Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lỗi trong dịch thuật pháp việt trường hợp sinh viên các khoa tiếng pháp tại việt nam luận án ts ngôn ngữ và văn hoá

Khám phá luận văn thạc sĩ về lỗi dịch thuật pháp Việt, phân tích sinh viên các khoa tiếng Pháp tại Việt Nam trong ngữ cảnh ngôn ngữ và văn hóa.

• Tác giả: Đỗ Lan Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Hồng Vân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Pháp
• Đề tài: Nghiên cứu lỗi dịch thuật pháp Việt: Trường hợp sinh viên khoa tiếng Pháp tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ATTESTATION SUR L’HONNEUR
• REMERCIEMENTS
• LISTE DES ABRÉVIATIONS
• LISTE DES TABLEAUX
• LISTE DES GRAPHIQUES
• INTRODUCTION
• 1. CHAPITRE 1: CADRE THÉORIQUE
• 1.1. Définition de la traduction
• 1.2. Typologie de traductions
• 1.2.1. Traduction des textes littéraires
• 1.2.2. Traduction des textes de spécialité
• 1.2.3. Différentes approches de traduction
• 1.2.3.1. Approche linguistique théorique
• 1.2.3.2. Approche linguistique appliquée avec la théorie de traduction de Catford
• 1.2.3.3. Approche linguistique contrastive avec la traduction comparative de Vinay & Darbelnet (1958)
• 1.2.3.4. Maurice Pergnier et Les fondements sociolinguistiques de la traduction
• 1.2.3.5. Eugène Nida et son approche sociolinguistique
• 1.2.3.6. Théorie du sens
• 1.2.3.7. Étapes de traduction selon l’approche interprétative
• 1.3. Erreur de traduction
• 1.3.1. Définition de l’erreur
• 1.3.2. Définition de l’erreur de traduction et typologie d’erreurs de traduction
• 1.3.3. Origines des erreurs en traduction
• 1.3.3.1. Maîtrise insuffisante de la langue de départ
• 1.3.3.2. Mauvaise analyse de la structure grammaticale
• 1.3.3.3. Mauvaise saisie du sens du terme
• 1.3.3.4. Mauvaise attitude de lecture du texte
• 1.3.3.5. Insuffisance des connaissances socio-culturelles
• 1.3.3.6. Problèmes d’expression dans la langue cible
• 1.4. Bilan du chapitre 1
• 2. CHAPITRE 2: ANALYSE DES ERREURS EN TRADUCTION DU FRANÇAIS EN VIETNAMIEN DES ÉTUDIANTS DE 4 ANNÉE
• 2.1. Enseignement de la traduction dans les universités vietnamiennes
• 2.1.1. Enseignement du français dans les universités
• 2.1.2. Enseignement de la traduction dans le programme universitaire
• 2.1.3. Cours de traduction
• 2.1.4. Mise en place
• 2.2. Méthodologie de recherche
• 2.2.1. Méthode de recherche
• 2.2.2. Choix des textes à traduire
• 2.2.3. Constitution du corpus
• 2.2.4. Méthodes d’analyse des données
• 2.3. Analyse des erreurs commises par les étudiants de 4e année
• 2.3.1. Erreurs commises par les étudiants en traduction du français en vietnamien
• 2.3.2. Sources d’erreurs commises par les étudiants en traduction du français en vietnamien
• 2.3.2.1. Dans la phase de compréhension
• 2.3.2.2. Dans la phase de réexpression
• 2.4. Bilan du chapitre 2
• 3. CHAPITRE 3: PROPOSITIONS MÉTHODOLOGIQUES POUR L’AMÉLIORATION DE LA TRADUCTION DU FRANÇAIS EN VIETNAMIEN
• 3.1. Critères d’une bonne traduction
• 3.1.1. Techniques de saisie du sens des termes
• 3.1.1.1. À l’aide du dictionnaire
• 3.1.1.2. À l’aide des sites web à l’Internet
• 3.1.2. Techniques d’analyse des relations syntaxiques
• 3.1.3. Techniques de saisie du bagage cognitif et du contexte cognitif
• 3.1.4. Démarches à suivre dans l’acte traduisant
• 3.1.4.1. Dans la phase de compréhension
• 3.1.4.2. Dans la phase de déverbalisation
• 3.1.4.3. Dans la phase de réexpression
• 3.2. Bilan du chapitre 3
• PUBLICATIONS ET COMMUNICATIONS LIÉES À LA THÈSE
• ANNEXES
• Annexe 1. Textes à traduire
• Annexe 2. Typologie et sources d’erreurs

Tóm tắt

I. Lỗi dịch thuật pháp luật trong bài dịch của sinh viên khoa Tiếng Pháp

Phần này tập trung phân tích lỗi dịch thuật pháp luật phổ biến trong các bài dịch của sinh viên khoa Tiếng Pháp. Nghiên cứu sẽ xem xét các sai sót về ngữ nghĩa, cú pháp, và văn phong khi dịch các văn bản pháp luật từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Đặc biệt, sẽ nhấn mạnh vào việc xử lý các thuật ngữ chuyên ngành pháp luật, những cụm từ mang tính cách ngôn ngữ pháp lý, và các vấn đề liên quan đến văn hóa pháp luật khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Dữ liệu phân tích sẽ lấy từ các bài dịch của sinh viên, bao gồm cả các bài luận văn, bài tập lớn và bài kiểm tra. Kết quả phân tích sẽ được trình bày dưới dạng bảng biểu và đồ thị để minh họa rõ ràng các loại lỗi, tần suất xuất hiện và mức độ nghiêm trọng của từng loại lỗi. Phân tích lỗi dịch thuật sẽ được thực hiện dựa trên khung lý thuyết dịch thuật hiện có, kết hợp với các nghiên cứu thực tiễn về dịch thuật pháp luật. Mục tiêu là xác định những điểm yếu trong kỹ năng dịch thuật pháp luật của sinh viên và tìm ra những nguyên nhân dẫn đến các lỗi này. Nghiên cứu này cũng sẽ đề cập đến những khó khăn cụ thể mà sinh viên gặp phải khi đối mặt với các văn bản pháp lý phức tạp, ví dụ như cấu trúc câu dài, nhiều mệnh đề phụ, hoặc các thuật ngữ chuyên ngành khó hiểu. Nghiên cứu lỗi dịch thuật này cũng sẽ xem xét các ảnh hưởng của yếu tố văn hóa và xã hội đến việc hiểu và truyền tải chính xác ý nghĩa của văn bản pháp luật.

