chương Ireland đã được phô biến với các tên tuôi lớn như Jonathan Swift (Gulliver du ký), Bram Stoker (Dracula), Oscar Wilde (Hoàng tử hạnh phúc, Ngôi nhà thạch lựu, Buc hoa Dorian Gray, Nghệ thuật và thợ thi công), James Joyce (Người Dublin, Ulysses),. Những truyện cổ tích Ireland được giới thiệu tại Việt Nam như Hoàng tu hạnh phúc hay Ngôi nhà thạch lựu là những sáng tác có tác giả rõ ràng. Lần ngược về quá khứ, chúng tôi có tìm được thông tin của hai bản dịch tuyên tập Truyén cổ Ailen, một bản dịch của Nhà xuất bản Đồng Nai phát hành năm 2002 và một bản dịch của Nhà xuất bản Kim Đồng. Về tiếp cận tài liệu, chúng tôi hiện chỉ có trong tay bản dịch 7ruyện cổ Ailen của Nhà xuất bản Đồng Nai.
Cuốn sách gồm 19 truyện, được dịch giả Huỳnh Ngọc Trảng dich theo bản tiếng Pháp Contes et Légendes du páy D’Irlande (1995) của Chales — Marie Garnier. 14 Như vậy, nhìn chung, ở Việt Nam cho đến nay vẫn chưa có một công trình độc lập nào nghiên cứu về truyện kể dân gian Ireland nói chung, nhân vật trong truyện ké dân gian Ireland nói riêng. Tuy nhiên, chúng tôi đã có được cái nhìn bao quát về văn hóa và văn học Ireland trong công trình nghiên cứu đồ sộ Lịch sử văn học thé giới (NXB Văn học). Công trình đã khái quát lại lịch sử văn học Ireland từ văn học dân gian đến văn học viết, cung cấp cho người đọc những thông tin cơ bản nhất về lịch sử, văn hóa, văn học Ireland.
Tình hình nghiên cứu truyện kể dân gian ở góc độ type và motif Bên cạnh việc tìm hiểu lịch sử nghiên cứu truyện kế dân gian Ireland, trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi cũng học hỏi được rất nhiều về lí thuyết và phương pháp nghiên cứu từ các học giả đi trước. Ở đây, chúng tôi xin phép chỉ liệt kê một số công trình tiêu biểu, có ảnh hưởng trực tiếp đến cách tiễn hành nghiên cứu của luận văn: Công trình Tir điển type truyện dân gian, học giả Nguyễn Thị Huế (chủ biên) đã cung cấp cho chúng tôi một căn cứ tham khảo dé xác định các kiêu truyện, kiểu nhân vật và các motif trong từng kiểu truyện, kiểu nhân vật. Công trình cũng là một cơ sở để chúng tôi mở rộng hướng nghiên cứu, có cái nhìn đối sánh giữa các type, motif ở truyện kê dân gian Việt Nam va type, motif trong truyện kê dân gian Ireland, từ đó khai thác kĩ lưỡng hơn vào những nét văn hóa đặc trưng của Ireland trong luận văn. Hai công trình Những motƒ xây dựng nhân vật Nữ thân và Thánh mẫu frong truyền thuyết dan gian và Khảo sát type truyện về Chử Đồng Tử và những motif chính xây dựng nên type truyện của nhà nghiên cứu Nguyễn Thi Nguyệt là nguồn tham khảo quý giá cho luận văn của chúng tôi.
Hai công trình đi từ xác định kiểu truyện/ kiểu nhân vật đến việc liệt kê và phân tích những motif chính trong cách xây dựng nhân vật ở từng kiêu truyện, từ đó đưa ra những kết luận về dau vết văn hóa dân gian thé hiện ở mỗi nhân vật va 15 mỗi truyện. Với dé tài tìm hiểu nhân vật trong truyện kể dân gian Ireland, chúng tôi học tập và phát huy phương pháp nghiên cứu được thực hiện trong hai công trình này. Bên cạnh đó, công trình Motif trong nghiên cứu truyện kề dân gian: Lý thuyết và ứng dụng của nhà nghiên cứu La Mai Thị Gia đã tổng thuật lại hướng nghiên cứu motif trong một số trường phái nghiên cứu văn học dân gian trên thế giới, sau đó nghiên cứu trường hợp để ứng dụng lí thuyết về motif đã giới thiệu vào thực tế văn bản. Công trình cung cấp cho chúng tôi nguồn tư liệu lí thuyết hữu ích để nhận diện motif theo các bình diện khác nhau: bình diện cấu tạo, bình diện nguồn gốc và biến đối lịch sử, bình diện mỗi quan hệ giữa motif và cốt truyện.
