Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mối tương quan giữa cạnh tranh và ổn định của các ngân hàng thương mại tại 10 quốc gia đông nam á giai đoạn 2011 2018

Luận văn thạc sĩ phân tích mối tương quan giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng thương mại tại 10 quốc gia Đông Nam Á giai đoạn 2011-2018.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Hòa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Liên Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Tương Quan Giữa Cạnh Tranh Và Ổn Định Của Các Ngân Hàng Thương Mại Tại 10 Quốc Gia Đông Nam Á Giai Đoạn 2011-2018
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Cấu trúc bài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI NIỆM CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐỀ TÀI
• 2.1. Khái niệm cạnh tranh
• 2.2. Đo lường cạnh tranh
• 2.2.1. Đo lường bằng số lượng các doanh nghiệp
• 2.2.2. Đo lường bằng chỉ số tập trung
• 2.2.3. Đo lường cạnh tranh bằng chỉ số HHI
• 2.2.4. Đo lường cạnh tranh bằng chỉ số Lerner
• 2.3. Các nghiên cứu liên quan
• 2.3.1. Các quan điểm nghiên cứu
• 2.3.2. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả biến
• 3.2. Kỳ vọng dấu của các biến
• 3.3. Mô hình thực nghiệm và dữ liệu
• 3.4. Phương pháp phân tích mô hình hồi quy
• 3.4.1. Mô hình hồi quy tuyến tính bình phương nhỏ nhất tổng quát (Pooled OLS)
• 3.4.2. Mô hình Fixed Effects (FEM)
• 3.4.3. Mô hình Random Effects (REM)
• 3.4.4. Phương pháp ước lượng moment tổng quát (GMM)
• 3.5. Kiểm định mô hình
• 3.5.1. Kiểm định tự tương quan
• 3.5.2. Kiểm định phương sai thay đổi
• 3.5.3. Kiểm định Hausman
• 3.5.4. Kiểm định tính hợp lý của biến công cụ
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH VÀ KẾT QUẢ
• 4.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.2. Lựa chọn phương pháp ước lượng mô hình
• 4.2.1. Lượng hóa mức độ cạnh tranh bằng chỉ số Lerner
• 4.2.2. Kiểm định Robust Hausman
• 4.3. Phân tích kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Kết quả hồi quy biến Z-score theo phương pháp Pooled OLS
• 4.3.2. Kết quả hồi quy biến Z-score theo phương pháp GMM
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Tổng kết các kết quả của bài nghiên cứu
• 5.2. Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam
• 5.3. Hạn chế của luận văn
• 5.4. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Mối tương quan cạnh tranh và ổn định ngân hàng thương mại

Nghiên cứu tập trung vào mối tương quan cạnh tranh và ổn định ngân hàng thương mại tại 10 quốc gia Đông Nam Á giai đoạn 2011-2018. Cạnh tranh được đo lường bằng chỉ số Lerner, trong khi ổn định ngân hàng được đánh giá qua chỉ số Z-score. Kết quả cho thấy cạnh tranh có tác động tiêu cực đến ổn định ngân hàng, phù hợp với giả thuyết 'cạnh tranh - dễ vỡ'. Điều này phản ánh rằng cạnh tranh quá mức có thể làm suy yếu ổn định tài chính của các ngân hàng trong khu vực.

1.1. Khái niệm và đo lường cạnh tranh

Cạnh tranh được định nghĩa là sự ganh đua giữa các ngân hàng để giành lợi thế thị trường. Nghiên cứu sử dụng chỉ số Lerner để đo lường cạnh tranh, phản ánh sức mạnh thị trường của từng ngân hàng. Chỉ số Lerner càng gần 0, mức độ cạnh tranh càng cao. Phương pháp này cho phép đánh giá cạnh tranh một cách chi tiết và so sánh giữa các ngân hàng qua thời gian.

1.2. Khái niệm và đo lường ổn định ngân hàng

Ổn định ngân hàng được đo lường bằng chỉ số Z-score, phản ánh khả năng chịu đựng rủi ro tài chính của ngân hàng. Chỉ số Z-score càng cao, ổn định tài chính càng lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như quy mô ngân hàng và tỷ lệ tài sản cố định có tác động tích cực đến ổn định ngân hàng, trong khi chỉ số giám sát lại có tác động ngược chiều.

II. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy dữ liệu bảng với kỹ thuật ước lượng moment tổng quát (GMM) để phân tích mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng. Dữ liệu được thu thập từ cơ sở dữ liệu Bankscope, bao gồm 140 ngân hàng tại 10 quốc gia Đông Nam Á giai đoạn 2011-2018. Phương pháp GMM giúp khắc phục vấn đề phương sai thay đổi và nội sinh, đảm bảo kết quả nghiên cứu chính xác và đáng tin cậy.

2.1. Mô hình hồi quy và biến nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính bình phương nhỏ nhất tổng quát (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM), và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) để phân tích dữ liệu. Các biến nghiên cứu bao gồm chỉ số Lerner, chỉ số Z-score, quy mô ngân hàng, tỷ lệ tài sản cố định, và các biến kiểm soát khác như tăng trưởng GDP và chỉ số quyền pháp lý.

2.2. Kiểm định mô hình

Nghiên cứu thực hiện các kiểm định như kiểm định tự tương quan, kiểm định phương sai thay đổi, và kiểm định Hausman để đảm bảo tính hợp lý của mô hình. Kết quả kiểm định Robust Hausman cho thấy mô hình FEM là phù hợp nhất để phân tích dữ liệu.

III. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị chính sách

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng cạnh tranh có tác động tiêu cực đến ổn định ngân hàng tại các quốc gia Đông Nam Á. Các yếu tố như quy mô ngân hàng và tỷ lệ tài sản cố định có tác động tích cực, trong khi chỉ số giám sát lại có tác động ngược chiều. Nghiên cứu đề xuất các chính sách nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, đồng thời tăng cường ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng trong khu vực.

3.1. Phân tích kết quả hồi quy

Kết quả hồi quy theo phương pháp Pooled OLS và GMM đều cho thấy cạnh tranh có tác động tiêu cực đến ổn định ngân hàng. Các biến như quy mô ngân hàng và tỷ lệ tài sản cố định có tác động tích cực, trong khi chỉ số giám sát lại có tác động ngược chiều. Tăng trưởng GDP không có ý nghĩa thống kê trong mô hình.

3.2. Khuyến nghị chính sách

Nghiên cứu đề xuất các chính sách nhằm tăng cường ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng, bao gồm cải thiện quy mô ngân hàng, tăng tỷ lệ tài sản cố định, và điều chỉnh chỉ số giám sát. Đồng thời, cần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh để thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2011-2018, khu vực Đông Nam Á chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống ngân hàng thương mại với sự tham gia của 140 ngân hàng tại 10 quốc gia, bao gồm Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Tăng trưởng GDP thực trung bình của khu vực đạt khoảng 5,1% mỗi năm, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế và tài chính. Tuy nhiên, mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng vẫn còn khiêm tốn, đặt ra câu hỏi về tác động của cạnh tranh đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại trong bối cảnh thể chế pháp lý chưa hoàn thiện và môi trường kinh tế biến động.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định và đánh giá ảnh hưởng của cạnh tranh đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại trong khu vực ASEAN, đồng thời đề xuất các chính sách nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, góp phần phát triển hệ thống tài chính an toàn và bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào dữ liệu bảng không cân bằng của 140 ngân hàng trong 10 quốc gia ASEAN, sử dụng các chỉ số như Lerner Index để đo lường cạnh tranh và Z-score để đánh giá sự ổn định ngân hàng.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng tại các nền kinh tế mới nổi, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các biện pháp điều tiết phù hợp nhằm duy trì sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba lý thuyết chính để phân tích mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng:

1. Lý thuyết cạnh tranh của Michael Porter: Đề cập đến các chiến lược cạnh tranh như khác biệt hóa, chi phí thấp và tập trung nhằm tạo lợi thế cạnh tranh bền vững cho doanh nghiệp. Trong ngành ngân hàng, sức mạnh thị trường và khả năng định giá ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và rủi ro hoạt động.

2. Mô hình cấu trúc - hành vi - kết quả (SCP): Mô hình này cho rằng cấu trúc thị trường (đặc biệt là mức độ tập trung) quyết định hành vi cạnh tranh của các ngân hàng, từ đó ảnh hưởng đến kết quả hoạt động và sự ổn định của hệ thống.

3. Lý thuyết phi cấu trúc của tổ chức NEIO: Tập trung vào việc quan sát hành vi cạnh tranh thực tế của các ngân hàng thông qua các chỉ số như Lerner Index, Panzar-Rosse và Boone, nhằm đánh giá mức độ cạnh tranh một cách trực tiếp và năng động hơn.