1.1. Phân tích lỗi dịch thuật theo cấp độ ngôn ngữ

Phần này sẽ đi sâu vào phân tích lỗi dịch thuật ở các cấp độ khác nhau của ngôn ngữ: từ vựng, cú pháp và ngữ nghĩa. Đối với từ vựng, nghiên cứu sẽ tập trung vào việc sinh viên xử lý các thuật ngữ chuyên ngành pháp luật như thế nào. Có bao nhiêu trường hợp sinh viên sử dụng từ không chính xác, từ không tương đương hoặc không có từ tương đương trong tiếng Việt? Đối với cú pháp, nghiên cứu sẽ xem xét cách sinh viên xử lý các cấu trúc câu phức tạp trong tiếng Pháp, đặc biệt là các câu dài, nhiều mệnh đề phụ. Liệu sinh viên có thể chuyển tải chính xác ý nghĩa của câu gốc sang tiếng Việt hay không? Có những loại lỗi cú pháp nào thường gặp? Cuối cùng, về ngữ nghĩa, nghiên cứu sẽ xem xét liệu sinh viên có hiểu được ý nghĩa chính xác của văn bản gốc hay không. Những nguyên nhân lỗi dịch thuật về mặt ngữ nghĩa là gì? Liệu có sự ảnh hưởng của yếu tố văn hóa hoặc bối cảnh dẫn đến sự sai lệch về ngữ nghĩa? Phân tích lỗi dịch thuật tại ba cấp độ này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về năng lực dịch thuật của sinh viên và giúp xác định những điểm cần cải thiện trong quá trình đào tạo.

1.2. Nguyên nhân lỗi dịch thuật

Phần này sẽ tập trung vào việc tìm ra nguyên nhân lỗi dịch thuật mà sinh viên gặp phải. Nghiên cứu sẽ xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dịch thuật, bao gồm: kiến thức pháp luật, kỹ năng ngôn ngữ, phương pháp học tập, và tài liệu tham khảo. Nghiên cứu định tính sẽ được sử dụng để tìm hiểu sâu hơn về suy nghĩ và cách tiếp cận của sinh viên đối với bài dịch. Các cuộc phỏng vấn với sinh viên và giảng viên sẽ giúp làm rõ những khó khăn mà sinh viên gặp phải trong quá trình dịch thuật. Phân tích lỗi dịch thuật kết hợp với các cuộc phỏng vấn sẽ giúp xác định những nguyên nhân lỗi dịch thuật chính, từ đó đề xuất các giải pháp khắc phục hiệu quả. Một số nguyên nhân lỗi dịch thuật có thể bao gồm: thiếu hiểu biết về luật pháp, thiếu kỹ năng ngôn ngữ, thiếu kinh nghiệm thực tiễn, thiếu tài liệu tham khảo phù hợp, và phương pháp học tập chưa hiệu quả. Nghiên cứu định lượng sẽ được sử dụng để xác định tần suất xuất hiện của các loại lỗi khác nhau, từ đó giúp xác định những nguyên nhân lỗi dịch thuật quan trọng nhất cần được giải quyết.

II. Giải pháp khắc phục lỗi dịch thuật

Phần này trình bày các giải pháp khắc phục lỗi dịch thuật dựa trên kết quả phân tích ở phần trước. Các giải pháp sẽ tập trung vào việc cải thiện cả kiến thức và kỹ năng dịch thuật của sinh viên. Về kiến thức, nghiên cứu đề xuất bổ sung kiến thức pháp luật và ngữ pháp tiếng Pháp, cũng như tăng cường hiểu biết về văn hóa pháp luật của cả hai ngôn ngữ. Về kỹ năng, nghiên cứu đề xuất các phương pháp học tập hiệu quả, ví dụ như học nhóm, thực hành thường xuyên, và sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật. Phương pháp dịch thuật phù hợp cũng sẽ được đề cập, bao gồm việc sử dụng từ điển chuyên ngành và các tài liệu tham khảo uy tín. Nghiên cứu cũng đề xuất cải thiện chương trình đào tạo dịch thuật pháp luật tại các trường đại học, bao gồm tăng cường thời lượng giảng dạy, cập nhật nội dung giảng dạy, và sử dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại. Đào tạo dịch thuật pháp luật cần tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng phân tích văn bản pháp luật, kỹ năng tra cứu thuật ngữ chuyên ngành, và kỹ năng truyền tải ý nghĩa chính xác của văn bản sang ngôn ngữ đích. Giải pháp khắc phục lỗi dịch thuật cần được thiết kế một cách toàn diện, bao gồm cả khía cạnh kiến thức, kỹ năng và chương trình đào tạo.

2.1. Cải thiện chương trình đào tạo dịch thuật pháp luật

Để nâng cao chất lượng dịch thuật của sinh viên, cần có sự cải tiến toàn diện trong chương trình đào tạo dịch thuật pháp luật. Cụ thể, cần tăng cường thời lượng giảng dạy về dịch thuật pháp luật, tập trung vào các kỹ năng chuyên biệt như phân tích văn bản pháp luật, tra cứu thuật ngữ, và xử lý các vấn đề văn hóa pháp luật. Việc cập nhật nội dung giảng dạy là cần thiết để sinh viên tiếp cận với những kiến thức và phương pháp dịch thuật hiện đại. Ngoài ra, việc áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, như học tập dựa trên dự án hoặc học tập hợp tác, sẽ giúp sinh viên chủ động hơn trong quá trình học tập và nâng cao hiệu quả học tập. Việc tích hợp công nghệ thông tin vào quá trình giảng dạy cũng rất quan trọng, giúp sinh viên tiếp cận với các công cụ hỗ trợ dịch thuật hiện đại và nâng cao hiệu quả học tập. Cuối cùng, cần có sự đánh giá thường xuyên chất lượng giảng dạy và học tập để kịp thời điều chỉnh chương trình đào tạo sao cho phù hợp với thực tế.

