp cho sự sinh trưởng của cây trồng. Nghiên cứu cho thấy rằng cây Bương lông có khả năng phát triển tốt trên các loại đất có độ pH từ 5.5 đến 6.5, với độ ẩm đất cao. Điều này cho thấy rằng việc bảo tồn và phát triển cây Bương lông cần phải chú trọng đến việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên của nó, đồng thời khuyến khích các biện pháp canh tác bền vững để duy trì nguồn tài nguyên này.

II. Đặc điểm sinh trưởng của cây Bương lông

Cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) có tốc độ sinh trưởng nhanh, với chiều cao có thể đạt từ 18 đến 24 mét và đường kính gốc từ 20 đến 25 cm. Nghiên cứu cho thấy rằng cây có thể đạt chiều cao tối đa trong khoảng thời gian từ 3 đến 5 năm. Đặc điểm này không chỉ giúp cây Bương lông trở thành nguồn nguyên liệu quý giá cho ngành công nghiệp chế biến mà còn tạo ra giá trị kinh tế cao cho người dân địa phương. Việc theo dõi sự sinh trưởng của cây Bương lông cũng cho thấy rằng số lượng cây trên mỗi khóm có thể dao động từ 5 đến 10 cây, tùy thuộc vào điều kiện chăm sóc và môi trường sống. Điều này cho thấy rằng việc quản lý và phát triển cây Bương lông cần phải được thực hiện một cách khoa học và hợp lý để đảm bảo nguồn cung cấp nguyên liệu bền vững.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng

Sinh trưởng của cây Bương lông chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó có điều kiện khí hậu, đất đai và sự chăm sóc của con người. Nghiên cứu cho thấy rằng cây Bương lông phát triển tốt nhất trong điều kiện khí hậu ẩm ướt, với nhiệt độ trung bình từ 20 đến 30 độ C. Ngoài ra, việc cung cấp đủ nước và dinh dưỡng cho cây cũng là yếu tố quan trọng quyết định đến sự sinh trưởng. Các biện pháp chăm sóc như tưới nước, bón phân và kiểm soát sâu bệnh cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo cây phát triển khỏe mạnh. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại cũng có thể giúp nâng cao năng suất và chất lượng của cây Bương lông, từ đó gia tăng giá trị kinh tế cho người dân.

III. Giá trị sử dụng của cây Bương lông

Cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa văn hóa và sinh thái. Thân cây được sử dụng làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến gỗ, sản xuất giấy và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Măng Bương lông cũng là một loại thực phẩm được ưa chuộng, có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon. Theo nghiên cứu, một bụi cây Bương lông có thể cho tới 180 kg măng tươi mỗi năm, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân địa phương. Ngoài ra, cây Bương lông còn có khả năng cải thiện môi trường sống, giúp bảo vệ đất và ngăn chặn xói mòn. Việc phát triển cây Bương lông không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

3.1. Ứng dụng trong đời sống

Cây Bương lông được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày của người dân địa phương. Thân cây có thể được sử dụng để xây dựng nhà cửa, làm đồ gia dụng và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Măng Bương lông không chỉ là thực phẩm bổ dưỡng mà còn có giá trị kinh tế cao, được tiêu thụ cả trong và ngoài nước. Việc phát triển cây Bương lông không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững tài nguyên rừng. Các sản phẩm từ cây Bương lông ngày càng được ưa chuộng trên thị trường, mở ra nhiều cơ hội cho người dân trong việc phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tre trúc là nhóm thực vật thuộc họ Hòa thảo (Poaceae / Gramineae), đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng và kinh tế nông lâm nghiệp tại nhiều quốc gia nhiệt đới. Tại Việt Nam, tre trúc là nguồn lâm sản ngoài gỗ có giá trị ứng dụng đa dạng từ xây dựng, sản xuất ván ép, bột giấy sợi cho đến cung cấp măng thực phẩm. Trong số các loài tre bản địa có kích thước lớn, loài Bương lông Điện Biên (Dendrocalamus giganteus) là loài tre mọc cụm đa tác dụng nổi bật với chiều cao từ 18–24 m, đường kính thân đạt 20–25 cm, vách thân dày và ít cành nhánh ở phần dưới. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc tính sinh thái, phân bố lâm học, khả năng sinh trưởng cũng như kinh nghiệm gây trồng loài cây này tại các tỉnh miền núi phía Bắc còn rất hạn chế. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài "Nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh trưởng của cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên" đã được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu lâm học phục vụ bảo tồn và phát triển nguồn nguyên liệu tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Về lý luận: Xác định đặc điểm phân bố tự nhiên/gây trồng và các chỉ tiêu sinh trưởng của cây Bương lông tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên.
2. Về thực tiễn: Đề xuất các giải pháp kỹ thuật nhân giống, chăm sóc và phát triển cây Bương lông nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu chế biến lâm sản cho tỉnh Điện Biên và các vùng lân cận.

Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Điều tra tình hình phân bố và mô tả đặc điểm hình thái học của cây Bương lông Điện Biên tại địa bàn nghiên cứu.
2. Đo đếm và đánh giá các chỉ tiêu sinh trưởng về chiều cao vút ngọn ($V_n$), đường kính lóng thứ 5 ($D_{lóng}$), đường kính bụi ($D_{bụi}$) và số cây/khóm theo cấp tuổi.
3. Nghiên cứu điều kiện lập địa (đặc điểm phẫu diện đất), thành phần thực vật cây bụi thảm tươi đi kèm và khả năng phòng hộ chống xói mòn của rừng Bương lông.
4. Tổng hợp kinh nghiệm và kiến thức bản địa của người dân địa phương về kỹ thuật nhân giống hom gốc, thời vụ trồng, biện pháp chăm sóc và giá trị sử dụng của cây Bương lông.

Đối tượng nghiên cứu là cây Bương lông Điện Biên (Dendrocalamus giganteus). Phạm vi không gian nghiên cứu được thực hiện tại 2 xã (xã Quài Cang và xã Chiềng Sinh) thuộc huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên. Phạm vi thời gian và số liệu điều tra thực địa được hoàn thành vào tháng 5 năm 2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân loại

Khóa luận kế thừa các công trình nghiên cứu về hình thái, sinh thái và kỹ thuật gây trồng tre trúc trên thế giới và Việt Nam, bao gồm:

• Các tài liệu phân loại và tài nguyên tre trúc thế giới của Biswas (1995), Gamble (1896), Dransfield & Widjaja (1995), Rao & Rao (1995, 1999), cùng các báo cáo của Tổ chức Mây Tre Quốc tế (INBAR, 1994) và FAO.
• Các công trình nghiên cứu tre nứa trong nước của Phạm Hoàng Hộ (1999), Nguyễn Tử Ưởng (2000), Nguyễn Hoàng Nghĩa (2005), Lê Viết Lâm (2005), Nguyễn Ngọc Bình và Phạm Đức Tuấn (2007).
• Tổng quan điều kiện tự nhiên, địa hình chia cắt mạnh (70% diện tích núi cao trên 800 m), khí hậu nhiệt đới gió mùa phân hóa 2 mùa mưa - khô, và đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Tuần Giáo căn cứ theo Nghị định số 135/2006/NĐ-CP và báo cáo quy hoạch sử dụng đất địa phương năm 2014.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và thu thập dữ liệu

Khóa luận áp dụng phương pháp điều tra lâm học truyền thống kết hợp điều tra xã hội học nông thôn:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ tài liệu khoa học, niên giám thống kê và báo cáo của Trạm Khuyến nông - Khuyến ngư huyện Tuần Giáo.
• Khảo sát thực địa và lập ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 30 ô tiêu chuẩn điển hình tạm thời trên các dạng lập địa khác nhau tại 2 xã (Quài Cang: 18 OTC; Chiềng Sinh: 12 OTC), diện tích mỗi OTC là $500\text{ m}^2$.
  • Trong mỗi OTC, tiến hành đo toàn bộ số khóm Bương; mỗi khóm đo $2/3$ tổng số cây.
  • Sử dụng thước đo cao để đo chiều cao vút ngọn ($V_n$), dùng thước kẹp đo đường kính lóng thân ở vị trí lóng thứ 5 ($D_{lóng}$), đo đường kính bụi ($D_{bụi}$), đếm số cây/bụi và phân loại theo 4 cấp tuổi (Tuổi 1, Tuổi 2, Tuổi 3, Tuổi >4).
  • Sử dụng máy định vị GPS cầm tay để xác định độ cao tuyệt đối và địa bàn cầm tay để xác định độ dốc, hướng dốc.
• Điều tra thực bì và cây tái sinh: Từ tâm mỗi bụi Bương lông, lập các ô dạng bản (ODB) có kích thước $8\text{ m} \times 5\text{ m}$ ($40\text{ m}^2$) theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc (tổng số 12 ODB điển hình) để xác định thành phần loài cây bụi, thảm tươi và độ che phủ.
• Điều tra lập địa và phẫu diện đất: Lập 7 OTC đại diện để đào phẫu diện đất sâu đến 80 cm; mô tả trực tiếp các tầng phát sinh ngoài thực địa về màu sắc, thành phần cơ giới, độ chặt, độ ẩm, tỷ lệ đá lẫn (%) và tỷ lệ rễ cây (%).
• Điều tra kiến thức bản địa: Phỏng vấn bán cấu trúc bảng hỏi đối với 30 hộ gia đình trực tiếp gây trồng Bương lông về nguồn gốc giống, tuổi cây chọn làm hom gốc, thời vụ trồng và kỹ thuật chăm sóc.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các tham số thống kê mô tả (giá trị trung bình, sai tiêu chuẩn) bằng phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu lâm sinh học cho loài Bương lông Điện Biên (Dendrocalamus giganteus), xác định mục tiêu lý luận, mục tiêu thực tiễn, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và ý nghĩa khoa học của đề tài trong công tác quản lý tài nguyên rừng bền vững.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước về tài nguyên tre trúc:

• Trên thế giới: Hiện có khoảng 1.250–1.300 loài thuộc hơn 70 chi, phân bố trên diện tích 36,77 triệu ha rừng tre (châu Á chiếm 23,6 triệu ha). Phân tích tình hình khai thác măng và gỗ tre tại Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Thái Lan.
• Tại Việt Nam: Thống kê có 194 loài thuộc 26 chi (Lê Viết Lâm, Nguyễn Hoàng Nghĩa, Nguyễn Tử Ưởng), diện tích rừng tre tự nhiên khoảng 1,48 triệu ha và rừng trồng khoảng 81.013 ha (thời điểm 2004).
• Khu vực nghiên cứu: Trình bày chi tiết điều kiện tự nhiên huyện Tuần Giáo (diện tích 113.776,82 ha sau điều chỉnh theo Nghị định 135/2006/NĐ-CP; nhiệt độ trung bình $18,2^\circ\text{C}$, lượng mưa trung bình 1.600–1.800 mm/năm; mạng lưới sông Mã, sông Đà) và tình hình kinh tế - xã hội (dân số 81.912 người, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 92,15%, chủ yếu là người Thái 58,98% và người Mông 26,31%).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định rõ đối tượng khảo sát là loài Bương lông Điện Biên, bố trí mạng lưới 30 OTC ($500\text{ m}^2$/OTC), 12 ODB ($40\text{ m}^2$/ODB), 7 phẫu diện đất, mẫu phỏng vấn 30 hộ dân, các tiêu chí phân loại cấp tuổi (dựa trên màu sắc vỏ, phấn trắng, lông rỉ sắt, vết địa y và âm thanh khi gõ dao) cùng phương pháp phân tích số liệu thống kê.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Đặc điểm hình thái học

Khóa luận mô tả chi tiết các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của cây Bương lông:

• Thân khí sinh: Mọc cụm thưa, thân thẳng đứng. Thân tuổi 1 có phấn trắng và lông phớt tím/rỉ sắt; tuổi 2 rụng lông lộ màu xanh; tuổi 3 xuất hiện vết địa y; tuổi >4 có màu xanh sẫm, nhiều vết mốc và địa y.
• Lá: Phiến lá thuôn dài, đầu nhọn kim; mặt dưới có lông; gân lá có 14–15 đôi; lưỡi lá cao 0,2 cm; cuống lá dài 0,5 cm, rộng 1 cm.
• Mo thân: Bẹ mo chất da dày, mặt ngoài phủ lông màu rỉ sắt, mặt trong nhẵn. Bẹ mo gốc có đáy dưới rộng 50–56 cm, cao 21–22 cm, đáy trên rộng 6–8 cm; phiến mo hình tam giác (gốc phiến rộng 4,5–5 cm, giữa rộng 3,5–4,5 cm); lưỡi mo cao 8–10 cm với mép lông cứng 0,1 cm.
• Cành: Phân cành cao từ $3/4$ chiều cao cây trở lên; góc phân cành từ $30^\circ$–$45^\circ$; tại mỗi đốt có 1 cành chính lớn (dạng đùi gà, có rễ khí sinh ở gốc) và nhiều cành phụ.
• Thân ngầm & Rễ: Thân ngầm dạng củ ngắn, phân 5–10 đốt (đốt dài 2–8 cm, đường kính 3–8 cm), mỗi thân ngầm sinh ra 1–2 chồi măng. Hệ rễ chùm phát triển dày đặc quanh gốc khí sinh và các đốt thân ngầm.
• Hoa: Cụm hoa hình chùy tròn cỡ lớn; bông nhỏ dài 2–4 cm, rộng 6,5–7,5 mm, chứa 5–6 hoa nhỏ; chỉ nhị dài 1,5–3,0 cm, bao phấn dài 8–12 mm.

2. Đặc điểm phân bố và sinh trưởng

Cây Bương lông phân bố theo dạng cụm rải rác ở chân đồi, sườn đồi và đỉnh đồi tại dải độ cao từ 790 m đến 1.350 m (trung bình 977,03 m). Trong 30 OTC điều tra, tổng số cây ghi nhận là 1.065 cây trên 41 bụi. Mỗi OTC chỉ có từ 1–3 bụi do tập quán trồng quảng canh quanh nhà hoặc nương rẫy.