Các khái niệm chính bao gồm: chỉ số Lerner (đo sức mạnh thị trường), chỉ số Z-score (đánh giá sự ổn định và rủi ro vỡ nợ), quyền pháp lý (Legal Rights), chỉ số giám sát ngân hàng (Supervision), và các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ nợ trên tổng tài sản, tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản, cùng với các chỉ số kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng không cân bằng thu thập từ 140 ngân hàng tại 10 quốc gia ASEAN trong giai đoạn 2011-2018. Dữ liệu bao gồm báo cáo tài chính đã kiểm toán, chuyển đổi sang USD, cùng các chỉ số thể chế và kinh tế vĩ mô.

Phương pháp phân tích chính là mô hình hồi quy dữ liệu bảng với kỹ thuật ước lượng moment tổng quát (GMM) hai bước, nhằm xử lý vấn đề nội sinh, phương sai thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu. Các mô hình hồi quy được so sánh bao gồm Pooled OLS, Fixed Effects Model (FEM), Random Effects Model (REM) và GMM để lựa chọn mô hình phù hợp nhất.

Các biến chính trong mô hình gồm:

• Biến phụ thuộc: Z-score đo lường sự ổn định ngân hàng.
• Biến độc lập: Chỉ số cạnh tranh Lerner và biến bình phương của nó để kiểm tra mối quan hệ phi tuyến.
• Biến kiểm soát: Quy mô ngân hàng, tỷ lệ nợ trên tổng tài sản, tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản, chỉ số quyền pháp lý, chỉ số giám sát, tăng trưởng GDP.
• Biến công cụ: Hạn chế hoạt động ngân hàng, tự do ngân hàng, tỷ lệ sở hữu nhà nước.

Timeline nghiên cứu trải dài 8 năm, cho phép phân tích biến động theo thời gian và không gian, đồng thời kiểm soát các yếu tố không quan sát được.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng tiêu cực của cạnh tranh đến sự ổn định ngân hàng: Kết quả hồi quy GMM cho thấy chỉ số Lerner có tác động âm đến Z-score, nghĩa là mức độ cạnh tranh cao làm giảm sự ổn định của các ngân hàng thương mại trong khu vực ASEAN. Cụ thể, khi chỉ số Lerner tăng 1 điểm phần trăm, Z-score giảm tương ứng, phản ánh sự gia tăng rủi ro vỡ nợ.

2. Quy mô ngân hàng và tỷ lệ tài sản cố định có tác động tích cực: Quy mô ngân hàng (đo bằng logarit tổng tài sản) và tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản đều có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến sự ổn định, với mức tăng Z-score lần lượt khoảng 0.15 và 0.10 khi các biến này tăng 1 đơn vị.

3. Chỉ số quyền pháp lý hỗ trợ sự ổn định: Môi trường thể chế thuận lợi, thể hiện qua chỉ số quyền pháp lý, có tác động tích cực đến Z-score, cho thấy các ngân hàng hoạt động trong môi trường pháp lý minh bạch và bảo vệ quyền lợi tốt hơn có mức độ ổn định cao hơn.

4. Chỉ số giám sát có tác động ngược chiều: Trái với kỳ vọng, chỉ số giám sát ngân hàng có tác động tiêu cực đến sự ổn định, cho thấy quyền lực giám sát mạnh mẽ có thể tạo áp lực hoặc phản ứng không hiệu quả, làm gia tăng rủi ro trong một số trường hợp.

5. Tăng trưởng GDP và tỷ lệ nợ vay không có ý nghĩa thống kê: Các biến kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP và tỷ lệ nợ vay trên tổng tài sản không ảnh hưởng đáng kể đến sự ổn định ngân hàng trong mẫu nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu ủng hộ giả thuyết "cạnh tranh-bất ổn" trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi Đông Nam Á, phù hợp với các nghiên cứu trước đây tại các thị trường tương tự. Áp lực cạnh tranh cao buộc các ngân hàng phải chấp nhận rủi ro lớn hơn để duy trì thị phần, dẫn đến giảm sự ổn định tài chính. Quy mô ngân hàng và tài sản cố định đóng vai trò như bộ đệm giúp tăng cường khả năng chống chịu rủi ro.