2.2. Phương pháp dịch thuật hiệu quả

Việc lựa chọn phương pháp dịch thuật phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng bài dịch. Sinh viên cần được hướng dẫn sử dụng các phương pháp dịch thuật hiệu quả, bao gồm việc phân tích kỹ lưỡng văn bản nguồn, tra cứu thuật ngữ chuyên ngành, và sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật. Việc hiểu rõ văn hóa pháp luật của cả hai ngôn ngữ cũng là yếu tố cần thiết để sinh viên có thể truyền tải chính xác ý nghĩa của văn bản. Sinh viên cần được hướng dẫn cách sử dụng từ điển chuyên ngành và các tài liệu tham khảo uy tín để đảm bảo tính chính xác của bài dịch. Việc rèn luyện kỹ năng viết là rất quan trọng để sinh viên có thể diễn đạt ý tưởng một cách rõ ràng và mạch lạc. Hơn nữa, việc thực hành thường xuyên là rất cần thiết để sinh viên có thể nâng cao kỹ năng dịch thuật của mình. Việc nhận được phản hồi và góp ý từ giảng viên cũng rất quan trọng để sinh viên có thể nhận ra những sai sót và cải thiện chất lượng bài dịch của mình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và toàn cầu hóa thông tin, dịch thuật đóng vai trò huyết mạch kết nối các nền văn hóa, thúc đẩy ngoại giao, thương mại và trao đổi học thuật. Tại Việt Nam, nhu cầu đào tạo biên dịch viên tiếng Pháp chất lượng cao ngày càng cấp thiết; tuy nhiên, sinh viên năm cuối tại các trường đại học vẫn liên tục mắc phải các lỗi dịch thuật mang tính hệ thống. Luận án tiến sĩ mang tên "Étude des erreurs en traduction du français en vietnamien (Le cas des étudiants des départements de français au Vietnam)" (Nghiên cứu lỗi trong dịch thuật Pháp - Việt: Trường hợp sinh viên các khoa tiếng Pháp tại Việt Nam) của nghiên cứu sinh Đỗ Lan Anh (2016), bảo vệ tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn của PGS. Đinh Hồng Vân và PGS. Trịnh Đức Thái, là công trình tiên phong giải quyết căn bản thực trạng này.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Trước nghiên cứu này, y văn dịch thuật học tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào bình diện phân tích tác phẩm văn học đơn lẻ (Trần Ngọc Mai, 2002; Lê Đàm Hoa Hạ, 2013), các rào cản thuật ngữ chuyên ngành thương mại, kế toán (Nguyễn Thúy Anh, 2002; Nguyễn Thị Nhung, 2002) hoặc các hiện tượng vi mô như thành ngữ, tiếng lóng (Lê Thị Thu Huyền, 2003). Trên bình diện quốc tế, các nghiên cứu lỗi thường giới hạn ở dịch máy tự động (Léon, 2008; Déchelotte, 2007) hoặc các cặp ngôn ngữ châu Âu (Allignol, 1995; Gardosi, 2012). Chưa từng có một nghiên cứu quy mô toàn quốc nào khảo sát toàn diện bản chất, phân loại và cơ chế phát sinh lỗi trong cặp ngôn ngữ Pháp - Việt trên tiến trình nhận thức của người học.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết:

1. Câu hỏi 1: Những dạng lỗi dịch thuật Pháp - Việt chủ yếu nào mà sinh viên năm thứ 4 các khoa tiếng Pháp tại Việt Nam thường mắc phải?
2. Câu hỏi 2: Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các lỗi này trong từng giai đoạn của quá trình dịch thuật là gì?
3. Câu hỏi 3: Những giải pháp sư phạm và phương pháp luận nào có thể nâng cao triệt để chất lượng dịch thuật Pháp - Việt cho người học?

• Giả thuyết 1: Sinh viên năm cuối vẫn mắc lỗi dịch thuật nghiêm trọng do thiếu hụt cả về rào cản ngôn ngữ lẫn rào cản ngoại ngôn ngữ (văn hóa - xã hội).
• Giả thuyết 2: Các lỗi xuất hiện ở cả hai giai đoạn: giai đoạn tiếp nhận - hiểu văn bản gốc (Compréhension) và giai đoạn tái biểu đạt (Réexpression) trong tiếng mẹ đẻ.
• Giả thuyết 3: Việc ứng dụng quy trình phi ngôn từ hóa (Déverbalisation) kết hợp kỹ thuật khai thác ngữ cảnh nhận thức sẽ triệt tiêu đáng kể các lỗi dịch thuật mang tính cấu trúc.

Khung lý thuyết: Nghiên cứu tích hợp Lý thuyết giải thích/Lý thuyết nghĩa (Théorie du sens / Théorie interprétative de la traduction) của Trường phái Paris (Danica Seleskovitch & Marianne Lederer), bổ trợ bởi Mô hình Phong cách học so sánh (Stylistique comparée) của Vinay & Darbelnet (1958), Lý thuyết tương đương động của Eugène Nida (1964) và Khung phân loại lỗi dịch thuật của Jean Delisle (1993).

Quy mô và Ý nghĩa: Luận án được thực hiện trên mẫu dữ liệu khổng lồ gồm 4.413 bài thi và bài dịch của sinh viên năm thứ 4 tại 8 trường đại học hàng đầu từ Bắc chí Nam, tạo lập bước ngoặt định lượng và định tính chuẩn mực cho ngành Biên dịch học (Traductologie) tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu dịch thuật học lịch sử trải qua các cuộc tranh luận sâu sắc giữa hai trường phái chính: Tiếp cận Ngôn ngữ học thuần túy và Tiếp cận Dịch thuật học Nhận thức - Xã hội.

Ở nhánh ngôn ngữ học, Georges Mounin (1963) trong Les problèmes théoriques de la traduction xem dịch thuật như một phân nhánh của ngôn ngữ học cấu trúc, tập trung vào sự tiếp xúc ngôn ngữ và tính bất khả dịch. J.C. Catford (1965) chuẩn hóa khái niệm "chuyển dịch ngôn ngữ" (translation shifts), phân định rạch ròi giữa "tương đương văn bản" (textual equivalence) và "tương ứng hình thức" (formal correspondence). Vinay & Darbelnet (1958) đề xuất 7 thủ pháp dịch thuật kinh điển chia thành hai nhóm: dịch trực tiếp (emprunt, calque, traduction littérale) và dịch gián tiếp (transposition, modulation, équivalence, adaptation). Tuy nhiên, trường phái này bị phê phán vì đóng khung dịch thuật vào việc đối chiếu mã ngôn ngữ tĩnh tại, xem nhẹ tư duy người dịch.

Trái lại, Maurice Pergnier (1978/1993) trong Les fondements sociolinguistiques de la traduction và Eugène Nida (1964) đặt dịch thuật vào tọa độ xã hội - giao tiếp, khẳng định việc dịch không diễn ra trên hệ thống trừu tượng (langue) mà trên lời nói cụ thể (parole), hướng đến "sự tương đương tự nhiên gần nhất" (dynamic equivalence). Đỉnh cao của bước chuyển này là Lý thuyết nghĩa (Théorie du sens) của Danica Seleskovitch & Marianne Lederer (1984, 1993, 1994) tại ESIT (École Supérieure d'Interprètes et de Traducteurs - Paris 3), khẳng định bản chất dịch thuật là xử lý thông điệp và ý định biểu đạt (vouloir-dire), chứ không phải hoán đổi chuỗi ký tự bề mặt.

Về mặt phân loại lỗi, Jean Delisle (1993) phân lập rành mạch giữa lỗi dịch thuật (erreurs de traduction: phản nghĩa - contre-sens, sai nghĩa - faux-sens, vô nghĩa - non-sens, thêm nghĩa - ajout, bỏ sót - omission) và lỗi ngôn ngữ (erreurs de langue: nhập nhằng, tối nghĩa, dùng từ sai quy tắc, lỗi cú pháp). Christiane Nord (1991) phân chia lỗi dựa trên lý thuyết chức năng (lỗi dụng học, văn hóa, ngôn ngữ), trong khi Daniel Gile (2005) và Hurtado Albir (1990) định vị lỗi theo chu trình nhận thức (giai đoạn hiểu và giai đoạn biểu đạt).