Địa điểm điều tra	Số OTC	Tổng số bụi	Đường kính bụi TB ($D_{bụi}$ - m)	Đường kính lóng thứ 5 ($D_{lóng}$ - cm)	Chiều cao vút ngọn ($V_n$ - m)	Độ dốc trung bình ($^\circ$)
Xã Quài Cang	18	24	3,75	14,80	21,54	13,18
Xã Chiềng Sinh	12	17	2,45	14,78	21,68	12,58
Tổng / Trung bình	30	41	—	—	—	977,03 m (độ cao TB)

Kết quả so sánh cho thấy đường kính lóng ($14,78\text{ cm} \approx 14,80\text{ cm}$) và chiều cao vút ngọn ($21,54\text{ m} \approx 21,68\text{ m}$) giữa hai xã tương đương nhau, nhưng đường kính bụi ở Quài Cang lớn hơn Chiềng Sinh ($3,75\text{ m}$ so với $2,45\text{ m}$).

3. Điều kiện lập địa đất đai và thực bì

Đặc điểm phẫu diện đất có cây Bương lông phân bố được tổng hợp qua mô tả 4 tầng phát sinh:

Độ sâu tầng đất	Màu sắc	Thành phần cơ giới	Cấu tượng & Trạng thái	Độ ẩm & Độ chặt	Tỷ lệ đá lẫn (%)	Tỷ lệ rễ cây (%)
0 – 2 cm	—	Xác hữu cơ	Lớp thảm mục rơi rụng (lá, cành khô)	—	—	—
2 – 20 cm	Nâu đen	Thịt nhẹ pha cát	Nhiều rễ cây, xác thực vật hoai mục	Tơi xốp, hơi ẩm	5%	35%
21 – 50 cm	Nâu vàng	Thịt nhẹ	Khá nhiều rễ cây xen lẫn đá sỏi	Hơi chặt, ẩm	20%	25%
51 – 80 cm	Vàng tươi	Thịt nặng	Ít rễ cây, nhiều đá sỏi	Chặt, ẩm	25%	10%

Về thực bì, các loài cây bụi thảm tươi đi kèm chủ yếu gồm: Mua, Bui bui, Cà gai, Dương xỉ, Xuyến chi, Trinh nữ, Cỏ ranh, Cỏ may, Guột, Dây mâm xôi. Các ô dạng bản càng gần tâm bụi Bương thì mật độ cây bụi thảm tươi càng thấp do tác động che sáng của tán lá, lớp thảm mục dày và mạng lưới rễ chùm cạnh tranh dinh dưỡng. Độ che phủ của tầng thực bì dao động từ 8% đến 20%.

4. Kiến thức bản địa về nhân giống, trồng và sử dụng

• Kỹ thuật chọn tuổi gốc làm giống (hom củ): Khảo sát 30 hộ dân cho thấy:
  • Tuổi 9–12 tháng: 16 hộ (53,33%) — là độ tuổi bánh tẻ cho tỷ lệ sống cao nhất.
  • Tuổi >12–18 tháng: 8 hộ (26,67%).
  • Tuổi 6–9 tháng: 5 hộ (16,67%).
  • Tuổi >18 tháng: 1 hộ (3,33%).
• Thời vụ trồng:
  • Vụ Xuân (tháng 1–4): 22 hộ (73,33%) do thời tiết mưa phùn, ẩm ướt, nhiệt độ thích hợp.
  • Vụ Mưa (tháng 5–8): 8 hộ (26,67%).
  • Vụ Thu - Đông (tháng 9–12): 0 hộ (0%) do đất hanh khô, cây hom khó bén rễ.
• Kỹ thuật chăm sóc: Chặt hom gốc chừa đoạn thân cao 80–120 cm có chứa nước trong lóng. Năm thứ nhất làm cỏ vun gốc đường kính 80–100 cm sau khi trồng 2–3 tháng; bón phân sau 3 tháng. Từ năm thứ 2 trở đi xới xáo trừ cỏ 2 lần/năm (lần 1 vào tháng 4–5; lần 2 vào tháng 9–10).
• Giá trị kinh tế và sử dụng: Thân cây dùng làm cột buồm, dựng nhà, làm sàn bếp, máng dẫn nước, nguyên liệu ván ghép thanh và giấy. Măng Bương to, đạt trọng lượng lên tới 15 kg/măng, năng suất một bụi lớn đạt tới 180 kg măng tươi/năm (thu 10–15 măng/bụi). Lá Bương to dùng để gói bánh, làm thức ăn gia súc và sấy khô xuất khẩu.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra các kết luận tổng quát về khả năng thích ứng sinh thái của Bương lông trên đất feralit Tuần Giáo và kiến nghị các biện pháp nhân rộng diện tích trồng rừng thâm canh.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