Chỉ số quyền pháp lý tích cực phản ánh tầm quan trọng của môi trường thể chế trong việc bảo vệ quyền lợi các bên liên quan và giảm thiểu rủi ro hệ thống. Ngược lại, tác động tiêu cực của chỉ số giám sát có thể do các biện pháp giám sát quá mức hoặc không phù hợp gây ra phản ứng tiêu cực trong hoạt động ngân hàng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện mối quan hệ âm giữa chỉ số Lerner và Z-score, cùng bảng so sánh các hệ số hồi quy của các biến chính trong mô hình GMM, FEM và REM để minh họa sự khác biệt và độ tin cậy của các phương pháp phân tích.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường khung pháp lý và bảo vệ quyền lợi tín dụng: Các quốc gia ASEAN cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến quyền sở hữu tài sản và giao dịch tín dụng nhằm tạo môi trường hoạt động minh bạch, giảm thiểu rủi ro tín dụng và nâng cao sự ổn định ngân hàng. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; Chủ thể: Chính phủ và cơ quan lập pháp.

2. Kiểm soát mức độ cạnh tranh lành mạnh: Cần thiết lập các chính sách điều tiết nhằm duy trì mức độ cạnh tranh hợp lý, tránh cạnh tranh quá mức gây rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Các biện pháp có thể bao gồm giám sát chặt chẽ các hoạt động cho vay và quản lý rủi ro. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: Ngân hàng trung ương và cơ quan quản lý tài chính.

3. Phát triển quy mô và đa dạng hóa tài sản ngân hàng: Khuyến khích các ngân hàng tăng quy mô và đầu tư vào tài sản cố định để tạo bộ đệm tài chính vững chắc, nâng cao khả năng chống chịu rủi ro. Thời gian thực hiện: 3-5 năm; Chủ thể: Ban lãnh đạo ngân hàng và nhà đầu tư.

4. Cải thiện hiệu quả giám sát ngân hàng: Rà soát và điều chỉnh các chính sách giám sát để đảm bảo quyền lực giám sát được thực thi hiệu quả, tránh gây áp lực không cần thiết lên hoạt động ngân hàng, đồng thời tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cơ quan giám sát. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Cơ quan giám sát tài chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách tài chính và ngân hàng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách điều tiết cạnh tranh và ổn định hệ thống ngân hàng phù hợp với đặc thù khu vực Đông Nam Á.

2. Ban lãnh đạo và quản lý ngân hàng thương mại: Áp dụng các phân tích về tác động của cạnh tranh và các yếu tố ảnh hưởng đến sự ổn định để điều chỉnh chiến lược kinh doanh, quản lý rủi ro hiệu quả.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng: Tham khảo phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định tài chính.

4. Cơ quan giám sát và tổ chức tài chính quốc tế: Dựa trên các phát hiện để thiết kế các chương trình giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn chính sách nhằm nâng cao sự ổn định của hệ thống ngân hàng trong khu vực.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số Lerner là gì và tại sao được sử dụng để đo lường cạnh tranh?
   Chỉ số Lerner đo lường sức mạnh thị trường của ngân hàng dựa trên sự chênh lệch giữa giá bán và chi phí biên. Giá trị chỉ số càng cao cho thấy sức mạnh thị trường lớn, tức cạnh tranh yếu. Đây là chỉ số linh hoạt, định lượng được mức độ cạnh tranh từng ngân hàng theo thời gian.

2. Z-score phản ánh điều gì về sự ổn định ngân hàng?
   Z-score là thước đo khả năng hấp thụ tổn thất của ngân hàng, kết hợp lợi nhuận, vốn và biến động lợi nhuận. Z-score cao biểu thị ngân hàng ổn định, ít rủi ro vỡ nợ. Đây là chỉ số phổ biến trong đánh giá rủi ro tổng thể của ngân hàng.

3. Tại sao chỉ số giám sát lại có tác động tiêu cực đến sự ổn định?
   Chỉ số giám sát cao có thể phản ánh quyền lực giám sát mạnh nhưng nếu không được thực thi hiệu quả hoặc gây áp lực quá mức, có thể làm giảm hiệu quả hoạt động ngân hàng, dẫn đến gia tăng rủi ro thay vì giảm thiểu.

4. Phương pháp GMM có ưu điểm gì trong nghiên cứu này?
   GMM xử lý tốt vấn đề nội sinh, phương sai thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu bảng, giúp ước lượng các hệ số hồi quy chính xác và hiệu quả hơn so với các phương pháp truyền thống như OLS hay FEM.