   TIẾP CẬN NGÔN NGỮ HỌC THUẦN TÚY           TIẾP CẬN NHẬN THỨC - DỊCH THUẬT HỌC
   (Mounin 1963, Catford 1965,                  (Seleskovitch & Lederer 1984, 
    Vinay & Darbelnet 1958)                      Pergnier 1978, Nida 1964)
   Đối chiếu hình thái, cú pháp                   Xử lý thông điệp, ý định tác giả
   và tương đương mã từ vựng                     (*Vouloir-dire*), tri thức nền
                     KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT:
   Thiếu nghiên cứu phân tích lỗi dịch Pháp-Việt trên quy mô lớn
   dựa trên chu trình nhận thức thực tế của người học
                     VỊ TRÍ CỦA LUẬN ÁN ĐỖ LAN ANH (2016):
   Tích hợp Lý thuyết Nghĩa (ESIT) & Ma trận lỗi Delisle (1993)
   trên 4.413 bài dịch thực nghiệm tại 8 trường đại học Việt Nam

So sánh quốc tế: So với công trình của Al-Attrache (2003) nghiên cứu lỗi dịch Pháp - Ả Rập tại Pháp (chỉ tập trung vào giao thoa ngữ âm - cú pháp trên quy mô lớp học hẹp), hoặc công trình của Allignol (1995) về dịch kỹ thuật Pháp - Đức, luận án của Đỗ Lan Anh vượt trội về tính đại diện khi khảo sát trên diện rộng toàn quốc, bao quát đầy đủ cả văn bản đa phong cách và liên kết trực tiếp kết quả thống kê lỗi với chu trình 3 bước nhận thức của Trường phái Paris.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Lý thuyết nghĩa (Théorie du sens) của Seleskovitch & Lederer trong bối cảnh cặp ngôn ngữ phi đồng loại (tiếng Pháp - ngôn ngữ biến hình, phân tích tính cao và tiếng Việt - ngôn ngữ đơn lập, phi biến hình). Nghiên cứu chứng minh rằng quy luật "phi ngôn từ hóa" (déverbalisation) không chỉ áp dụng trong dịch cabin (simultaneous interpretation) mà là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu hiện tượng dịch từ đối từ (mot-à-mot) trong biên dịch văn bản viết.

Như Marianne Lederer (1994: 27) đã chỉ rõ: "L'unité de sens est le plus petit élément qui permette l'établissement d'équivalence en traduction... Elle apparaît comme le résultat de la jonction d'un savoir linguistique et d'un savoir extralinguistique déverbalisé." (Đơn vị nghĩa là yếu tố nhỏ nhất cho phép thiết lập sự tương đương trong dịch thuật... Nó xuất hiện như kết quả của sự giao thoa giữa tri thức ngôn ngữ và tri thức ngoại ngôn ngữ đã được phi ngôn từ hóa). Luận án đã chuẩn hóa 3 mệnh đề lý thuyết cốt lõi:

1. Mệnh đề 1: Mức độ nghiêm trọng của lỗi dịch thuật tỷ lệ nghịch với khả năng giải phóng tư duy khỏi cấu trúc bề mặt của văn bản nguồn (Source Text - TS).
2. Mệnh đề 2: Giao thoa văn hóa - xã hội tạo ra các lỗi sai nghĩa (faux-sens) và phản nghĩa (contre-sens) phổ biến hơn so với việc thiếu hụt vốn từ vựng thuần túy.
3. Mệnh đề 3: Năng lực tái lập cú pháp tiếng Việt linh hoạt quyết định chất lượng tự nhiên của bản dịch đích (Target Text - TC).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất đa chiều giữa ba trụ cột lý thuyết:

• Trụ cột 1: Mô hình nhận thức 3 giai đoạn của Seleskovitch & Lederer: Giai đoạn Hiểu (Compréhension: giải mã ký hiệu và nắm bắt thông điệp) $\rightarrow$ Giai đoạn Tách nghĩa khỏi lời (Déverbalisation: giữ lại ý niệm, quên đi hình thức vỏ từ ngữ) $\rightarrow$ Giai đoạn Tái biểu đạt (Réexpression: tái tạo ý niệm bằng tài nguyên tự nhiên của tiếng Việt).
• Trụ cột 2: Ma trận phân loại lỗi thực nghiệm của Delisle (1993): Định lượng hóa chính xác 5 loại lỗi dịch thuật (Contre-sens, Faux-sens, Non-sens, Ajout, Omission) tương ứng với từng giai đoạn nhận thức.
• Trụ cột 3: Lý thuyết tri thức nền tảng (Bagage cognitif) và Ngữ cảnh nhận thức (Contexte cognitif): Đánh giá tác động của tri thức bách khoa ngoài ngôn ngữ đến độ chuẩn xác của bản dịch.

|                    KHUNG PHÂN TÍCH NHẬN THỨC DỊCH THUẬT                  |
|  [VĂN BẢN NGUỒN (TS - TIẾNG PHÁP)]                                       |
|  1. GIAI ĐOẠN HIỂU (Compréhension)                                       |
|  2. GIAI ĐOẠN PHI NGÔN TỪ HÓA (Déverbalisation)                          |
|  3. GIAI ĐOẠN TÁI BIỂU ĐẠT (Réexpression)                                |
|  [VĂN BẢN ĐÍCH (TC - TIẾNG VIỆT CHUẨN XÁC, TỰ NHIÊN)]                    |

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng kết hợp giải thích học (Positivist-Interpretivist Paradigm), sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research) với quy trình định lượng - định tính lồng ghép chặt chẽ:

• Cấp độ vĩ mô: Thống kê mô tả toàn diện tần suất và tỷ lệ phần trăm các loại lỗi xuất hiện trong ngân hàng dữ liệu thực nghiệm toàn quốc.
• Cấp độ vi mô: Phân tích ngữ cảnh định tính đối chiếu từng cặp phân đoạn dịch (Textual Segments) để bóc tách động thái tâm lý học ngôn ngữ của người dịch.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Mẫu được thu thập đồng bộ tại 8 cơ sở giáo dục đại học đào tạo tiếng Pháp trọng điểm trải dài ba miền Bắc - Trung - Nam:
  1. Khu vực phía Bắc: Trường ĐH Ngoại ngữ – ĐHQGHN (ULEI-UNH), Trường ĐH Hà Nội (UH), Học viện Ngoại giao (ADV), Trường ĐH Sư phạm Hà Nội (ENSH).
  2. Khu vực miền Trung: Trường ĐH Ngoại ngữ – ĐH Huế (ESLE-UH), Trường ĐH Ngoại ngữ – ĐH Đà Nẵng (ELE-UD).
  3. Khu vực phía Nam: Trường ĐH Sư phạm TP.HCM (UPH), Trường ĐH Cần Thơ (UC).
• Quy mô mẫu chính xác: Tổng số bài thi và bài kiểm tra dịch được xử lý là 4.413 bài, bao gồm:
  • 1.916 bài từ sinh viên năm thứ 4 chuyên ngành Biên phiên dịch (Spécialité Traduction).
  • 2.497 bài từ sinh viên năm thứ 4 các chuyên ngành tiếng Pháp khác (Autres spécialités: Sư phạm, Tiếng Pháp thương mại, Ngoại giao).
• Văn bản ngữ liệu: Hệ thống văn bản dịch mẫu được chọn lọc nghiêm ngặt từ các nguồn báo chí, chính trị, kinh tế, xã hội chuẩn mực (Le Monde, Le Figaro, Courrier International), đảm bảo tính phức hợp về ngữ nghĩa, ẩn dụ văn hóa và cấu trúc ngữ pháp tầng bậc.
• Độ tin cậy và giá trị: Dữ liệu được mã hóa phân loại chéo (cross-coder validation) bởi nhóm chuyên gia dịch thuật theo bảng ma trận lỗi chuẩn hóa của Delisle, đảm bảo tính khách quan và loại trừ độ lệch cá nhân.