Trong đó, chúng tôi lựa chọn tiếp cận motif ở bình diện cấu tạo dé khảo sát cho luận văn. Nhìn chung, ở Việt Nam, dù đã có rất nhiều công trình đồ sộ và có giá trị trong việc nghiên cứu type va motif, song việc nghiên cứu truyện ké dân gian Ireland từ hướng tiếp cận này vẫn còn khoảng trống. Đặc biệt, việc tiếp cận nhân vật trong truyện kể dân gian Ireland hiện tại cũng vẫn còn bỏ ngỏ. Vì vậy, đề tài của chúng tôi kế thừa hệ thống lí thuyết và phương pháp nghiên cứu mà các học giả đi trước đã sử dụng, ứng dụng vào phạm vi mới là truyện kể dân gian Ireland, nhằm giới thiệu nhân vật và kho tàng truyện ké này với độc giả Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu, cách tiếp cận 6. Phương pháp nghiên cứu Đầu tiên, chúng tôi tiến hành tổng hợp các truyện kể dân gian Ireland. Do hạn chế về ngôn ngữ và khoảng cách, chúng tôi chưa có điều kiện dé đọc văn bản băng ngôn ngữ gốc là tiếng Ireland, cũng chưa có cơ hội điền đã để quan sát đời sông của câu chuyện trong môi trường dân gian của nó, cho nên 16 các văn bản được khảo sát đều là các văn bản được đưa vào tuyển tập, dịch hoặc viết băng tiếng Anh (tài liệu thứ cấp). Hiện tại, các tuyển tập truyện kế dân gian Ireland xuất hiện trên thị trường khá nhiều, nên việc tổng hợp toàn bộ các bản kể là việc làm bat khả thi.
Vì vậy, chúng tôi ưu tiên lựa chọn những tuyên tập của các học giả có uy tín trong nghiên cứu Folklore như Tom P. Cross (nhà nghiên cứu Folklore và văn hóa Celtic người MI, chủ nhiệm khoa Tiếng Anh và Văn học So sánh tại Đại học Chicago), Lady Gregory và W. Ở bước thứ hai, chúng tôi hệ thống hóa và mô tả lại những nhân vật nồi bật nhất xuất hiện trong truyện kể dân gian Ireland (Chương 1). Đến bước thứ ba, chúng tôi tiến hành khảo sát và chỉ ra những motif quan trọng, nỗi bật nhất được tác giả dân gian sử dụng khi ké lại câu chuyện về từng kiểu nhân vật khác nhau (Chương 2).
Ở bước cuối cùng, dựa trên những nhân vật và motif đã có, thông qua kiến thức liên ngành về văn hóa học, nhân loại học chúng tôi đưa ra những nhìn nhận cụ thé xoay quanh quan niệm về thế giới — con người — xã hội của người Ireland xưa nói riêng, người Celt cô đại nói chung. Lí thuyết và hướng tiếp cận Chúng tôi sử dụng lí thuyết loại hình học, cụ thể là kết hợp các lí thuyết về motif của Stith Thompson và E. Meletinsky, lí thuyết cấu trúc — chức năng của V. Propp và thuyết nhị nguyên về motif của A.
Dundes dé nghiên cứu nhân vật trong truyện ké dân gian Ireland. Theo đó, chúng tôi đồng ý với quan điểm coi motif là đơn vị tạo thành cốt truyện. Trong motif tồn tại song song cái bất biến (“chức năng” theo cách dùng của V. Propp và “motifem” theo cách dùng của A.