5. Làm thế nào để cân bằng giữa cạnh tranh và ổn định trong ngành ngân hàng?
   Cần thiết lập chính sách điều tiết hợp lý, duy trì mức độ cạnh tranh lành mạnh, đồng thời tăng cường khung pháp lý và giám sát hiệu quả để giảm thiểu rủi ro, bảo vệ sự ổn định của hệ thống ngân hàng.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định cạnh tranh có tác động tiêu cực đến sự ổn định của các ngân hàng thương mại tại 10 quốc gia Đông Nam Á trong giai đoạn 2011-2018.
• Quy mô ngân hàng, tỷ lệ tài sản cố định và môi trường pháp lý thuận lợi đóng vai trò tích cực trong việc nâng cao sự ổn định.
• Chỉ số giám sát ngân hàng có tác động ngược chiều, cần được xem xét điều chỉnh để phát huy hiệu quả.
• Phương pháp ước lượng GMM được áp dụng hiệu quả để xử lý các vấn đề nội sinh và phương sai thay đổi trong dữ liệu bảng.
• Các bước tiếp theo bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, điều tiết cạnh tranh hợp lý và nâng cao năng lực giám sát nhằm phát triển hệ thống ngân hàng bền vững.

Hành động khuyến nghị: Các nhà hoạch định chính sách và quản lý ngân hàng nên áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chiến lược phát triển và điều chỉnh chính sách phù hợp, đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống tài chính khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu  Chương 2: Khái niệm cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan đề tài  Chương 3: Phương pháp nghiên cứu  Chương 4: Phân tích và kết quả nghiên cứu  Chương 5: Kết luận, gợi ý chính sách, hạn chế còn tồn tại và hướng phát triển đề tài. 3 CHƯƠNG 2: KHÁI NIỆM CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐỀ TÀI 2.1 Khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh theo Karl Marx (1978) định nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản để giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu hút được lợi nhuận siêu ngạch. Theo Từ điển tiếng Việt “Cạnh tranh được hiểu là cố giành phần hơn, phần thắng về phía mình giữa những người, những tổ chức hoạt động nhằm vào những lợi ích như nhau”. Thị trường cạnh tranh là thị trường có nhiều người bán, người mua, mỗi người không có khả năng làm thay đổi giá của thị trường.

Cạnh tranh gắn liền với kinh tế thị trường. Cạnh tranh tạo động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển, điều tiết hệ thống thị trường. Các nhà kinh doanh hoạt động trong môi trường cạnh tranh phải luôn đổi mới không ngừng, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên, áp dụng tiến bộ khoa học - kĩ thuật trong sản xuất để tăng năng suất lao động, tìm cách thoả mãn tốt nhất các nhu cầu của người tiêu dùng, thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Cạnh tranh có thể biểu hiện bằng các hình thức với những tính chất khác nhau như cạnh tranh có sự điều tiết của Nhà nước, cạnh tranh tự do, cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh không hoàn hảo, cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh.

Lý thuyết về cạnh tranh luôn là trọng tâm của tư duy kinh tế. Quan niệm về cạnh tranh bắt nguồn từ tác phẩm The Wealth of Nations (Sự giàu có của các quốc gia) tác giả Adam Smith (1776). Theo nghiên cứu của ông, cạnh tranh tự do hướng tới trạng thái cân bằng. Về lâu dài, cạnh tranh tự do hướng tới trạng thái giá bằng với chi phí sản xuất.M (1940), định nghĩa cạnh tranh là hành động nỗ lực để đạt được những gì những người khác cùng nỗ lực giành lấy tại cùng một thời điểm.

Theo Stigler (1957), cạnh tranh được định nghĩa xảy ra giữa các cá nhân, tập thể khi hai hoặc nhiều bên muốn đạt được một thứ mà tất cả các bên không thể cùng có được. 4 Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường có các giả định sau: (1) các sản phẩm được bán phải giống nhau hoàn toàn, và (2) số lượng người mua và người bán là quá lớn và do đó không một cá nhân đơn lẻ nào có khả năng tác động đến mức giá thị trường (3) không gặp rào cản khi gia nhập thị trường, không gặp hạn chế về sự di chuyển của giá cả và tài nguyên, (4) tất cả những người tham gia thị trường phải có kiến thức am hiểu về thị trường. Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo (thị trường độc quyền) là thị trường chỉ có một người bán. Họ sẽ quyết định giá bán và được gọi là nhà độc quyền.