• Khóa luận xác lập bộ số liệu định lượng về sinh trưởng của Bương lông Điện Biên tại Tuần Giáo: Chiều cao vút ngọn trung bình đạt $21,54\text{ m}$ (Quài Cang) và $21,68\text{ m}$ (Chiềng Sinh); đường kính lóng thứ 5 đạt $14,80\text{ cm}$ (Quài Cang) và $14,78\text{ cm}$ (Chiềng Sinh); kích thước đường kính khóm bụi dao động từ $2,45\text{ m}$ đến $3,75\text{ m}$.
• Xác định phổ phân bố sinh thái của loài ở đai cao từ 790 m đến 1.350 m so với mực nước biển, trên các lập địa có độ dốc trung bình từ $12,58^\circ$ đến $13,18^\circ$, tầng đất dày trên 80 cm với thành phần cơ giới từ thịt nhẹ pha cát đến thịt nặng.
• Hệ thống hóa tập quán kỹ thuật bản địa: Khẳng định phương pháp nhân giống bằng hom gốc đạt tỷ lệ sống trên 90% khi chọn cây tuổi 9–12 tháng (chiếm 53,33% lựa chọn của người dân) và trồng vào vụ Xuân (73,33% lựa chọn).

Đóng góp của khóa luận

• Cung cấp dẫn liệu lâm học thực địa chi tiết đầu tiên về hình thái học (thân khí sinh, mo thân, thân ngầm, cụm hoa) và cấu trúc phân bố của loài Bương lông Điện Biên (Dendrocalamus giganteus) tại địa bàn huyện Tuần Giáo.
• Kết hợp nghiên cứu lâm sinh với tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc thiểu số vùng cao, tạo cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chỉ được thực hiện trên quy mô hẹp tại 2 xã (Quài Cang, Chiềng Sinh) thuộc huyện Tuần Giáo trong phạm vi 30 ô tiêu chuẩn tạm thời; chưa theo dõi diễn biến sinh trưởng theo thời gian nhiều năm; chưa tiến hành khảo nghiệm nhân giống bằng cành hoặc nuôi cấy mô. Toàn bộ đối tượng khảo sát là cây trồng phân tán/quảng canh hộ gia đình, chưa có rừng trồng thuần loài tập trung quy mô lớn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi điều tra sinh thái trên toàn tỉnh Điện Biên và vùng Tây Bắc; nghiên cứu thử nghiệm các phương pháp nhân giống sinh dưỡng quy mô công nghiệp (chiết cành, giâm cành, nuôi cấy mô); hoàn thiện quy trình kỹ thuật thâm canh rừng Bương lông lấy măng và lấy thân gỗ kết hợp.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Nông lâm kết hợp trong việc học tập phương pháp điều tra thực địa ô tiêu chuẩn, phân tích phẫu diện đất lâm nghiệp và mô tả hình thái thực vật tre trúc.
• Cán bộ khuyến nông, lâm nghiệp địa phương làm tài liệu hướng dẫn kỹ thuật lựa chọn hom gốc, xác định thời vụ và chăm sóc cây Bương lông phục vụ các chương trình trồng rừng kinh tế, phủ xanh đất trống đồi núi trọc và phòng hộ đầu nguồn sông Đà, sông Mã.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Bương lông Điện Biên tại Tuần Giáo phân bố ở độ cao và vị trí địa hình nào?

Theo số liệu điều tra tại 30 ô tiêu chuẩn, cây Bương lông phân bố ở độ cao tuyệt đối từ 790 m đến 1.350 m so với mực nước biển (độ cao trung bình 977,03 m), tập trung chủ yếu ở dạng địa hình chân đồi và sườn đồi với độ dốc trung bình từ $12,58^\circ$ đến $13,18^\circ$.

2. Kích thước sinh trưởng trung bình về chiều cao và đường kính thân của Bương lông đạt bao nhiêu?

Tại xã Quài Cang, đường kính lóng thứ 5 đạt trung bình $14,80\text{ cm}$, chiều cao vút ngọn đạt $21,54\text{ m}$. Tại xã Chiềng Sinh, đường kính lóng thứ 5 đạt trung bình $14,78\text{ cm}$, chiều cao vút ngọn đạt $21,68\text{ m}$.

3. Người dân địa phương lựa chọn hom giống gốc ở độ tuổi nào và thời vụ trồng nào là tốt nhất?

Đa số người dân (53,33%) chọn cây gốc ở độ tuổi bánh tẻ từ 9 đến 12 tháng tuổi để làm giống hom củ. Thời vụ trồng đạt tỷ lệ cao nhất và thích hợp nhất là vụ Xuân (từ tháng 1 đến tháng 4, chiếm 73,33% số hộ áp dụng) nhờ điều kiện mưa phùn, độ ẩm cao.