            TỔNG DỮ LIỆU KHẢO SÁT: 4.413 BÀI DỊCH THỰC TẾ
NHÓM CHUYÊN NGÀNH DỊCH                                NHÓM CHUYÊN NGÀNH KHÁC
1.916 bài (43,42%)                                    2.497 bài (56,58%)
(Đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật                       (Sư phạm, Tiếng Pháp thương mại,
 dịch thuật, lý thuyết dịch)                          Quan hệ quốc tế, Ngoại giao)
                        8 ĐẠI HỌC TRỌNG ĐIỂM TOÀN QUỐC
         (ULEI-UNH, UH, ADV, ENSH, ESLE-UH, ELE-UD, UPH, UC)

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chi phối áp đảo của lỗi trong Giai đoạn Hiểu (Compréhension): Thống kê chỉ ra rằng hơn 60% tổng số lỗi của sinh viên xuất phát từ giai đoạn tiếp nhận văn bản nguồn thay vì giai đoạn diễn đạt tiếng Việt. Lỗi sai nghĩa (faux-sens) và phản nghĩa (contre-sens) chiếm tỷ trọng cao nhất. Căn nguyên chính là việc không nắm bắt được quan hệ cú pháp phức hợp (mệnh đề quan hệ lồng ghép, phân từ hiện tại mang nghĩa giả định/nguyên nhân) và bẫy từ vựng đồng âm/từ nhiều nghĩa trong ngữ cảnh cụ thể.

2. Hạn chế nghiêm trọng về Tri thức nền tảng và Ngữ cảnh nhận thức (Bagage cognitif): Sinh viên có xu hướng tra từ điển một cách cô lập và áp đặt nghĩa đen cho các hiện tượng văn hóa - lịch sử - thể chế phương Tây. Một minh chứng kinh điển được trích xuất từ ngữ liệu luận án:

   Văn bản gốc (TS): "Bref, en persistant à pérenniser la PAC et ses «bienfaits», jusqu'en 2013, la France s'installe dans un fort Chabrol économique."
   Bản dịch lỗi của sinh viên (TC): "Tóm lại, cho tới năm 2013, Pháp sẽ vẫn kiên quyết duy trì thực hiện chính sách này và nhờ mặt tích cực của nó mà nước Pháp gia nhập tổ chức các nước có nền kinh tế phát triển mạnh."

   Phân tích phản nghiệm: Sinh viên đã mắc lỗi phản nghĩa nghiêm trọng (contre-sens). Người dịch hoàn toàn thất bại trong việc giải mã thành ngữ lịch sử - văn hóa "un fort Chabrol" (bắt nguồn từ sự kiện phong tỏa lịch sử tại Pháp năm 1899, biểu trưng cho tình thế cố thủ, cô lập hoàn toàn trước thế giới bên ngoài) và không hiểu chức năng điều kiện ngầm định của cấu trúc phân từ "en persistant à...". Bản dịch chuẩn xác phải là: "Như vậy, nếu Pháp cứ khăng khăng theo đuổi Chính sách Nông nghiệp Chung (PAC) và những 'lợi ích' của nó thì đến năm 2013, Pháp sẽ tự biến mình thành một nền kinh tế cô lập."

3. Hiện tượng "dịch nguyên từ" và sự tê liệt ở giai đoạn Phi ngôn từ hóa (Déverbalisation): Phát hiện cho thấy người học thường chuyển dịch cơ học trật tự từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Tiếng Pháp ưu tiên cấu trúc danh từ hóa trừu tượng (nominalisation), trong khi tiếng Việt là ngôn ngữ thiên về động từ (verbalisation). Việc không tách nghĩa khỏi vỏ từ vựng dẫn đến các cấu trúc tiếng Việt ngô nghê, vô nghĩa (non-sens) hoặc tối nghĩa, vi phạm chuẩn mực phong cách tiếng mẹ đẻ.

4. Sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm đối tượng: Sinh viên thuộc chuyên ngành Biên phiên dịch (Spécialité Traduction - 1.916 bài) có tỷ lệ mắc lỗi phản nghĩa thấp hơn rõ rệt so với sinh viên các chuyên ngành khác (Autres spécialités - 2.497 bài). Tuy nhiên, cả hai nhóm đều gặp khó khăn tương đương ở các cấu trúc ẩn dụ văn hóa sâu, chứng minh rằng chương trình đào tạo hiện hành chưa trang bị đầy đủ năng lực ngoại ngôn ngữ.

       BIỂU ĐỒ PHÂN BỐ NGUYÊN NHÂN LỖI TRONG CHU TRÌNH DỊCH THUẬT

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Khẳng định tính phổ quát của Lý thuyết Nghĩa trong môi trường phi ngôn ngữ phương Tây, đồng thời bổ sung các tiêu chí định vị lỗi giao thoa văn hóa đặc thù cho ngôn ngữ đơn lập phương Đông.
• Về mặt Phương pháp luận: Cung cấp ma trận phân tích lỗi 3 chiều (Ngôn ngữ – Nhận thức – Văn hóa) có thể áp dụng cho việc nghiên cứu các cặp ngôn ngữ khác như Anh - Việt, Đức - Việt, Trung - Việt.
• Về mặt Thực tiễn và Sư phạm: Đưa ra khung quy trình đào tạo dịch thuật 3 bước: Hướng dẫn kỹ thuật phân tích quan hệ cú pháp logic $\rightarrow$ Rèn luyện phản xạ phi ngôn từ hóa $\rightarrow$ Kỹ thuật chuyển đổi dạng thức ngữ pháp khi tái tạo tiếng Việt (chuyển đổi danh từ thành động từ, chủ động hóa câu bị động tiếng Pháp).