Dundes) và cái khả 17 biến (“allomotif” theo cách dùng của A. Nhiệm vụ của chúng tôi là tim ra motif và những yếu tô bất biến, khả biến của nó trong từng kiểu nhân vật xuất hiện trong truyện cô dân gian Ireland. Do giới hạn về ngôn ngữ, khoảng cách và thời gian, luận văn khó có thé phác thảo được lịch sử biến đổi của một motif, cũng như truy nguyên về những motif cổ xưa, hay tìm ra những cổ mẫu (archetype) của từng nhân vật như điều lí tưởng nhất mà chúng tôi mong muốn. Dù vậy, với mục tiêu ban dau là giới thiệu về một di sản truyện ké dân gian đã tồn tại lâu đời trên thé giới, việc chỉ ra những nhân vật va motif chính được xem như là bước di kha thi đầu tiên.
Cau trúc của luận văn Luận văn Nhân vật trong truyện kế dân gian Ireland: Tiếp cận loại hình học được chia làm 3 chương: Chương 1: GIỚI THUYET CHUNG Chuong 2: NHAN VAT TRONG TRUYEN KE DAN GIAN IRELAND: NHUNG MOTIF CO BAN Chuong 3: HE THONG NIEM TIN VA QUY TAC UNG XU CUA NGƯỜI IRELAND CO XƯA QUA CÁC NHÂN VAT TRONG TRUYỆN KE DAN GIAN IRELAND 18 Chương 1: GIỚI THUYET CHUNG Trong chương này, chúng tôi tiễn hành tổng hợp và mô tả lại các nhân vật nồi bật trong 26 truyện ké dân gian Ireland được khảo sát. Mục tiêu của chương là đem đến một bản phác thảo cơ bản nhất về các nhân vật cũng như những câu chuyện và mối liên hệ gắn liền với từng nhân vật trong truyện kê dân gian Ireland. Những thông tin được đề cập đến trong chương nay có vai trò là cơ sở dữ liệu văn học cho những kết luận ở chương 2 và chương 3. Giới thuyết Trước khi bước vào tìm hiểu hệ thống nhân vật trong truyện kể dân gian Ireland, chúng tôi nhận thấy cần làm rõ ba điều: Thứ nhất, cần làm rõ thuật ngữ liên quan đến truyện kể dân gian Ireland trong nghiên cứu nay (“saga”); đưa ra quy ước về cách sử dụng khái niệm “truyện ké dân gian Ireland”.
Thứ hai, cần đưa ra một dòng thời gian mang tính tương đôi được thiết lập thông qua các saga, dé từ đó cô định nhân vật vào từng khoảng thời gian nhất định mà họ xuất hiện và hoạt động. Thứ ba, giới thuyết về nhân vật trong truyện kể dân gian Ireland. Thuật ngữ “Saga” và quy ưóc khái niệm “truyén kế dân gian Treland” Khi bắt đầu tìm hiểu truyện ké dân gian Ireland, chúng tôi bắt gặp các trường hợp sử dụng thuật ngữ “saga” khi nhắc đến một số truyện kế về các nhân vật anh hùng trong văn hóa dân gian Ireland. Các nhân vật anh hùng này có thê là thần hoặc có nguồn gốc thần thánh, và câu chuyện liên quan đến họ thường là các chiến công.
Vì vậy, chúng tôi nhận thấy cần làm rõ nội hàm thuật ngữ “saga” này trước khi nghiên cứu nhân vật trong truyện ké dân gian Treland. 19 Theo bách khoa thư Folklore: An Encyclopedia of Beliefs, Customs, Takes, Music, and Art cua Thomas A. Green, saga là “một thé loại tự sự thời trung cổ của khu vực Tây Bắc châu Âu. Mặc dù Mody Boatright mở rộng thuật ngữ này cho các biên niên sử biên giới của Mỹ, hầu hết các nhà nghiên cứu dân gian sử dụng saga chỉ để chỉ các văn bản từ Scandinavia (chủ yếu là Iceland) va Ireland.
Các saga trung cổ là một thé loại văn học hình thành dựa trên truyền thống truyền miệng và diễn xướng dân gian. Đối với các saga của Ireland, bách khoa thư có làm rõ: “Truyền thống saga của người Ireland có trước người Scandinavia. Những tiểu sử Latinh liên quan đến các vị thánh Ireland xuất hiện trong thế kỉ VIL, thơ văn cung đình và văn xuôi bắt đầu vào thé ki tiếp theo.