Theo từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam “Năng lực cạnh tranh được hiểu là khả năng của một mặt hàng, một đơn vị kinh doanh hoặc một nước giành thắng lợi (kể cả giành lại một phần hay toàn bộ thị phần) trong cuộc cạnh tranh trên thị trường tiêu thụ”. Theo Michael Porter (1990), trong tác phẩm The Competitive Advantage of Nation (Lợi thế cạnh tranh của quốc gia) tác giả đề cập “Để có thể cạnh tranh thành công, các doanh nghiệp phải có được lợi thế cạnh tranh dưới hình thức hoặc là có được chi phí sản xuất thấp hơn hoặc là có khả năng khác biệt hoá sản phẩm để đạt được mức giá cao hơn trung bình. Để duy trì lợi thế cạnh tranh, các doanh nghiệp càng ngày càng đạt được những lợi thế cạnh tranh tinh vi hơn, qua đó có thể cung cấp những hàng hoá hay dịch vụ có chất lượng cao hơn hoặc sản xuất có hiệu suất cao hơn”. Cạnh tranh là một vấn đề đáng lưu ý khi nghiên cứu phân tích tình hình tài chính của doanh nghiệp.

Mức độ cạnh tranh phụ thuộc khả năng định giá sản phẩm của doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có sức mạnh định giá cao, doanh nghiệp có thể chuyển giá tăng đầu vào qua khách hàng, bảo vệ lợi nhuận. Ngược lại, doanh nghiệp sẽ chịu áp lực trong thời gian giá đầu vào tăng dẫn đến lợi nhuận sụt giảm. Do đó, nghiên cứu về cạnh tranh hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra các quyết định đầu tư.2 Đo lường cạnh tranh Cạnh tranh là một khái niệm phức tạp nên không thể quan sát trực tiếp.

Có 2 cách tiếp cận để lượng hóa cạnh tranh: tiếp cận theo hướng cấu trúc và phi cấu trúc. 5 Tiếp cận theo hướng cấu trúc nghiên cứu mức độ cạnh tranh dựa vào cấu trúc của thị trường.Tiếp cận theo hướng phi cấu trúc là đánh giá mức độ cạnh tranh trực tiếp bằng cách quan sát hành vi của các doanh nghiệp trên thị trường. Dựa vào cấu trúc thị trường, ba biện pháp đo lường độ tập trung hiệu quả được sử dụng phổ biến là số lượng các doanh nghiệp, chỉ số tập trung và chỉ số Herfindahl-Hirschman (chỉ số HHI). Bikker and Haaf (2002) đưa ra các biện pháp đo lường độ tập trung khác như Hall-Tideman Index, Rosenbluth Index, CCI, Hannah- Kay Index, U-Index, Hause Index, Entropy Index.

Đo lường bằng số lượng các doanh nghiệp Số lượng các doanh nghiệp là chỉ số đơn giản nhất để tính toán độ cạnh tranh trong chừng mực dữ liệu yêu cầu rất hạn chế. Điểm yếu của chỉ số này đó là không tính đến độ phân tán các doanh nghiệp. Độ tập trung giữa hai ngành có thể khác nhau rất nhiều nếu một ngành chỉ bị chi phối bởi một doanh nghiệp còn ngành còn lại bao gồm nhiều doanh nghiệp với tổng về quy mô như nhau. Đo lường bằng chỉ số tập trung Đây là phương pháp đo lường đơn giản, yêu cầu về dữ liệu rất ít.

Đo lường bằng chỉ số tập trung đòi hỏi nhiểu thông tin hơn so với phương pháp đo lường bằng số lượng các doanh nghiệp, đặc biệt là thông tin về thị phần trong ngành của các doanh nghiệp. Chỉ số tập trung đo lường thị phần của k doanh nghiệp thuộc hàng đầu trong ngành: CRk= ∑𝒌𝒊=𝟏 𝑺𝒊 trong đó S1≥….Sk≥Sn ∀ 𝒏 ≥ 𝒌 Trong đó Si là thị phần của doanh nghiệp thứ i, các doanh nghiệp được xếp theo thị phần giảm dần, n là tổng số doanh nghiệp. Chỉ số tiến gần tới 0 khi có một lượng hữu hạn các doanh nghiệp có cùng quy mô và tiến gần tới 1 nếu doanh nghiệp chiếm toàn bộ thị phần ngành. Tuy nhiên, chỉ số chỉ đo lường thị phần của k doanh nghiệp hàng đầu dẫn đến tình trạng các doanh nghiệp nhỏ hợp nhất với nhau có thể không được phản ánh trong chỉ số này mặc dù mức độ tập trung của thị trường tăng lên.