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn thể loại văn bản: Ngữ liệu khảo sát chủ yếu tập trung vào văn bản báo chí, kinh tế, xã hội và một phần văn bản chính luận; chưa bao quát sâu thể loại văn học hư cấu phức tạp hoặc các văn bản kỹ thuật cao mang tính pháp lý chuyên biệt (hợp đồng thương mại quốc tế, bằng sáng chế).
2. Giới hạn về mẫu khảo sát: Nghiên cứu chỉ tập trung vào đối tượng sinh viên năm thứ 4 tại môi trường đại học Việt Nam, chưa thực hiện khảo sát đối chiếu với biên dịch viên chuyên nghiệp trên thị trường lao động tự do.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng phân tích lỗi trên các công cụ Hỗ trợ dịch thuật (CAT Tools) và Dịch máy Nơ-ron (Neural Machine Translation - NMT) trong kỷ nguyên Trí tuệ nhân tạo.
   • Ứng dụng kỹ thuật ghi nhận chuyển động mắt (Eye-tracking) và ghi âm tư duy thức (Think-Aloud Protocols - TAPs) để đo lường tải trọng nhận thức thực tế của người dịch trong giai đoạn phi ngôn từ hóa.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật: Luận án là công trình tham chiếu nền tảng cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Lý thuyết dịch thuật tại Việt Nam; định hình chuẩn mực phân tích lỗi học thuật trong các công bố khoa học chuyên ngành.
• Cải cách Giáo dục Đại học: Cung cấp cơ sở khoa học để Bộ Giáo dục & Đào tạo cũng như các trường đại học thành viên (ĐHQGHN, ĐH Huế, ĐH Đà Nẵng, ĐH Sư phạm TP.HCM) tái cấu trúc chương trình đào tạo cử nhân ngành Ngôn ngữ Pháp, chuyển dịch trọng tâm từ giảng dạy ngữ pháp dịch sang rèn luyện năng lực dịch thuật giao tiếp nhận thức.
• Chuẩn hóa Ngành dịch thuật: Thiết lập khung tham chiếu đánh giá chất lượng bản dịch (Translation Quality Assessment), hỗ trợ các nhà xuất bản, cơ quan thông tấn và trung tâm dịch thuật chuyên nghiệp giảm thiểu sai sót trong quy trình biên tập tài liệu ngoại giao, kinh tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên dịch thuật: Thụ hưởng một khung lý thuyết và phương pháp luận khảo sát lỗi thực chứng chuẩn mực, có thể kế thừa cho các công trình nghiên cứu mở rộng đa ngữ.
• Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ và Dịch thuật: Nhận diện rõ các bẫy nhận thức, rào cản cú pháp và giao thoa văn hóa, từ đó tự xây dựng chiến lược tra cứu từ điển và kỹ thuật tái diễn đạt tiếng Việt chuẩn xác.
• Cơ quan Ngoại giao và Doanh nghiệp Đa quốc gia: Tiếp cận nguồn nhân lực biên dịch viên được đào tạo bài bản theo quy trình dịch thuật nhận thức, giảm thiểu rủi ro hiểu sai văn bản trong đàm phán hợp đồng và truyền thông quốc tế.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Nghĩa (Théorie du sens) của Seleskovitch & Lederer bằng việc chứng minh rằng: trong cặp ngôn ngữ có độ cách biệt loại hình học tối đa như Pháp (biến hình) và Việt (đơn lập), giai đoạn "phi ngôn từ hóa" (déverbalisation) không thể diễn ra tự phát mà bắt buộc phải có sự can thiệp có ý thức của kỹ thuật phân tích ngữ cảnh nhận thức (contexte cognitif) để vượt qua rào cản danh từ hóa trừu tượng.

2. Điểm cải tiến vượt bậc về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu quy mô nhỏ của Nguyễn Thúy Anh (2002) hay Al-Attrache (2003), công trình này là nghiên cứu đầu tiên thiết lập một ngân hàng dữ liệu thực nghiệm toàn quốc khổng lồ (4.413 bài dịch từ 8 đại học lớn), chuẩn hóa quy trình phân loại lỗi theo Delisle (1993) kết hợp định tính phân giải cơ chế nhận thức thay vì chỉ đếm lỗi ngôn ngữ bề mặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện phản trực giác chỉ ra rằng: việc sinh viên dịch sai không phải do thiếu từ vựng tiếng Pháp hay kém tiếng Việt, mà do sự "ngộ nhận ngữ pháp giả định" và bất lực trong việc giải mã tri thức bách khoa văn hóa. Hơn 60% lỗi nghiêm trọng nảy sinh ngay từ khâu tiếp nhận thông điệp (Compréhension), biến giai đoạn tái biểu đạt (Réexpression) thành quá trình chắp vá từ ngữ vô nghĩa.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?
Có. Luận án xây dựng bảng danh mục mã hóa lỗi chi tiết (Phụ lục 2), hệ thống văn bản kiểm tra đối chứng (Phụ lục 1) và quy trình 3 giai đoạn xử lý bài dịch, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác quy trình này trên các cặp ngôn ngữ khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?
Mở rộng mô hình nhận thức sang nghiên cứu lỗi trong đào tạo phiên dịch hội nghị cao cấp (Simultaneous & Consecutive Interpretation), phân tích tác động của các công cụ dịch thuật hỗ trợ AI đối với chu trình phi ngôn từ hóa của người học, và xây dựng giáo trình dịch thuật chuyên ngành tích hợp văn hóa học Pháp - Việt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Lan Anh (2016) là một công trình khoa học xuất sắc, đặt nền móng vững chắc cho ngành Traductologie tại Việt Nam với các đóng góp nổi bật:

1. Thiết lập bức tranh toàn cảnh định lượng chuẩn xác đầu tiên về thực trạng lỗi dịch thuật Pháp - Việt trên mẫu dữ liệu khổng lồ 4.413 bài khảo sát tại 8 trường đại học trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
2. Kiểm chứng và khẳng định giá trị phổ quát của Lý thuyết Nghĩa (Théorie du sens) từ Trường phái Paris (ESIT) trong môi trường ngôn ngữ đơn lập Đông Nam Á.
3. Bóc tách toàn diện bản chất tâm lý học nhận thức của 5 dạng lỗi cốt lõi (Contre-sens, Faux-sens, Non-sens, Ajout, Omission), khẳng định giai đoạn Hiểu và Phi ngôn từ hóa là nút thắt quyết định chất lượng bản dịch.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp phương pháp luận và kỹ thuật sư phạm đột phá, định hình lại phương pháp giảng dạy dịch thuật tại các trường đại học Việt Nam.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới giữa Ngôn ngữ học thần kinh (Neurolinguistics), Ngôn ngữ học đối chiếu và Dịch thuật học ứng dụng trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ Đỗ Lan Anh ÉTUDE DES ERREURS EN TRADUCTION DU FRANÇAIS EN VIETNAMIEN (Le cas des étudiants des départements de français au Vietnam) NGHIÊN CỨU LỖI TRONG DỊCH THUẬT PHÁP-VIỆT (Trường hợp sinh viên các khoa tiếng Pháp tại Việt Nam) LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH NGÔN NGỮ PHÁP Hà Nội - 2016 z ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ Đỗ Lan Anh ÉTUDE DES ERREURS EN TRADUCTION DU FRANÇAIS EN VIETNAMIEN (Le cas des étudiants des départements de français au Vietnam) NGHIÊN CỨU LỖI TRONG DỊCH THUẬT PHÁP-VIỆT (Trường hợp sinh viên các khoa tiếng Pháp tại Việt Nam) Chuyên ngành : Ngôn ngữ Pháp Mã số : 62220203 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH NGÔN NGỮ PHÁP Ngày bảo vệ : 31/10/2016 Nơi bảo vệ : Trường Đại học Ngoại ngữ - ĐHQGHN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Đinh Hồng Vân PGS. Trịnh Đức Thái Hà Nội - 2016 z ATTESTATION SUR L’HONNEUR J’atteste sur l’honneur que cette thèse a été réalisée par moi-même et que les résultats qui y sont présentés sont exacts et n’ont jamais été publiés ailleurs. Đỗ Lan Anh z REMERCIEMENTS J’adresse mes remerciements les plus sincères à Monsieur Đinh Hồng Vân et Monsieur TrịnhĐức Thái, mes directeurs de thèse.