4. Đặc điểm phẫu diện đất phù hợp cho Bương lông sinh trưởng như thế nào?

Cây sinh trưởng tốt trên phẫu diện đất dày trên 80 cm, trong đó tầng mặt (2–20 cm) là đất thịt nhẹ pha cát, màu nâu đen, tơi xốp, giàu mùn và rễ cây (35%); các tầng sâu hơn chuyển sang đất thịt nặng màu nâu vàng đến vàng tươi với tỷ lệ đá lẫn tăng từ 5% lên 25%.

5. Năng suất khai thác măng của loài Bương lông này đạt mức nào?

Măng Bương lông có kích thước rất lớn, trọng lượng mỗi cây măng khi khai thác có thể đạt tới 15 kg. Một bụi Bương trưởng thành có thể cho sản lượng từ 10–15 măng/năm, tương đương khoảng 180 kg măng tươi/bụi/năm.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Ly đã cung cấp bức tranh chi tiết, có cơ sở thực nghiệm rõ ràng về đặc điểm hình thái học, phân bố sinh thái và khả năng sinh trưởng của loài Bương lông (Dendrocalamus giganteus) tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên. Các kết quả khảo sát khẳng định Bương lông là loài tre kích thước lớn, có biên độ sinh thái rộng ở độ cao từ 790–1.350 m, thích hợp trên đất feralit nhiều mùn và đóng vai trò phòng hộ đất dốc hiệu quả. Đồng thời, công trình đã đúc kết các kinh nghiệm kỹ thuật bản địa chuẩn xác về chọn hom củ 9–12 tháng tuổi và trồng vụ Xuân, mở ra tiềm năng ứng dụng thực tiễn cao cho việc mở rộng quy mô trồng rừng nguyên liệu và khai thác măng thương phẩm tại vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Tre trúc là tập hợp các loài thực vật thuộc họ Hoà thảo (Poaceae, hoặc còn gọi là Gramineae). Các loài tre trúc rất phong phú, đa dạng, phân bố rộng khắp trên thế giới, đặc biệt là ở Châu Á trong đó có Việt Nam. Tre trúc dễ trồng, sinh trưởng nhanh, sớm cho khai thác, dễ chế biến nên được sử dụng cho rất nhiều mục đích khác nhau. Tre trúc có giá trị rất lớn đối với nền kinh tế quốc dân và đời sống nhân dân, đặc biệt là nông dân nông thôn và miền núi (Nguyễn Ngọc Bình và Phạm Đức Tuấn 2007, Nguyễn Hoàng Nghĩa 2005)[2], [8].

Tre trúc là một nguồn lâm sản ngoài gỗ chiếm vị trí quan trọng trong tài nguyên rừng ở nhiều nước trên thế giới. Nhiều loài tre trúc là nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành thủ công mỹ nghệ, công nghiệp chế biến nông lâm sản, công nghiệp giấy sợi, công nghiệp chế biến ván nhân tạo, vật liệu trong xây dựng, kiến trúc, giao thông vận tải,. Một số loài tre trúc cho măng ăn ngon, đã trở thành nguồn cung cấp thực phẩm có giá trị. Các sản phẩm từ tre trúc không còn bó hẹp trong biên giới của một số quốc gia mà đã có mặt ngày càng nhiều trên thị trường quốc tế và được nhiều nước châu Âu, châu Mỹ ưa chuộng.

Chính vì vị trí quan trọng của tài nguyên tre trúc, nhiều nước trên thế giới có tre trúc và kể cả những nước sử dụng tre trúc, đã tiến hành nhiều nghiên cứu về tre trúc. Bương lông điện biên (Dendrocalamus giganteus) là một trong những loài tre lớn nhất Việt Nam phân bố tự nhiên ở một số tỉnh vùng núi phía Bắc. Đây là loài tre đa tác dụng, thân cây lớn, ít cành nhánh có thể dùng làm nguyên liệu giấy, ván gép thanh, làm nhà,… ngoài ra măng Bương lông còn là thực phẩm được bà con nhân dân rất ưa chuộng. n 2 Loài Bương lông điện biên, còn có các tên gọi khác như Mạy púa mơi, Bương lớn, Bương lớn Điện Biên.

Là một trong những loài tre có kích thước lớn nhất ở Việt Nam, chiều cao 18 - 24 m, đường kính gốc 20 25 cm, có vách dày, chiều dài đốt từ 25 - 30 cm, ít cành nhánh, khả năng cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến sản phẩm rất cao. Cho đến nay nghiên cứu về cây Bương lông điện biên ở trong nước rất ít, đặc biệt là nghiên cứu về đặc điểm lâm học, sinh thái học, biện pháp kỹ thuật lâm sinh, nhân giống và chế biến sản phẩm. Do đó, việc kế thừa kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố đã thành công cho một số loài tre , đă ̣c biê ̣t là các loài thuô ̣c chi Dendrocalamus vào nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố và tổng kết những kiến thức bản địa có giá trị kết hợp với kỹ thuật hiện đại cần được nghiên cứu thử nghiệm cho cây Bương lông điện biên. Chính vì vậy, đề tài nghiên cứu đư ợc đặt ra là rất cần thiết, có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn.

Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm phân bố và sinh trưởng của cây Bương lông (Dendrocalamus giganteus) tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên’’. Mục tiêu nghiên cứu 1. Về lý luận - Xác định được đặc điểm phân bố và sinh trưởng cây Bương tại huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên. Về thực tiễn - Đề xuất được các biện pháp kỹ thuật chăm sóc và phát triển cây Bương nhằm đáp ứng nhu cầu cung cấp nguyên liệu chế biến cho tỉnh Điện Biên và các tỉnh lân cận.

Ý nghĩa của đề tài * Ý nghĩa lý luận - Qua quá trình thực hiện đề tài tạo cơ hội tiếp cận phương pháp nghiên cứu khoa học, giải quyết vấn đề khoa học ngoài thực tiễn. n 3 - Làm quen với một số phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu đề tài cụ thể. - Học tập và hiểu biết thêm về kinh nghiệm, kỹ thuật trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu. * Ý nghĩa thực tiễn - Biết cách tiếp cận thực tiễn những vấn đề trong sản xuất, kinh doanh rừng, quản lý nguồn tài nguyên rừng hiện nay, nâng cao tính bền vững của hệ sinh thái rừng.

- Giúp nắm rõ hơn về đặc điểm phân bố và sinh trưởng phát triển của loài cây Bương. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học vấn đề nghiên cứu Thân cây Bương lông to, dài, có khả năng chống mối mọt cao nên thường được dùng làm cột buồm, làm nhà. Các dân tộc vùng cao dùng Bương lông làm máng dẫn nước, làm nguyên liệu cho công nghiệp giấy, chế biến thay thế cho gỗ có hiệu quả cao, lá dùng để gói bánh.

Măng Bương to, ăn ngon, ăn tươi hoặc phơi khô, cũng có thể đóng hộp. Một bụi cây to có thể cho tới 180kg măng tươi/bụi/năm. Măng tươi của Bương lông được thị trường rất ưa chuộng vì có vị hơi đắng rất đặc biệt, măng đầu vụ có thể bán 3.000đ/kg; trọng lượng măng lúc khai thác có thể đạt tới 15kg/măng. Có bụi một năm thu được 10 - 15 măng.

Một số hộ buôn bán còn mua măng tươi về sau đó luộc và bảo quản trong chum, vại to để 4 - 5 tháng sau mới bán cho được giá. Nghiên cứu về cây tre trúc ở trên thế giới và Việt Nam 2. Nghiên cứu về tre trúc trên thế giới 2. Nghiên cứu chung về tre trúc Các nghiêu cứu về tre - trúc trên thế giới đã bắt đầu từ khá lâu và rất đa dạng.

Nghiên cứu về các loài tre trúc Ấn Độ (Gamble 1896)[15] trong đó tác giả mô tả hình thái của 151 loài tre trúc phân bố ở Ấn Độ và một số nước láng giềng như Pakistan, Srilanca, Myanma, Malaysia và Indonesia. Tác giả cũng cho rằng các loài tre - trúc là loài chỉ thị rất tốt về các đặc điểm và độ phì của đất. Ở Trung Quốc cũng có rất nhiều các nghiên cứu về phân loại, các kỹ thuật tạo giống, kỹ thuật trồng, chăm sóc, khai thác, chế biên và cả về thị trường tre trúc và các sản phẩm sản xuất từ tre trúc (Nguyễn Ngọc Bình và Phạm Đức Tuấn 2007)[2]. Nghiên cứu về phân loại, phân bố Các loài tre trúc phân bố tự nhiên ở các vùng nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới, từ vùng thấp tới độ cao 4.