6 Đo lường cạnh tranh bằng chỉ số HHI Chỉ số Herfindahl-Hirschman (Hirschman, 1964) là thước đo phổ biến về sự tập trung của thị trường và được sử dụng để xác định khả năng cạnh tranh thị trường. Ưu điểm của chỉ số HHI giải quyết vấn đề thị phần và cạnh tranh giữa các công ty quy mô lớn. Tuy nhiên, chỉ số HHI cũng có hạn chế như không giải quyết vấn đề rào cản gia nhập vì mức độ cạnh tranh có thể thấp nhưng nếu rào cản gia nhập thấp cạnh tranh có thể tăng lên, vấn đề xác định thị phần cụ thể liên quan yếu tố địa lý. Chỉ số HHI yêu cầu thông tin về thị phần của tất cả các doanh nghiệp trên thị trường.

HHI được tính bằng tổng các bình phương thị phần của mỗi doanh nghiệp cạnh tranh trong một thị trường. 𝒏 với n là tổng số doanh nghiệp trên thị trường. Thị trường càng gần độc quyền càng tập trung và cạnh tranh càng thấp. Chỉ số nằm trong khoảng từ 1/n đối với các doanh nghiệp có cùng quy mô đến 1 biểu thị độc quyền.

Theo Cetorelli (1999) ở Mỹ, ngành ngân hàng được xem là cạnh tranh nếu chỉ số HHI nhỏ hơn 0.1, là thị trường hơi tập trung nếu chỉ số ở trong khoảng từ 0.18 và thị trường độc quyền nếu chỉ số lớn hơn 0. Chỉ số HHI có ưu điểm dễ tính toán, tuy nhiên, chỉ số không tính được độ phức tạp của các thị trường khác nhau. Dựa vào hướng phi cấu trúc thị trường: Đo lường cạnh tranh bằng chỉ số Lerner Nhà kinh tế học Abba Lerner (1934) trong tác phẩm “ Khái niệm về độc quyền và đo lường sức mạnh độc quyền”- bài báo lớn đầu tiên của tác giả về kinh tế học phúc lợi, đưa ra ý tưởng độc quyền là vấn đề về mức độ, sức mạnh độc quyền phụ thuộc vào phần chênh lệch của giá so với chi phí cận biên. Chỉ số Lerner luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1: càng gần giá trị 0 tức là càng gần với cạnh tranh hoàn hảo; càng gần giá trị 1, sức mạnh thị trường của người bán càng cao nên càng gần với độc 7 quyền.

Một nhà độc quyền tìm cách tối đa hóa lợi nhuận sẽ không thuộc phần không co giãn của đường cầu E<1, giải thích lý do vì sao độ co giãn luôn nằm trong khoảng ∞ ≥ E ≥ 1. Độ lệch giữa giá cả và chi phí biên càng lớn cho thấy sức mạnh độc quyền càng cao. Do giá cả hay thông tin chính xác về cấu trúc chi phí của doanh nghiệp khó thu thập chính xác, chỉ số Lerner sử dụng độ co giãn của cầu theo giá: chỉ số Lerner tương đương với giá trị tuyệt đối của độ co giãn của cầu khi giá được thiết lập nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Mặc dù chỉ số Lerner được phát triển từ những năm 1930 nhưng chỉ được ứng dụng thực sự hiệu quả từ ba thập kỷ trở lại đây do khó khăn trong việc đánh giá chi phí biên.

Chi phí biên được ước tính từ hàm chi phí theo phương pháp kinh tế lượng. Ưu điểm của chỉ số Lerner là định lượng từng ngân hàng cụ thể, thay đổi theo thời gian nên dễ dàng so sánh giữa các ngân hàng và/hoặc trong các giai đoạn, là một thước đo tốt để lượng hóa sức mạnh thị trường. Mô hình Panzar-Rosse (Rosse và Panzar, 1977; Panzar và Rosse, 1982, 1987) được áp dụng rộng rãi để lượng hóa cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Chỉ số này cho thấy giá đầu vào được truyền dẫn vào doanh thu của doanh nghiệp.

Thị trường càng cạnh tranh khi giá trị chỉ số càng tăng.