Je ne saurais leur exprimer toute ma reconnaissance pour leur grande disponibilité, leur rigueur scientifique et leurs précieux encouragements et conseils qui, tout au long de ces dernières années, ont fait progresser cette thèse. Je remercie sincèrement les enseignantes qui ont participé à cette étude, notamment Madame Nguyễn Yến Nhi de l’Université de Hanoï, Madame Nguyễn Lan Anh de l’Académie Diplomatique du Vietnam, Madame Nguyễn Thị Thu Trang de l’École Normale Supérieure de Hanoï, Madame Công Huyền Tôn Nữ Ý Nhiệm et Madame Hồ Thủy An de l’École Supérieure de Langues Étrangères - Université de Hue, Madame Lê Thị Ngọc Hà de l’Université de Langues Étrangères - Université de Danang, Madame Trần Lê Bảo Chân de l’Université de Pédagogie de Hochiminh-ville et Madame Nguyễn Lam Vân Anh de l’Université de Cantho qui m’ont aidée à élaborer le corpus de ma recherche. Que soient également remerciés le Département post-universitaire de l’Université de Langues et d’Études Internationales - Université Nationale de Hanoï pour sa formation, le Département de langue et de culture françaises de l’Université de Langues et d’Études Internationales - Université Nationale de Hanoï qui m’a facilité le travail de thèse en me dispensant des obligations professionnelles, mes collègues pour leurs soutiens et leurs encouragements. Mes remerciements vont aussi à tous ceux qui par leurs commentaires et leurs critiques m’ont apporté une aide précieuse.

Je tiens à remercier mes parents, ma sœur et mon mari qui m’ont soutenue tout au long de cette aventure. Leurs encouragements m’ont permis de terminer ce travail. z TABLE DES MATIÈRES ATTESTATION SUR L’HONNEUR REMERCIEMENTS LISTE DES ABRÉVIATIONS………………………………………………………………… vi LISTE DES TABLEAUX……………………………………………………………………. vii LISTE DES GRAPHIQUES…………………………………………………………………… viii INTRODUCTION…………………………………………………………………………….

1 CHAPITRE 1 - CADRE THÉORIQUE……………………………………………………. Définition de la traduction………………………………………………………………… 8 1. Typologie de traductions…………………………………………………………………. Traduction des textes littéraires………………………………………………………….

Traduction des textes de spécialité………………………………………………………. Différentes approches de traduction……………………………………………………… 15 1. Approche linguistique théorique………………………………………………………. Approche linguistique appliquée avec la théorie de traduction de Catford…………….

Approche linguistique contrastive avec la traduction comparative de Vinay & Darbelnet (1958)………………………………………………………………………………. Maurice Pergnier et Les fondements sociolinguistiques de la traduction……………. Eugène Nida et son approche sociolinguistique………………………………………. Théorie du sens………………………………………………………………………….

Étapes de traduction selon l’approche interprétative…………………………………. Erreur de traduction………………………………………………………………………. Définition de l’erreur……………………………………………………………………… 40 1. Définition de l’erreur de traduction et typologie d’erreurs de traduction……………….

Origines des erreurs en traduction………………………………………………………. Maîtrise insuffisante de la langue de départ……………………………………………… 46 z 1. Mauvaise analyse de la structure grammaticale………………………………………. Mauvaise saisie du sens du terme……………………………………………………… 48 1.

Mauvaise attitude de lecture du texte…………………………………………………. Insuffisance des connaissances socio-culturelles………………………………………… 49 1. Problèmes d’expression dans la langue cible……………………………………………. 50 Bilan du chapitre 1……………………………………………………………………………….

CHAPITRE 2 - ANALYSE DES ERREURS EN TRADUCTION DU FRANÇAIS EN 51 E VIETNAMIEN DES ÉTUDIANTS DE 4 ANNÉE…………………………………………. Enseignement de la traduction dans les universités vietnamiennes……………………. Enseignement du français dans les universités………………………………………… 52 2. Enseignement de la traduction dans le programme universitaire……………………… 54 2.

Cours de traduction……………………………………………………………………… 54 2. Mise en place…………………………………………………………………………. Méthodologie de recherche………………………………………………………………. Méthode de recherche…………………………………………………………………….

Choix des textes à traduire………………………………………………………………. Constitution du corpus ……………………………………………………………. Méthodes d’analyse des données………………………………………………………… 63 2. Analyse des erreurs commises par les étudiants de 4e année…………………………… 63 2.

Erreurs commises par les étudiants en traduction du français en vietnamien……………. Sources d’erreurs commises par les étudiants en traduction du français en vietnamien… 65 2. Dans la phase de compréhension………………………………………………………. Dans la phase de réexpression………………………………………………………….

99 Bilan du chapitre 2……………………………………………………………………………… CHAPITRE 3 - PROPOSITIONS MÉTHODOLOGIQUES POUR L’AMÉLIORATION 100 DE LA TRADUCTION DU FRANÇAIS EN VIETNAMIEN……………………………… 100 3. Critères d’une bonne traduction…………………………………………………………. Techniques de saisie du sens des termes…………………………………………………. À l’aide du dictionnaire………………………………………………………………….

À l’aide des sites web à l’Internet………………………………………………………. Techniques d’analyse des relations syntaxiques……………………………. Techniques de saisie du bagage cognitif et du contexte cognitif………………………. Démarches à suivre dans l’acte traduisant……………………………………………… 147 3.

Dans la phase de compréhension………………………………………………………… 3. Dans la phase de déverbalisation………………………………………………………… 148 3. Dans la phase de réexpression…………………………………………………………… Bilan du chapitre 3……………………………………………………………………………. PUBLICATIONS ET COMMUNICATIONS LIÉES À LA THÈSE……….