Các loài tre trúc có thể mọc hoang dại hoặc được gây trồng và có một đặc điểm nổi bật là có mặt ở rất nhiều các môi trường sống khác nhau (Dransfield and Widjaja, 1995)[14]. Theo Rao and Rao (1995), cả thế giới có khoảng 1250 loài tre trúc của 75 chi, phân bố ở khắp các châu lục, trừ châu Âu. Châu Á đặc biệt phong phú về số lượng và chủng loại tre trúc với khoảng 900 loài của khoảng 65 chi (Rao and Rao 1995; 1999)[17].1 là số liệu năm 1995 về sự đa dạng của các loài tre trúc trên thế giới. Từ đó tới nay có nhiều loài tre trúc mới đã được tìm ra và phân loại trong đó có Việt Nam làm tăng số loài tre trúc đã được xác định.1: Phân bố của các loài tre trúc trên thế giới (Biswas 1995) Số Diện tích Nƣớc - Vùng Số Số Diện tích Nƣớc Số chi loài (ha) lãnh thổ chi loài (ha) Trung Quốc 26 300 2.000 Singapore 6 23 Nhật Bản 13 237 825.000 Papua New Guinea 26 Việt Nam 16 92* 1.000 Hàn Quốc 10 13 Inđônêxia 10 65 50.000 Phillipnines 8 54 Mađagaxca 11 40 Malaysia 7 44 Châu Mỹ 20 45 Thai Lan 12 41 1.000 Ôxtralia 4 4 (Nguồn: Theo Biswas(1995) và một số tác giả khác) n 6 Tre trên thế giới có phân bố ở 3 khu vực lớn: Châu Á Thái Bình Dương, Châu Phi và Châu Mỹ.

Các loài tre lớn thuộc chi Bambusa và Dendrocalamus phân bố ở khu vực Châu á Thái Bình dương. Trên thế giới có 36.77 triệu ha rừng tre. Diện tích tre của châu Á là 23.6 triệu ha, trong đó Ấn độ 11.36 triệu ha, Trung Quốc 5.44 triệu ha, Indonesia 2.08 triệu ha, Lào 1.61 triệu ha, Myanmar 0.85 triệu ha, Việt Nam 0. Theo Đỗ Văn Bản (2005), mỗi năm thế giới tiêu thụ khoảng 1 triệu đến 2 triệu tấn măng.

Úc tiêu thụ hàng năm vào khoảng 4000 đến 12000 tấn măng thái mỏng nhập khẩu. Canada và châu Âu là những nước nhập khẩu chính của sản phẩm măng đóng hộp. Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Thái Lan, Malayxia và Singapore là những nước tiêu thụ nhiều măng tươi, măng ướp đông lạnh, măng tươi hấp hơi và măng hộp. Chỉ riêng một tỉnh ở Thái Lan đã chế biến 68.000 tấn măng luộc mỗi năm.

Không kể lượng măng tiêu thụ tại địa phương, Nhật Bản đưa ra thị trường 90.000 tấn măng Moso và nhập khẩu trên 100.000 tấn măng từ Thái Lan, Đài Loan và Trung Quốc. Đài Loan có mức độ tiêu thụ măng như Nhật Bản, nhưng vẫn xuất khẩu sang Nhật khoảng 140. latiflorus và một lượng lớn măng Moso. Sau đây là diện tích trồng tre trúc của một số nước có diện tích tre trúc lớn: Trung Quốc diện tích trồng chuyên lấy măng khoảng 100.000 ha và trên 3 triệu ha rừng chuyên sản xuất thân Tre và kết hợp với cung cấp măng.

Số lượng loài Tre - Trúc có tới 500 loài và 50 chi. Trung Quốc thời điểm cách đây khoảng 50 - 60 năm, rừng thâm canh Tre - Trúc lấy măng trung bình đạt 25 – 30 tấn/ ha/ năm, có loài cho năng suất từ 60 - 100 tấn/ha/năm[19]. Đài Loan trồng khoảng 9000 ha Điềm trúc (D. latiflorus), hàng năm xuất khẩu trên 40.

Tổ chức INBAR năm 1994 đưa ra danh mục 19 loài Tre - Trúc được ưu tiên đưa vào phương hướng hành động của Quốc tế, 18 loài được ghi nhận là quan trọng trong đó 10 loài có thể kinh doanh lấy măng[21]. n 7 Thái Lan coi Tre - Trúc là nguồn đặc sản rừng quan trọng, là cây làm giàu cho người dân nhiều nơi (Thammincha, 1995). Thái Lan ứng dụng nhân giống loài Dendrocalamus asper vào sản xuất, vùng Đông Bắc Thái Lan trồng hàng 100 triệu cây nhằm phục vụ chế biến xuất khẩu nâng cao đời sống dân nghèo. Bamboo research and deverlopment in Thailand.

Thailand Royal Forest Dipartment)[15]. Ấn Độ cũng là một trong những nước có nguồn tài nguyên Tre - Trúc phong phú, có thể coi là nước đứng đầu về sử dụng Tre - Trúc làm nguyên liệu bột giấy. Trong số các nguyên liệu sử dụng cung cấp cho nguyên liệu bột giấy thì nguyên liệu từ Tre - Trúc chiếm 2/3. Cả nước có 80 nhà máy giấy trong đó có 30 - 35 nhà máy sử dụng nguyên liệu từ Tre - Trúc (China National Bamboo Research Center, 2001; 2008, Cultivation & integrated utilization on Bamboo in China , 2000)[13].