ANNEXES Annexe 1 : Textes à traduire Annexe 2 : Typologie et sources d’erreurs z LISTE DES ABRÉVIATIONS Abréviations Explications ADV Académie Diplomatique du Vietnam AJ Ajout CS Contre-sens ELE-UD École de Langues Étrangères - Université de Danang ESLE-UH École Supérieure de Langues Étrangères - Université de Hue ENSH École Normale Supérieure de Hanoï FS Faux-sens LA Langue d’arrivée LC Langue cible LD Langue de départ LS Langue source NS Non-sens OM Omission TA Texte d’arrivée TC Texte cible TD Texte de départ TS Texte source UC Université de Cantho UH Université de Hanoï ULEI-UNH Université de Langues et d’Études Internationales - Université Nationale de Hanoï UPH Université de Pédagogie de Hochiminh-ville z LISTE DES TABLEAUX Tableau 2.1 : Nombre total des étudiants de 4e année de traduction et d’autres 58 spécialités Tableau 2.2 : Nombre total des devoirs de traduction récupérés 62 Tableau 2.3 : Erreurs commises par les étudiants de traduction et d’autres 64 spécialités Tableau 2.4 : Sources d’erreurs dans la phase de compréhension 67 Tableau 2.5 : Sources d’erreurs dans la phase de réexpression 89 z LISTE DES GRAPHIQUES Graphique 2.1 : Synthèse des erreurs de traduction 64 Graphique 2.2 : Erreurs dans la phase de compréhension 67 Graphique 2.3 : Erreurs dans la phase de réexpression 89 z z INTRODUCTION 1. Raison du choix du sujet La traduction joue un rôle de plus en plus important dans la vie actuelle où la communication entre les locuteurs de langues différentes (à l’oral ou par l’écrit) constitue toujours un levier pour le développement, notamment dans le contexte de mondialisation actuelle. En effet, le commerce international, les relations diplomatiques, les programmes éducatifs, les voyages, les activités comme les loisirs, les livres ou les films, les modes d’emploi pour l’électroménager, les logiciels informatiques ou les instructions de montage de meubles dépendent du travail des traducteurs qui essaient de transposer des idées et des informations d’une langue vers une autre. Au Vietnam, depuis son adoption de la politique d’ouverture économique et son intégration à l’économie mondiale, les échanges multiformes entre le Vietnam et les différents pays y compris la France et les pays francophones ne cessent d’augmenter et contribuent à améliorer le niveau de vie des Vietnamiens.

Les diplômés francophones peuvent trouver un emploi non seulement dans les organismes d’État, les organisations non gouvernementales mais aussi dans les entreprises vietnamiennes, françaises ou mixtes en tant que traducteurs ou interprètes. Dans un tel contexte, la formation des apprentis-traducteurs dans les universités de langues devient plus nécessaire que jamais. En effet, dans les pays occidentaux, il existe de grandes écoles de traduction professionnelle connues telles que l’École Supérieure d’Interprètes et de Traducteurs de l’Université de Paris 3 en France, l’Institut Supérieur de Traducteurs et Interprètes de l’Université Libre de Bruxelles ou l’Institut Libre Marie-Haps de l’Université Saint-Louis en Belgique, etc. avec de nombreux programmes professionnalisants de formation à la traduction.

Au Vietnam, des écoles de langues ont aussi des programmes de formation à la traduction comme l’Université de Langues et d’Études Internationales - Université Nationale de Hanoï, l’Université de Hanoï, l’École de Langues Étrangères - l’Université de Danang, l’Université de Pédagogie de Hochiminh-ville. La formation à la traduction dans ces écoles a pour but de répondre aux besoins grandissants du marché de la traduction et de l’interprétation à l’échelle nationale et internationale. Pourtant, devenir interprète ou traducteur compétent n’est pas toujours facile car les apprentis-traducteurs heurtent à nombre de difficultés au cours de z l’apprentissage de cette matière. Ils font souvent des erreurs de traduction bien qu’ils aient acquis des connaissances linguistiques au cours de quatre années d’études universitaires.

Cela dit, la traduction n’est pas aussi simple qu’on le pense. Elle exige une bonne maîtrise des connaissances extralinguistiques mais aussi des techniques particulières en la matière. Ces obstacles sont nombreux, répétitifs et deviennent même récurrents chez un grand nombre de futurs traducteurs. Ils se présentent dans toutes les phases de traduction : de la phase de compréhension du TS à la phase de production du TC.

z À l’heure actuelle, la traduction constitue un domaine qui fait l’objet des différentes études scientifiques. En effet, de nombreux théoriciens comme Cary (1956), Lefevre (1977), Horguelin (1981), Santoyo (1987) font des études historiques et pratiques de la traduction. D’autres s’intéressent à un domaine plus précis de la traduction à savoir la traduction littéraire avec des études portant sur les problèmes de la traduction des œuvres littéraires vers différentes langues cibles de Pellaumail (2000), Bruneaud (2010), Scodeller (2009) ou des études sur les aspects culturels dans la traduction des textes littéraires de Said (1995), Pelea (2010), Krynicka (2010), Sierra (2013), etc. ; la traduction juridique avec des recherches des auteurs comme Sun (2000), Koutsivitis (1988), Grass (1996), Sferle (2009), Geraud (2011) sur les problèmes et les méthodes efficaces pour traduire des textes juridiques du français en différentes langues (le chinois, le grec, l’allemand, etc.

D’autres encore mettent l’accent essentiellement sur la traduction automatique statistique avec un grand corpus dans laquelle on peut citer les études de Rubino (2011), Rauf (2012), Déchelotte (2007), Azouzi (2011), Afi (2014). Ceux qui travaillent dans le domaine de la didactique abordent dans leurs études des propositions visant à améliorer la qualité de l’enseignement/apprentissage de la traduction au milieu scolaire à savoir Zhao (1989), Abrudeanu (2003), Saleh (2007). Cependant, le nombre d’études qui portent sur les erreurs des apprenants en traduction reste encore très modeste. Parmi les recherches sur les erreurs de traduction, celles dans le domaine de la traduction automatique sont toujours privilégiées.

On peut citer l’étude sur l’analyse des erreurs de la traduction automatique des noms propres de l’anglais et du français vers le vietnamien de Phan Thị Thanh Thảo (2014) ou celle qui porte sur la traduction automatique des unités lexicales complexes à partir du web de Léon (2008) ou la traduction automatique de la parole par méthode statistique de Déchelotte (2007), etc. À cela s’ajoutent les problèmes de la traduction technique d’une langue (le français) vers une autre (l’allemand) d’Allignol (1995) ou de Gardosi (2012). Concernant un autre domaine sur l’étude d’erreurs de traduction au milieu scolaire, une thèse intéressante porte sur l’analyse d’erreurs en traduction français-arable d’Al-Attrache (2003). Cette thèse a pour but de trouver la/les raison(s) principale(s) des erreurs commises par les apprentis-traducteurs arabophones et francophones.

À travers ce problème, l’auteur a essayé de savoir comment le processus d’enseignement/apprentissage des langues, maternelle et étrangère, peut avoir une relation directe avec celui de la traduction. Dans z cette thèse, l’auteur traite des erreurs linguistiques et intralinguistiques comprenant les interférences phonétiques, morphologiques, syntaxiques, dialectales et culturelles entre le français et l’arabe et propose des exercices de traduction appropriés.